Abylaıdyń aq týy
Seısenbi, 1 qańtar 2013 8:31
Týǵanyna 300 jyl tolǵaly otyrǵan týmysy bólek tulǵa týraly tolǵanys
Qazaq tarıhynda Abylaı tulǵasynyń qandaı oryn alatynyn, sultan Abylaıdyń, han Abylaıdyń kim ekenin táptishtep túsindirý artyq bolar. Abylaı bizdiń baǵamyzdy tilemeıdi. Jer betinde aqyrǵy qazaq qalǵansha Abylaı esimi umytylmaıdy. Demek:
Seısenbi, 1 qańtar 2013 8:31
Týǵanyna 300 jyl tolǵaly otyrǵan týmysy bólek tulǵa týraly tolǵanys
Qazaq tarıhynda Abylaı tulǵasynyń qandaı oryn alatynyn, sultan Abylaıdyń, han Abylaıdyń kim ekenin táptishtep túsindirý artyq bolar. Abylaı bizdiń baǵamyzdy tilemeıdi. Jer betinde aqyrǵy qazaq qalǵansha Abylaı esimi umytylmaıdy. Demek:
«Qaıyrýsyz mal baqtyrǵan hanym-aı,
Qalyńsyz qatyn ápergen hanym-aı!» degen Buqar jyraýdan nemese «Adam Atadan Abylaıǵa deıin, Abylaıdan keıin de Qazaqbaıdyń balasy Abylaı tusyndaǵydaı ómir súrip kórgen joq» degen Máshhúr Júsipten, nemese «Qazaqtardyń ańyz-áfsanalarynda Abylaı aıryqsha qasıeti bar kıeli, keremet qudiret ıesi bolyp sanalady. Abylaı dáýiri – qazaqtyń erligi men seriliginiń ǵasyry» degen Shoqannan asyryp aıtý qıyn.
Osydan 65 jyl buryn Muhtar Áýezov jazǵan myna sózderdi dál qazirgi Táýelsizdik zamanynda eske alyp otyrsaq, artyq bolmas: «Qazaqtyń derbes el bolýyna, ári-beriden soń, qazaqtyń qazaq bolýyna, basy qosylyp, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýyna eren eńbek sińirgen Abylaıdan artyq adam bolmas».
О́ıtkeni, «…sol alasapyran dáýirde qalyń eldiń «qaırańdap jan qala ma» degen «Qazyqurttaı» (Nuh paıǵambardyń búkil tirshilik ıesin saqtap qalǵanyn aıtady – Z.T.) úmiti jalǵyz ǵana Abylaı basynda qalǵan bolatyn. Eski qazaq eldigin, eski jurttyń tilegin, tý kóterip bir araǵa jıǵan Abylaı bolatyn».
Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń myna sózderi de árbir zerdeli azamatqa oı salýǵa tıis: «Iá, Abylaı – ańyzǵa aınalǵan tulǵa. Biraq, biz ata tarıhynyń bar shyndyǵyn ashý úshin, sol ańyzdan aqıqatty ajyratyp alýymyz kerek jáne ony ótkennen sabaq, tarıhtan taǵylym alý úshin jasaýymyz kerek… Abylaı taqyryby ol týraly ańyzdy órshitý úshin emes, táýelsizdik úshin kúresken tarıhı tulǵanyń ómirinen taǵylym órbitý úshin qajet… Men úshin Abylaı zamany ǵana emes, búkil qazaq tarıhy ult-azattyǵy, memleket táýelsizdigi úshin kúres sııaqty kórinedi. El bostandyǵy, ult táýelsizdigi bizdiń halyq úshin esh ýaqytta da tóbeden túsken syı bolmaǵan. Ol árdaıym el qamyn jegen erlerdiń janqııarlyq, janpıdalyq eńbeginiń, kúresiniń nátıjesinde ǵana kelgenin eshqashan umytpaýymyz kerek».
Álbette, jaratylysynan ádilet jaqtaǵan týrashyl, qanaǵatshyl, dosyna adal, jaýyna qatal, tabandy da ustamdy minez Abylaıǵa tán ekendigi saqtalǵan qujattardan, týra jáne janama maǵlumattardan kórinedi. (Bul derekterdi jeke tolǵap, taratýǵa turady). Abylaı atqa mingen kezde Reseı men Qytaı birimen-biri ishteı baqas, kúsh-qýaty jaǵynan sanasatyndaı dárejege jetken. Jońǵar handyǵy da qansha qýatty bolsa da, qazaq handyǵyn op-ońaı jutyp qoıa almaıtyn. HÚIII-ǵasyrdyń ortasyna qaraı, álemdik básekede qarý kúshine dıplomatııa sheberligi qosyldy. Buryn jaýlasqan, jer úshin qyrqysqan memleketter kelisim, tipti utylys ústindegi mámile jolyn da tańdaı bastady. Bul – memleketterdiń qatar kórshi ómir súrýiniń órkenıetti, mádenıetti joly edi. Abylaıdyń kópvektorly saıasaty arqasynda syrtqy soǵys qaýpiniń beti qaıtyp, beıbit eńbekke úırene bastaǵan halyqtyń dáýleti ósti, jany saýyǵyp, namys-jigeri oıandy.
Soǵys jaǵdaıyndaǵy qorǵanys múddesine baılanysty, Abylaı bıler alqasynyń áleýetin shektep, «áskerı demokratııa» dástúrine sáıkes, bılerden góri batyrlarǵa kóbirek arqa súıegen. Alaıda, Abylaı joǵarǵy bılik janyndaǵy keńesshi organ Han keńesin saqtaǵan. Ol naqty jaǵdaıǵa baılanysty jylyna bir ret shaqyrylatyn. Qoldaǵy qujattar Han keńesiniń qaraýyna el ómiriniń, keńinen aqyldasyp, biraýyzdy sheshim alýdy qajet etetin máseleler ǵana usynylǵanyn kórsetedi. Basqa jaǵdaılarda, kelesi Han keńesi shaqyrylǵansha, jeke-dara bılik júrgizip, eldiń qorǵanys jaǵdaıyna baılanysty batyl da jedel sharalar qabyldap otyrdy. Abylaıdyń bul sheshimderiniń durys bolǵandyǵyn tarıh aqtap shyqty.
1740 jyly tamyzdyń sońǵy kúnderi Ábilmámbet hanmen birge qazaqtyń ıgi jaqsylarynyń qatysýymen Orynbor qalasynda Reseı ákimshiligimen kelissóz júrgizýge Abylaı sultan tuńǵysh jáne aqtyq ret qatysty. Sol alǵashqy resmı qabyldaýdyń ózinde-aq, 27 jastaǵy Abylaı sultannyń aqsúıek tárbıesi men tártibi, suńǵyla saýaty tanylǵany saqtalǵan protokoldan aıqyn kórinedi. Ábilmámbet hannyń sózine kóldeneń kıligip, keshirim surap alady da Abylaı sultan general V. Ýrýsovqa Reseı bekinisteri men qalalarynda tutqyn bolyp otyrǵan qazaqtardy qaıtarý týraly máseleni tótesinen qoıady. Jáne sol kúni Orta júzdiń tórt qazaǵyn bosatyp alady. Budan keıin de Abylaı eki jaqtyń tutqyndaryn baspa-bas aıyrbas jolymen bosatyp otyrýǵa kelisedi. Tek osy bir ǵana mysaldyń ózi Abylaı bastaǵan qazaq memleketiniń derbes saıasatyn kórsetedi. Jáne bul saıasatty Abylaı óle-ólgenshe buljytpaı ustanǵany, keıbir daýly, shıelenisti máselelerdiń ózinde tabandylyq tanytyp, qýaty basym bolsa da, Reseı patshalyǵyna bas ımegeni qujattarda anyq sıpattalǵan.
Qupııa qujattarda Abylaıǵa tikeleı qarsy kele bermeý kerektigi, ony «shamdandyryp almaý» jaǵy kóp aıtylady. Mysaly, 1778 jyly kapıtan Brehovqa berilgen nusqaýda: «…Abylaı sultanmen sóıleskende, meılinshe jumsaq bolyńyz. Baıqap otyryńyz, shamyna tımeńiz» degen sózderge qaraǵanda, qazaqtyń hanynyń keń parasaty, saıasatkerligi bir basqa, minezi qatal, adýyndy bıleýshi bolǵandyǵy baıqalady. Sondyqtan da nusqaýda: «Al, endi Sizdiń aıtqandaryńyzdy qabyldaǵysy kelmese, odan ári sózdi doǵaryp, Abylaı sultandy mazalamańyz». Nusqaýdyń sońynda úshinshi ret eskertip, Brehovqa tilek túrinde: «Áıteýir, Abylaı sultannyń kóńiline keletin qandaı bir shalt minez, salqyn qabaq kórsetpeńiz». Muny jazyp otyrǵan general Mansýrov, onyń qolymen qaǵazǵa túsken sózder Reseı ımperııasynyń patshasynan bastap, eń joǵarǵy shendegi qyzmet adamdarynyń oı-pikiri desek qatelespeımiz.
Abylaıdyń táýelsizdiginiń aıqyn belgisi – sol 1740 jyldan keıin onyń Reseıdiń nemese Qytaıdyń birde-bir generalymen betpe-bet kezdespeýi. Sodan bylaı ol Orynbor, Omby qalalaryna, Or, Troısk, Petropavl bekinisterine shaqyrylsa da, at izin salǵan emes. Reseı men Qytaıdyń patshasyna baryp qol tapsyrǵan joq. Biraq, kórshilermen kún saıyn derlik, tyǵyz baılanys jasap otyrdy, hat jazysty, elshi almasty.
Abylaıdyń tulǵa retindegi ustamdylyǵyna, kósem retindegi kemeńgerligine dushpandary da tánti bolǵan. Aıtalyq, Ábilmámbetti óz múddesine paıdalana almaǵan Reseı úkimeti Abylaıdyń ózine sóz salyp, 1759 jyly-aq: «seni Orta júzdiń hany dep jarııalaıyq», degende oǵan Abylaı qarsy bolyp, Ábilmámbet tiri turǵanda taqqa talaspaıtynyn túsindirgen.
Saqtalǵan derekter onyń bilikti memleket basshysy, kóregen, ashyq saıasatker ekenin aıǵaqtaıdy. Kórshi bir elmen baılanysyn ekinshisinen jasyrmaıdy. Bir kúnde Reseıge de, Qytaıǵa da elshi de atandyrady. Olarǵa bas ımeı, óz oıyn, ustanymyn bıik deńgeıde túsindiredi. Al, ol ustanymy – tek qana qazaq halqynyń múddesi. Abylaıdyń hattaryn oqyp, ol aıtypty degen pikirlerdi saralaǵanda, Abylaıdyń dosy da, qasy da joq, tek qazaqtyń múddesi ǵana bar ekenine kóz jetedi. Mysaly, «qyrǵyzdy shapqaly otyrmyn, olar sizderge qaraýshy ma edi?», dep Qytaı patshasyna, «Hıýany shabamyn dep otyrmyn», dep orys patshasyna hatpen habarlaıdy. Sebebi, «olar meniń qazaqtaryma zábir kórsetedi», deıdi. Demek, Abylaıdy túsiný úshin qujattarda keltirilgen, tipti kópe-kórineý burmalanǵan shyndyqty tereńirek zerdeleý qajet. Ekinshiden, Abylaı zamanyn jaqsy bilmeıinshe, búginniń terezesinen qarap, baǵa berýge de bolmaıdy.
Abylaıdyń ulylyǵynyń ózi – búkil qazaq ultynyń birligi, jer aýmaǵynyń tutastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan, osyndaı syndarly saıasattan bir sát te aýytqymaýynda. Saqtalǵan qujattar Abylaıdyń jeke-dara bıligine áldekimniń talaspaǵanyn da kórsetedi. Eger jekelegen sultandar kórshi memlekettermen tikeleı qarym-qatynas jasaıtyn bolsa, oǵan Abylaı tyıym salmaıdy. Sebebi, bári – Abylaıdyń baqylaýynda.
1757 j. 29 tamyzda Qytaı generaldaryna aıtqan: «…qazaq óz ishinde úsh júzge bólinedi. Men Orta júzdiń hanymyn. Kishi júz ben Uly júzdi de meniń týmalas aǵa-baýyrlarym bıleıdi» deýi, árıne, Abylaıdyń bıik parasatyn kórsetedi. Nemese, 1778 jyly «…meniń atalas týystarym Ábilqaıyr men Ábilmámbet handar ómirden ótti. Olardyń izin basqan maǵan handyq kezek keldi. Olar qaıtys bolǵannan keıin qazaqtyń úsh júzi – Uly júz, Orta júz jáne Kishi júzdiń handary men sultandary, Tashkent pen Túrkistan aımaǵynyń úlken-kishisi tilek qosyp, 1771 jyly Túrkistan qalasynda, bizdiń musylman jurtynyń áýlıesi Qoja Ahmet zıratynyń basynda, qazaqtyń salt-dástúri boıynsha quran ustap, qol jaıyp, meni qazaqtyń Úsh Alashynyń hany etip aq kıizge kóterdi», degen sózder de Abylaıdyń aýzynan shyqqany aqıqat.
Qoqan handyǵy men Alataý qyrǵyzdarynyń Uly júz qazaqtaryna qorlyq kórsetip, shapqynshylyq jasap otyrǵany týraly habar alǵan sátte-aq ol ońtústiktegi qazaqtardy azat etýge attanady. Qyrǵyzdardy úsh márte shabady, Qoqannyń Erdene begine elshi jiberip eskertedi, Araldaǵy túrkimender men bashqurttardy ásker kúshimen tártipke shaqyrady. Munyń bári – shapqynshylyq emes, qorǵanýdyń, óz ultyn saqtap qalýdyń, bir súıem jerdi de jatqa bermeýdiń qamy.
Jońǵar handyǵy tarıh sahnasynan múlde ketken kezde onyń jerlerin basyp qalǵan Qytaı patshalyǵymen betpe-bet aralasýǵa kelgende, Abylaıdyń alǵyrlyǵy taǵy tanyldy. 1756 jyldyń jazynda Ámirsanany qýyp keldik degen syltaýmen Saryarqaǵa basyp kirgen 20 myńdyq shúrshit-qytaı áskerin Baıanaýla-Qý-Qarqaraly aımaǵynda talqandaǵan Abylaı, basqynshylardyń kelesi, 1757 jyly kúsh jınap, qaıtyp kelemiz degeninen qaımyǵyp, jańa janjaldyń aldyn aldy. Qytaı ımperatoryna elshi jiberip, tatý dıplomatııalyq qatynas ornatty. Sonyń aldyndaǵy soǵys shyǵyndary úshin Sıanlýn ımperatordan «bilmestikten boldy, qytaı áskeri ekenin tanymaı qaldyq» dep keshirim surap, tartý taralǵy jóneltti. Osydan keıin turaqty túrde «jylqyǵa jibek» ıaǵnı, qazaq-qytaı saýda qatynastaryn qalyptastyrdy. Qazirgi Úrimji qalasy tikeleı Abylaı sultannyń usynysymen qurylǵan jármeńke bolatyn.
Qazaq-qytaı qatynastaryndaǵy Abylaıdyń úlken jeńisi Qazaqstannyń shyǵysyndaǵy Tarbaǵataı-Erenqabyrǵa sııaqty shuraıly qonystardy qaıtaryp alýy edi. Qazaqtyń jer aýmaǵyn túgendeýde Abylaıdyń teńdessiz eńbegi bar.
Zarqyn TAIShYBAI,
M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan
memlekettik ýnıversıtetiniń professory.
PETROPAVL.
___________
Bıyl týǵanyna 300 jyl tolǵaly otyrǵan Abylaıdyń mereıtoıyn Qazaqstannyń baıandy damýyna negiz bolarlyq ulttyq ıdeıa qalyptastyrý, Prezıdent Joldaýynda aıqyndalǵan 2050 jylǵa deıingi ulanǵaıyr josparlardy júzege asyrýǵa bastaıtyn rýhanı serpilis jaǵdaıynda atap ótýimiz kerek.
