Sapar baǵyty kıeli kent Túrkistan edi. Tótesinen salyp-uryp jetip barmaı, Saıram, Ordabasy, Báıdibek, Sozaq aýdandary arqyly Ashysaı asyp, Kentaý kentinen kólbeı ótip, barymyz ben baılyǵymyzdy qadirli qonaǵymyzǵa kórsetý josparlanǵan bolatyn.
Qyr tósi órtke aınalyp, alaýlap turdy. Bul dala qyzǵaldaǵy edi. Nanaka nasat keıipte ot oranǵan qyrattarǵa qaraǵyshtaıdy. Qanatyna kóktemdi ilestirip kelgen bir top tyrnalar kók júzinde týǵan jerge sálem bergendeı tyraýlaı qalyqtady. Áldeqaıdan torǵaılar shyqylyqtady. Dala sımfonııasy tóńirekti ánge bólep turdy. Qonaq: «O, o» desti. Taǵy bir nárselerdi kúbirledi. Biz tilmashtan syr tarttyq. «Qazaqstannyń ulan-ǵaıyr dalasyna, myna alqyzyl qyzǵaldaqtaryna súısinip keledi», dedi aýdarmashy. Dúnıe júzi adamdary tabıǵattyń ǵajaıyp týyndysy sanaıtyn qyr tósindegi qyzǵaldaqtarǵa qonaǵymyz aýzyn ashyp, kózin jumyp qarap qalypty.
– Olaı bolsa, aıta tús. Osy rette Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyna keńinen toqtal. Elbasy: «Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Shý, Ile taýlarynyń eteginen áli kúnge deıin jergilikti ósimdikter áleminiń jaýhary sanalatyn Regel qyzǵaldaqtaryn bastapqy kúıinde kezdestirýge bolady. Bul ásem ósimdikter bizdiń jerimizde Tıan-Shan taýlarynyń etegi men shóleıt dalanyń túıiser tusynda paıda bolǵan. Qazaq topyraǵynda osynaý qarapaıym, sondaı-aq erekshe gúlder óz ádemiligimen kóptegen halyqtyń júregin jaýlap, birtindep álemge tarady. Búginde jer betinde qyzǵaldaqtyń 3 myńnan astam túri bar, olardyń basym kópshiligi – bizdiń dala qyzǵaldaǵynyń «urpaǵy». Qazir Qazaqstanda qyzǵaldaqtyń 35 túri bar» degenin de sózbe-sóz aýdar. Kezinde naızalaryn kókke shanshyǵan túrkiler osy qyzǵaldaqty Ystanbul men Gollandııaǵa jetkizipti. Demek, Greıg qyzǵaldaǵynyń arǵy atasy qazaqtyń uly dalasy. Muny da aıtýdy umytpa, – dep jatyrmyz.
Kúnshyǵys elinen kelgen qonaq aýdarmashyny tyńdap alyp, birdeńelerdi aıtty. Sosyn kólikti toqtatýdy surady. Esik ashylýy muń eken, kóliktegiler órtteı qyrǵa órshelene umtyldy. Dala jupar shashyp tur edi. Mundaı ǵajap ıisti tabý qıynaý. Dertip pisken qozyquıryqtar, dúr kóterilgen jýsan, dermene, basqa da ósimdikter qyr tósin jasandyryp turdy. Osyndaı dalamyz baryna maqtanyp, masattanyp turdyq.
Biraq, qyz ǵumyrly qyzǵaldaq pen sarǵaldaq, jaýqazyn, báısheshek týraly aıtqanda qonaǵymyzdy muńaıtyp aldyq. Uzyn sózdiń qysqasy, aýdarmashy-tilmashtyń tikeleı jetkizgeninen uqqanymyz mynaý.
Japon halqy sakýra gúldegen kezdi asyǵa kútedi. Bul kezeń kóktem merekesi. Yntymaq merekesi. Sondyqtan sakýra gúldegende olar ortalyq baqtarǵa baryp, halyqpen birge jańadan japyraq jaıǵan gúlderdi súısine tamashalaıdy. Sakýranyń gúldegeni – kóktemniń kelgeni. Bul merekeni olar «Hanamı» dep ataıdy. Olar bul kúnderi kúndelikti kúıbeń tirlikten arylyp, shıe aǵashynyń astynda ulttyq kıimderimen án aıtyp, bı bıleıdi, ulttyq taǵamnan aýyz tıip, bir-birin quttyqtap, izgi tilekterin aıtady. Demek, bizdegi Naýryz merekesi sııaqty bolǵany ǵoı. Japondyqtar osy merekemen birge tabaldyryqtan baqyttyń attaýyn tileıdi. Sakýra gúldegen merzimde japon halqy jumys istemeıdi, stýdentter men oqýshylar sabaqqa barmaıdy. Sakýra uzaq gúldep turmaıdy eken. Bar-joǵy 7-10 kún aralyǵynda gúldep turady. Osy kezeń japondyqtar úshin úlken mereke. Kóktem mezgilin alapat sezimmen súıetin japondyqtardyń sakýra týraly halyqtyq áni de bar. Ony búginde Ikımıno Gakara atty qyz oryndap júr.
Nanakany nalytyp aldyq pa desek, ol sakýra men sarǵaldaqtyń ǵumyry qysqa bolatynyn oılap, jany kúızelip tur eken ǵoı.
– Qazaqtar da biz sııaqty eken. Biz de halyq ańyzdaryna senemiz. Bizde mynadaı ańyz bar. Sakýra degen qarııa Hotta degen baıdyń qataldyǵy týraly Segýn ólkesiniń basshysyna shaǵymdanady. Biraq basshy jalań sózge senbeıdi. Sakýra balalarynyń qan josa bolǵan arqasyn kórsetedi. Muny kórip basshy Hottany jazalaıdy. Biraq yza-kegin ishine saqtaǵan Hotta keıin Sakýrany balalarymen shıe aǵashynyń dińgegine baılap, taıaqtyń astyna alady. Olar osy jerde qaza bolady. Sakýra aǵashyna balalardyń qany sińip qalǵan. Sondyqtan aǵash qyzǵyltym túrge malynyp, gúldeı bastaýy osydan bolsa kerek, – deıdi Nanaka Ishıdo.
Gúlzarlarmen kómkerilgen, sýburqaqtarmen sándengen, eskertkishterimen eńselene túsken Túrkistan qonaǵymyzǵa bek unady. San ulttyń ókilderi bir ákeniń balasyndaı, bir ózenniń salasyndaı tatý-tátti ǵumyr keship, eńbek etip kele jatqanyna tańyrqady. Egis alqaptarynda túrli daqyldar jaıqalyp ósip tur. Maqtanyń osy aımaqta ósetinine tańyrqaǵan qonaq tanap basyna baryp, egin egý jumystarymen tanysty. Kól, toǵandar, aıdyn, ózen boılary qus bazaryna aınalǵan. Arys, Otyrar aýdandary aýmaǵynan ótkenimizde mańǵaz basyp, yńyrana qozǵalǵan dala kemelerine aýyzyn ashyp qarady. Nanakıge bári de qyzyq. Biz oblysymyzdy aýyl sharýashylyǵy salasynyń asa bilgir mamany, respýblıkalyq deńgeıde túrli basshylyq qyzmetter atqarǵan О́mirzaq Shókeev basqaratynyn aıttyq.
Keıinnen bildik, Túrkistan oblysyndaǵy birqatar aýdandarda da sakýra ósedi eken. Shymkent dendrologııalyq saıabaǵy 1,5 myń gektar tuqymbaqta túrli kóshetter ósirýde. Osy mekemeniń bólim basshysy Erlan Turǵanovtyń aıtýynsha, bıyldan bastap sakýra aǵashyn óńirimizge jersindirý qolǵa alynbaq.
– Bizdiń uqsaıtyn tustarymyz kóbeıip keledi, týysqan ekenbiz, – dep qýandy qonaǵymyz.
«Aqpyz, qyzyl sarymyz, týysqanbyz bárimiz» degen bálkim, osy shyǵar. Dúnıede adamzattyń barlyǵy bir kisiniń balasyndaı bolyp, tatý-tátti ǵumyr súrgenine ne jetedi!? Sheteldik qonaqqa Birinshi mamyr – Qazaqstan halqynyń birligi merekesi ekenin jetkizdik. Bul – bereke men birliktiń týy jelbirep, eńbek pen dostyqtyń kúıin shertetin ǵajaıyp mezgil.
– Osyndaı ǵajap merekede jany jaz, kóńili kóktem qazaq baýyrlarmen nege birge bolmasqa! – dedi japon jigiti.
Biz shattana qol shapalaqtadyq.
Sabyrbek OLJABAI
Túrkistan oblysy
