Eli myqtynyń beli myqty nemese orta tap – memlekettiń ornyqty damýynyń negizi

Eńbekke qabiletti álem halqynyń 27%-y – orta tap ókili

Áýeli orta tapqa kimder jatady degenge kelsek, negizinen bilim men biligi joǵary, tabysy, materıaldyq jaǵdaıy turaqty jurt qarastyrylady. Demek, jumysy, menshiginde baspanasy, kóligi bar, erteńgi kúnine senimdi azamat áleýmettik shıe­lenisterden saqtana otyryp, ózi ómir súrip otyrǵan qoǵam­­nyń tynyshtyǵyna múd­deli kele­di. Sondyqtan atalǵan áleý­­mettik toptyń qoǵamda turaq­­tan­dyrýshy róline basa mán be­riledi. Alaıda, orta tap bul mártebege tek úles salmaǵy­nyń basymdyǵymen ǵana laıyq­ty bola alady. Sebebi bul taptyń qatarynyń artýy – baı men kedeıdiń arasyn­daǵy alshaq­tyqtyń qysqarýy, tepe-teń­dik­tiń saqtalýy. Ekinshi jaǵynan jaǵ­daıy jaqsy jurt turaqty salyq tóleýshiler retinde memleket úshin ekono­mıkalyq donor sana­lady. Buǵan qosa, orta tap – kásip­kerliktiń negizin qalaı oty­ryp, bilikti kadrlar da­ıyn­daı­tyn, halyqty jumys­pen qam­tama­syz etetin áleýmettik top.

Álemde damyǵan memleketterdiń ekonomıkasynyń ósimi qarqyndy, sáıkesinshe ondaı elderde orta taptyń úles salmaǵy basym. Halyqaralyq ortaq krıterıı boıynsha orta tapqa jatatyn adamnyń jyldyq tabysy 10 myń dollar men 100 myń dollardyń arasynda bolýy kerek. Osy ólshemmen qaraǵanda shveı­sarııalyq Credit Suisse bankiniń zertteý ortalyǵy 2018 jylǵa jasaǵan ese­­binde dúnıe júzinde 1,3 mıl­lıard adamnyń ál-aýqaty ortasha deń­geı­de dep málimdedi. Iаǵnı eńbekke qa­biletti álem halqynyń 27 paıyzy – orta tap ókili. Bul kórsetkish 2000 jyly 14 paıyzdy, 2008 jyly 23 paıyz­dy quraǵan. Endi 2023 jyly jahan boıynsha orta taptyń úlesi 29 paıyzǵa jetedi dep boljanyp jatyr. Osynyń ishinde Qytaı orta tap úlesiniń kóptigimen kósh bastap tur. 2018 jyly Qytaıda 641 mıllıon adam­nyń, ıaǵnı jumysqa jaramdy halyqtyń 59 paıyzynyń ál-aýqaty orta deńgeıge jetken. Bul memleket 2015 jyly orta tap kórsetkishi boıynsha AQSh-ty basyp ozǵan edi. Al AQSh-ta qazirgi tańda jaǵdaıy orta deńgeıdegilerdiń úlesi 31 pa­ıyzdy qurap tur. Búginde orta taptyń úlesinen Qytaıdyń izin ala ekinshi orynǵa 58 paıyzdyq kórsetkishpen Ońtústik Koreıa jaıǵasty. Úshinshi orynǵa 53 paıyzben keıingi kezde Latyn Amerıkasy elderiniń ishinde ekonomıkasy qarqyndy ósip jatqan Chılı kóterildi. Al damý qalpy turaq­ty Japonııadaǵy jaǵdaıy jaqsy­lardyń úlesi – 44 paıyz.

Qazaqstanda orta tap qalyptasty ma?

 «Strategııa» áleýmettik jáne saıası zertteýler ortalyǵynyń sarapshysy Erbol Moldashev memleketimizdiń damýyndaǵy keıbir kezeńderde orta taptyń qalyptasa bastaýynyń belgi­lerin baıqaýǵa bolatynyn, búginde elimizde baı men kedeı toptardyń arasynda ómir súretin azamattardyń úles salmaǵy seziletinin aıtady. Deı turǵanmen, sarapshy atalǵan áleý­mettik top orta taptyń kóptegen krı­te­rıılerine sáıkes kele ber­meıtinin alǵa tartyp, Qazaqstan qoǵamynda qalyptasqan orta tap týraly senim­men aıtýǵa áli erte degen pikirde. Sóı­tip ózi jumys isteıtin zertteý ortalyǵy daıyndaǵan 2007-2019 jyldar aralyǵyn qamtıtyn halyqtyń áleýmettik-materıaldyq jaǵdaıy týraly derekter jıyntyǵyn negizge alyp, oıyn keńinen tarqatyp túsindirdi.

Onyń aıtýynsha, sońǵy jyldary elimizde júrgizilgen áleýmettik saýalnamalar kedeıdiń kúnin keship júrgen azamattardyń úles salmaǵy qazir­gi tańda 1 paıyzǵa túskenin kórse­tedi. Osy kórsetkish 2008 jylǵy daǵda­rystan keıin 10 paıyzǵa deıin ósse, keıingi jyldary 3-5 paıyz shamasynda bolǵan. Bul topqa aılyq tabysy alatyn azyq-túlikke de jetpeı júr­gen otbasylar kiredi.

Odan keıin tapqan-taıanǵany azyq-­túlikke jetkenimen, qajetti kıim­derin alýǵa jetpeı qalatyn otandas­tarymyzdyń sany – 10 paıyz. Atalǵan toptyń úlesi de 2008-2009 jyldary 37%-ǵa jetken bolsa, keıingi jyldary kúrt azaıyp kele jatqany baıqa­lady.

Qoǵamnyń basym kópshiligin qam­tıtyn úshinshi topqa bar aqshasy júrip-turýy men iship-jemine túgel jetetin, tek turmystyq tehnıka se­kil­di zattardy satyp alýda ǵana qar­­­­jylaı qıyndyqqa tap bolatyn aza­mat­tar jatady. Osy azamattardyń úles salmaǵy 2019 jylǵy zertteý boıynsha 54 paıyzdy quraǵan. Daǵ­darys jyldary atalǵan toptyń kóle­mi 40 paıyzǵa deıin tómendegen.

Qarny toq, kıimi kók, biraq páter men kólikke aqshasy jetpeıtinderdiń úle­si – 30 paıyz. Al tabysy óte qo­maq­­ty, ál-aýqaty joǵary top 2 paıyz­dy quraıdy.

Endi Erbol Moldashev bul jik­teýdiń ishinen qaısysy orta tap uǵy­myna jaqyn keletinin atap ótti. «Bú­ginde biz orta tap týraly sóz qozǵa­ǵanda birinshi kezekte áleýmettik-ma­terıaldyq jaǵdaıdy meńzeımiz. Sebebi turaqty materıaldyq baza – orta tapty qalyptastyrýdyń negiz­gi elementi. Joǵaryda atalyp ót­ken derekqordyń ishinen eń kóp kór­setkishke (54 paıyz) ıe bolǵan, aq­shasy kúndelikti ómirine tolyq jet­kilikti, tek turmystyq tehnıka alarda tosylatyn azamattardy Qazaqstan qoǵamyndaǵy orta tap ókilderiniń qataryna qosý jıi kezdesedi. Ártúrli zertteýlerde elimizdegi orta tap ókil­deriniń úles salmaǵy 15 paıyz ben 60 paıyz arasyn quraıtynynyń bas­ty sebebi de – osy. Degenmen bul áleý­mettik topty reıtıngtiń ortasynda ornalasqanyna qaramastan, orta tap túsinigine esh qatysy joq dep aıtýǵa bolady. Al orta taptyń negizgi krıterıılerine barynsha ja­qyndaıtyn top – 30 paıyzdy quraǵan azamattar. Bul kórsetkish sońǵy 10 jyl ishinde 20-30 paıyz kóleminde saqtalyp keledi», deıdi «Strategııa» ÁSZO sarapshysy.

Rasynda, Qazaqstandaǵy orta tap­qa klassıkalyq úlgide baǵa berý qıyn. Máselen, bıyl naýryzdyń so­ńynda finsovet.kz portaly jarııa­laǵan málimetke qarasaq, eldiń jumys kúshin quraıtyn halyqtyń shamamen 15 pa­ıyzy – 70-100 myń teńge, 63 paıyzy ortasha jalaqy 100-170 myń teńge alady eken. Al 19 paıyzy aıyna 200 myńnan joǵary tabys tabady. Bul 200 myń teńgeden artyq tabatyndar jylyna shamamen 2,5 mıllıonǵa jýyq paıdaǵa keneledi. Munyń ózi joǵaryda keltirgen álem­dik kózqarastaǵy orta taptyń kem degen­degi 10 myń dollarlyq mejesine jete bermeıdi.

Alaıda, keıbir sarapshylar ár qoǵam­nyń tutyný kóleminiń erek­shelikterin eskerip, klassıkalyq úl­gi­degi orta tap krıterııleri bárine saı kele bermeıtinin alǵa tartady. О́ıt­keni el ishinde júrgizilgen saýalnamalar kórsetkendeı, biraz jurt ózin áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵynan qalypty deńgeıde sezinip, orta tapqa jatamyz dep esepteıdi. Osyǵan qa­rap, Qazaqstanda shynaıy orta tap qu­rýǵa serpin beretin, ornyqqan, belsendi, turaqty materıaldyq bazaǵa ıe áleýmettik top bar dep topshylaýǵa bolady. Memlekettiń júrgizip otyr­ǵan saıasatyn – halyqtyń ál-aýqa­tyn arttyrýǵa baǵyttalǵan baǵdar­lamalardy, kásipkerlikti damytýǵa beril­gen basymdyqtardy nazarǵa alsaq, bul top shynaıy orta taptyń qalyptasýyna jol bastaıdy.