Qudaıberdi bı

Juma, 25 qańtar 2013 7:11

Qudaıberdi bı Qojaǵululy – rý basy, qazaqtyń belgili bıi ári bedeldi batyry. Esqojanyń kishi uly Shýashtan taraıtyn Tańatar elinen shyqqan. Qazaq pen jońǵar arasyndaǵy qandy qyrǵynda elin jaýdan qorǵap, Arqada, Jetisý jáne basqa jerlerde qalmaqqa qarsy kúresken jaýjúrek babalarymyzdyń biri.
Qazaqtyń kórnekti ǵalymy, professor Myrzataı Joldasbekov astanalyq jazýshy Tortaı Sádýa­qasovtyń «Nazarbaı bı jáne týǵan ólke tarıhy» atty kitabyna jazǵan alǵysózinde qazirgi Astana qalasy ornalasqan Saryarqanyń tósin qazaqtyń ózge rýlarymen birge shapyrashty eliniń urpaqtary da mekendedi dep oı túıedi.
Tarıhı derekter Qudaıberdi batyrdyń jaýgershilik jyldary Qarqaraly, Aqmola, Kókshetaý óńirinde ómir súrip, bı bolǵanyn kórsetedi.

Juma, 25 qańtar 2013 7:11

Qudaıberdi bı Qojaǵululy – rý basy, qazaqtyń belgili bıi ári bedeldi batyry. Esqojanyń kishi uly Shýashtan taraıtyn Tańatar elinen shyqqan. Qazaq pen jońǵar arasyndaǵy qandy qyrǵynda elin jaýdan qorǵap, Arqada, Jetisý jáne basqa jerlerde qalmaqqa qarsy kúresken jaýjúrek babalarymyzdyń biri.
Qazaqtyń kórnekti ǵalymy, professor Myrzataı Joldasbekov astanalyq jazýshy Tortaı Sádýa­qasovtyń «Nazarbaı bı jáne týǵan ólke tarıhy» atty kitabyna jazǵan alǵysózinde qazirgi Astana qalasy ornalasqan Saryarqanyń tósin qazaqtyń ózge rýlarymen birge shapyrashty eliniń urpaqtary da mekendedi dep oı túıedi.
Tarıhı derekter Qudaıberdi batyrdyń jaýgershilik jyldary Qarqaraly, Aqmola, Kókshetaý óńirinde ómir súrip, bı bolǵanyn kórsetedi.

Esim hannyń tusynda Arqa jerinde qalmaqtarmen qoıan-qoltyq soǵys bolady. Sol qıyn sátterde qandas týystaryna kó­mek berýge asyqqan shapyrashty rýynan shyqqan Qarasaı batyr ekendigin tarıhtan bárimiz jaqsy bilemiz.
Shapyrashty Qarasaı men arǵyn Aǵyntaı batyrdyń Kók­shetaý jerindegi Qulshynbaı tóbesinde máńgilik qatar jatýy da osynyń aıǵaǵy. Qazaqtardyń quba qalmaqpen jáne jońǵarlarmen úsh ǵasyrǵa jýyq soǵysqany tarıhtan jaqsy belgili. Keń baıtaq qazaq dalasyn jaýdan tolyq azat etý ońaıǵa túsken joq. Úsh ǵasyrǵa sozylǵan bul aýyr shaıqasta birde qalmaqtardyń, endi birde qazaqtardyń ústem bolyp turǵany da shyndyq. Arqadaǵy baýyrlaryna qıyn-qystaý kúnder týǵanda Qudaıberdi batyrdyń dańqty Qarasaı babasynyń erlik joldaryn jalǵastyryp, qazirgi Aqmola oblysynyń jerinde soǵysqany týraly naqty derekter men qujattar kóptep kezdesedi. Aýmaly-tókpeli kezeńde Uly júzdiń shapyrashty, oshaqty jáne qańly rýlarynyń bir bólshegi Kókshetaý men Aqmola óńirine qonystanyp, turaqtap qalǵandyǵy da aqıqat. Abylaı hannyń tusynda atalǵan rýlarǵa Arqa jerinen jaılaý men qystaý bólinip berilgenin sol zamannan qalǵan qujattar dáleldeıdi. 1913 jylǵy Sankt-Peterbýrgte basylyp shyqqan belgili orys ǵalymy P.Rýmıansevtiń jan-jaqty zerttelip jazylǵan eńbeginde bul naqty aıtylady.
2000 jyly Astana qalasynda jaryq kórgen jazýshy-jýrnalıst Tortaı Sádýaqasovtyń «Nazarbaı bı jáne týǵan ólke tarıhy» atty tarıhı-tanymdyq jınaǵynda shapyrashtydan taraıtyn tańatar rýynyń bir bóligi Arqa jerine qonystanyp, 50-ge tarta tútinniń sonda ómir súrgeni dáleldi dáıektermen kórsetiledi.
Biz osy derekterge súıene otyryp, Qudaıberdi batyrdyń bı bolǵanyn, el basqarǵanyn anyqtaı túsemiz. Qazaq jeri jońǵarlardan tolyq tazartylyp, beıbit zamanda ornaǵanda Qudaıberdi bıdiń Ońtústik Qazaqstan óńirine qonys aýdaryp, osy óńirde el basqarǵany, «Kózata» qorymyna jerlengeni shyndyqqa saıady.
Qazaq halqynyń ótken tarıhyna qarymdy qalam tartyp júrgen áriptesim Tortaı Sádýaqasovty 2012 jyldyń qańtar aıynda As­tanaǵa arnaıy izdep baryp, men jetekshilik etetin Halyqaralyq «Túrki álemi» telestýdııasy túsi­rip jatqan «Qudaıberdi bı» derekti fılmine baılanysty suhbat aldyq.
– Esqojadaı qazaqtyń dana ulynan taraǵan Qudaıberdi baba­myzdyń erlik joldary qasıetti Arqa jerinde saırap jatyr. Ba­­tyr ári bı bolǵan, erligin jáne qara qyldy qaq jarǵan ádil­­digin el joǵary baǵalaǵan uly tul­ǵa júrip ótken jerlerde bol­ǵa­nymda erekshe tebirenemin. Osy­dan úsh jyl buryn, naqty aıtqanda, 2009 jyldyń kúzinde Astanadan barǵan bir top memleket jáne qoǵam qaıratkerlerimen birge Qudaıberdi bı jerlengen «Kózata» qorymynda bolyp, zııaly jandarmen birge halyq qasıet tutatyn tulǵaly janǵa taǵzym etip, myń adam jınalǵan úlken asqa qatystym.
О́z tarıhyn bilmegen halyqtyń keleshegi joq. Sondyqtan da, tarıh túbine tereń úńilip, baǵa jetpes qundylyqtarymyzdy, elim, halqym dep eńirep ótken danyshpandarymyzdy, batyrlarymyzdy oryn-ornyna qoıatyn ýaqyt jetti. О́z zamanynyń ardaqtysy bolǵan, qazaq halqyn jaýynan qorǵaǵan, ózi basqarǵan eline ádildik ornatyp, ataqty bı atanǵan Qudaıberdi bı týraly shamam kelgenshe izdenip, qalam tartyp júrmin. Ol meniń qazaq halqyn saqtap qalǵan uly babalar aldyndaǵy qaryzym, ulttyń bir zııaly azamaty, qalamger retindegi paryzym, – deıdi Tortaı salmaqty oı túıip.
Belgili qalamger Arqa men Jetisýdy jalǵastyryp jatqan tarıhymyzdyń altyn kópiri týraly alýan-alýan syr shertti. Kórikti Kókshe óńirindegi Býrabaı aýdanynda Kindikqaraǵaı atty aýyl bar. Bul erterekte Mapyrashty jaılaýy, Mapyrashtaǵy atyǵaı eli dep atalǵan kóne meken. Sonyń ishinde Áıtimbet bı áýletiniń áýelgi qonystarynyń biri bolǵan. Áıtimbet bıdiń ózi de, Serkesh, Qydyr, Baqtybaı syndy ataqty baýyrlary da tarıhtan belgili. Al bıdiń ózi Abylaıǵa keńesshi bolyp, qanattas júrip, qatar qonǵan. Qaraýyl Qanaı bıge ónege, jol kórsetken tóbe bı. Kezinde bul óńir bıdiń Qyzylaǵashtaǵy, Jamantuzdaǵy, Qylshaqtydaǵy aǵaıyndaryn qosa alǵanda «Alty aýylnaı Áıtimbet» eli dep atalǵan. Mapyrashty jaılaýy – Abylaı hannyń qarasha jurtymen birge jaılaýǵa shyǵyp, keńes qurǵan, Túrkistan, Tashkent, Jetisý sııaqty ártarapqa saparǵa shyqqanda atbasyn tiregen qutty mekeni. Kenesarynyń da kezinde at shaldyrǵan jeri. Osy jerdegi el aǵasy Janǵal batyr han Kenemen syılas bolǵan adamnyń biri.
Osy mekendi Qarasaı batyrǵa qatysty qasıetti oryndardyń biri deýge bolady. Mapyrashty ataýy da soǵan baılanysty aıtylady. Aýdan aýmaǵynda Asyl qaraǵaı, Tileý qaraǵaı, Qonys beıiti, Mapyrashty tóbesi ataýlary kezdesedi. Budan ári Qalýtanǵa qaraı Shabyra, ıaǵnı, Shapyra jaılaýy sozylyp jatyr. Al, Aıyrtaýdaǵy Qarasaı zıraty kópshilikke belgili bolyp, qasıetti orynǵa aınalǵaly ne zaman?! Bul týraly naqty tarıhı derekterdi alǵa tartaıyq. 1742 jyly Jeti­sýdyń bas batyry Naýryzbaı orys elshisi K.Mıllerge jolyqqanda, buryn qalmaqqa bodan bolyp, úsh jyl buryn olarǵa alym tólemeı sheginip ketkenin, qazir Orta júz­­ben birge kóship júrgenin baıandaıdy. 1785 jyly kapıtan Andreev oshaqty, baısýan, qońyrbórik, qyzylbórik, shapyrashty, qańly rýlarynyń Orta júzdiń elimen birge júrgenin jazady. Osy taqy­­­ryptardy sóz etkende, biz 1913 jyly Sankt-Peterbýrgte basylyp shyqqan P.P.Rýmıansevtiń «Vernenskıı ýezd» kitabyna kóbi­rek den qoıamyz. Munda sha­py­rashty eline jáne olarmen tyǵyz aralasqan jurtqa qatysty naqty tarıhı derekter aıtylady. P.Rýmıansev óz eńbeginde: «V obshıný vhodıat trı rodovye grýppy: Saýrýk, Baspan ı Ký­daıberdı… rodonachalnıkov Kashke ı Tanatar. Iz prejnyh kochevok pomnıat ýr.Kara-otkel (v Akmolınskom ýezde) ı Arka (Karkaralınskom ýezde). Sıýda prıshlı ız Kopalskogo ýezda let 40 nazad», – dep jazady.
«Kondybaı ne prınadlejıt daje k Bolshoı orde, a otnosıtsıa k potomstvý Argyn, ız Sredneı ordy. Ostalnye grýppy, Sarke, Daýlet, Tastambek ı Ajıke, kak ı vsıa Vostochno-Kastekskaıa volost otnosıtsıa k potomstvý Chaprashty.
V davnye vremena rod Kara­saı jıl v predelah nyneshneı Akmolınskoı oblastı; po predanııý mogıla Karasaıa nahodıtsıa na ýr. Aırtaý v Kokchetavskom ýezde. Poslednıı rodonachalnık, obedınıaıýshıı obshıný – Atygaı, vnýk Karasaıa».
Memlekettik muraǵattan tabyl­ǵan osy qundy qujat Qudaıberdi bıdiń Arqada ómir súrgenin, bı bolǵanyn dáleldeı túsedi.
«Kokchetavskıı okrýjnoı prıkaz prı raporte ot 25 sentıabrıa za №7613… Zasedatelem ot kırgız Man­daevym ýdostoverenıı o prınadlejnostı ýrochısha Kyndyk-Karagaıa ı Maprasha, prosımyh pod postroıký 15 derevıannyh do­mov, Babasan-Bagyshevskoı volostı aýlnım starshınoıý Tenalı Esenbaevym, bıem Djmýkom Ko­­­sý­­movym, s rodovıchamı Esetom Ký­symovym, Kýlom Baıanovym, Tlek­oı Baıanovym, Esengýlov Djar­kynovym, Akaem Baıga­­­lo­vym… vsego v 15 ıýrtah…». Bul ge­neral-maıor Fon Frıdrıh 1854 jyly 5 qarashada qol qoıǵan qujat.
Osy qujat boıynsha Kindik­qaraǵaı-Mapyrashta qystaý salý 1854 jyly bastalyp, 1861 jyldary aıaqtalady. Iаǵnı, bul derek boıynsha Kindikqaraǵaıdyń turaqty mekenge aınalýyna bıyl 151 jyl tolady eken.
Qaı zamanda da, tipti beıbit kezeńde de qazaq balasy tomaǵa-tuıyq qalmaı, bir-birimen tyǵyz baılanysta bolǵan. Sonyń bir kýásindeı, Jetisý jerinde erterekte kirikken Arqabaı, Nurabaı, Altaı, Qarpyq, Temesh, Bórishi, Bógenbaı, Qazybek, Alshynbaı sııaqty esimder kezdesse, Arqa jurtynda Qarasaı, Qudaıberdi, Qarasha, Qanaı, Qoısoımas atty el aǵalary ushyrasady.
Jetisý jeri qalmaq basqynshy­larynan azat etilgennen keıin de Alataý men Kókshetaýdyń ara­syndaǵy baılanys úzilmegen. Osy eki ortada qyrǵyz máselesiniń túıi­nin sheshý kerek boldy. Bul jo­ryqqa taǵy da Kókshetaýdan Aby­laı jasaqtarynyń barýyna týra keldi. Oǵan qosa, Qabanbaı, Baraq, Berdiqoja batyrlar, Jetisýdyń ataqty el aǵalary Qaýmen, Áı­teı, Káshke, Qarash batyrlar da buǵan belsene qatysty. Odan Qy­taımen, Qyrǵyzben, Qoqanmen teń dárejede ıyq tiresýge, qalyń naımannyń qabyrǵaly sultany Ábilpeıizben birdeı deńgeıde bolýǵa Uly júzge Abylaıdyń quzyreti qajet bolǵany da tarıhtan belgili. Jalaıyr, alban, sýan, dýlat, shapyrashty rý­larynyń bı-baǵlandarynyń suraýymen Abylaıdyń Ádil degen balasynyń Jetisýǵa sultan bolyp saılanǵanyn tarıh rastaıdy. Osy Ádildiń jáne onyń balalarynyń arqasynda Alataý men Kókshetaýdyń arasyndaǵy baılanys qaıtadan jandanyp, damı túsedi. Alataý men Arqanyń arasyndaǵy osy kúnge deıin jal­ǵasyp jatqan uly izgilik jolyn alǵash salǵan Qarasaı batyr men Qudaıberdi bı edi.
Qudaıberdiniń ádil bıligi, er­ligi týraly halyq aýzynda ańyz-áńgime kóp. Endi sonyń birine nazar aýdaralyq.
…Taýdyń etegin ekige jaryp aǵyp jatqan bulaqtyń qasynan elý qadam jer ótkende, qalmaqtyń torýylshylary dańǵyra qaǵyp belgi beredi. Kóp uzamaı-aq taý etegindegi jazyqta qazaq pen qalmaqtyń qoly qarama-qarsy sap túzeıdi.
– Áı, Qudaıberdi, sen talaı qalmaq batyrynyń basyn aldyń. Myqty bolsań, menimen jekpe­­­­­jekke shyq! – dep qaharlana aı­qaı­laǵan qalmaqtyń batyry alǵa um­tylady. Eki ıyǵyna eki kisi erkin minetindeı keń keýdeli, tórtbaq, shubar bet bahadúrden Qudaıberdi batyr seskene qoıǵan joq.
– Shyqsań, shyq, qalmaqtyń ıti! – degen qazaq batyrynyń daýysy kúrkireı estiledi.
«Jaratqan ıem, óziń jelep-jebeı gór, Baqtııar, Báıdibek, Qa­rasaı babalarym qoldaı kó­riń­der!» – dep ishteı syıynǵan Qu­daıberdi batyr saptyń aldyna shyqty. Oń qolyna naıza, sol qolyna shoqpary men qalqanyn alyp, qazaq batyry dushpanyna jaqyndady.
Áýelgi kezekti qalmaq alyp, shubar bet dúrbit bahadúri alyp denesimen aıýsha qorbańdap, yrǵaı sapty naızamen Qudaıberdiniń júrek tusynan túırep ótti. Úsh qabatty torkóz saýytty naıza en­di testi degende, Qudaıberdi sol qolyndaǵy aǵash sapty shoıyn shoqparymen qatty uryp qalyp, dúrbittiń naızasyn ekige bóldi.
Endigi kezek meniki dep batyr naızasyn kótergende, dúrbit qalmaq bahadúri shydaı almaı keri buryla berdi.
– Kimniń qatyn ekendigi bel­gi­li boldy, qashpa, qalmaq, – dep aıqaılaǵan Qudaıberdi qal­maq bahadúrin basynan batyq shoq­parymen túıip-túıip jiberdi. Jerge búktetilip qulaǵan bahadú­rin eki ıyǵynan súıemeldep qal­maq­tar ary alyp ketti.
Sol-aq eken, jer astynan shyq­qandaı sereıgen uzyn boıly taǵy bir qalmaqtyń bahadúri shyǵa kelip, jekpe-jekke Qudaıberdini shaqyrdy.
Batyryn óltirgen Qudaıberdini kókten alyp, jerge salyp balaǵat­taǵan kúıi shapyrashty batyry­na tura umtyldy. Urystyń túr-­túrine ábden mashyqtanǵan Qu­daıberdi dushpannyń qarsha jaýǵan soqqylaryn birde bolat qalqanmen qaıtarsa, birde tı­­gizbeı jaltaryp otyrady. Ol oń­taı­ly bir sátte sol qolyndaǵy aǵash sapty batyq shoqparmen dushpannyń basyna dáldep soǵyp, ekinshi bahadúrdi de o dúnıege attandyrdy.
Sol kúni Qasqabulaq taýynyń qabyrǵa jolynyń ústindegi jekpe-jekte qazaqtyń qaharman batyry Qudaıberdi qalmaqtyń bes birdeı batyryn jeńip, dańqy aspandady. Tar qyspaqta, qabyrǵa joldaǵy urysta dushpanyn shegindire otyryp, qazaq qoly jeńiske jetedi. Qudaıberdi sarbazdary qalmaq dúrbitterdi etekten órge qoısha aıdap otyryp yǵystyryp shyǵady. Tar joldyń ár qadamy saıyn qan tógiledi. Eki kúnge sozylǵan osy teke-tires urys qazaq sarbazdary júıkesiniń beriktigin, tózimdiligin, shydamdylyǵyn kórsetti.
Urystyń ekinshi kúni tús aýa «bizden asqan jaýynger el joq» dep keýdesin kere turyp maq­ta­­­natyn qalmaqtar saı-saıdy pana­lap jan saýǵalaıdy. Kóptegen sar­­bazdar «soǵysyp boldyq» dep qarýlaryn tastap, jerge otyra ketipti. Tutqyn qalmaqtardy al­qaqotan otyrǵyzyp qoıyp, jel­kelerinde salańdaǵan jýan burymdaryn kesip alyp órteıdi.
– Qalmaqtyǵyń, qanisher ja­ýyzdyqtaryń osy órtengen burymdaryńmen ketsin, – deıdi Qudaıberdi batyr.
Jońǵar Alataýyn qalmaqtan tazartý jolynda Basbatyr Naý­­ryzbaıdyń, myńbasylar Bólek, Shybyl Mámbet, júzbasy Qudaı­­­berdi, Eskeldi, Balpyq, Baqaı, Jamanqara, Qasabaı, Jaınaq, Dos, Es, Qylyshbek, Stambek, О́tep, Qareke, Sańyraq sııaqty batyrlardyń erlikteri jalpaq elge jaıyldy.
«Erlik – elge mura, urpaqqa uran». Osy joryqty basqarǵan Uly júz qolynyń qolbasshysy Basbatyr Naýryzbaıdyń qurme­­­tine ózi basqaryp dushpannan tazartqan Qýtaýǵa «Naýryzbaı taýy» degen at berildi.
Qazaq sarbazdary taq tala­synan, ishki alaýyzdyqtan bere­­­kesi ketip, álsiregen jońǵar qalmaq­taryna tórt baǵyttan kúırete soqqy berip, qanisher zulymdardy qanquıly ordasyna qaraı shegin­dirdi. Altaı, Tarbaǵataıda Abylaı han basqarǵan sarbazdar bir asýdan keıin kelesi asýdy dushpannan tazartyp jatty. Saryarqanyń sary dalasyndaǵy zulymdardy tyqsyra qýyp qanjyǵaly Bógen­baı basqarǵan sarbazdar Jońǵar qaqpasy men Barlyq taýyna qaraı jaqyndady.
Qapal-Arasan, Kúreńbel, Sar­­qyn taýynda basqynshylarǵa kúırete soqqy berip, Qarakereı Qa­banbaıdyń qoly iri jeńiske jetip jatty. Kúndiz kúmis, túnde altyn bolyp aǵatyn alyp Kóksýdyń qos qaptalyndaǵy taý-tastarǵa bekingen jaýyzdardyń kózderin joıyp, qýatty soqylarmen she­gin­dire qýalap Basbatyr Naý­ryzbaıdyń jasampaz sarbazdary joǵary órledi.
Jibergen jansyzdary ar­qyly urys barysyn baqylap otyr­ǵan Qytaı bıleýshileri ábi­gerge tústi. Qazaq batyrlary men sarbazdarynyń joıqyn qı­myldary kóktemgi taý sýynyń tasqynyndaı qýatty, muny toq­tatý múmkin emestigin bilip, tez arada qalyń áskerin qara qar­ǵadaı qaptatyp, jońǵar jerine tóge bastady. Qytaıdy ashsa ala­qanynda, jumsa judyryǵynda ustap, qýyrdaqtaı qýyryp otyr­ǵan Manjý ımperııasy túptiń-túbinde dármensiz qalǵan jońǵar qalmaqtaryna toqsan myń adamdyq alyp armııasyn jiberip, jappaı qyrǵynǵa ushyratty.
Egemendiktiń arqasynda talaı-talaı kómýli jatqan qazynalardyń qazbalary jer betine shyǵyp jatyr. Mine, sonyń jáne bir kórinisi Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tóle bı aýdanyndaǵy Qazyǵurt ta­ýynyń Shymkent jaǵyndaǵy kúngeı betinde bir kezderi jońǵar-qalmaq joryǵynda erlikpen qaza tapqan batyr-baǵlandarynyń qorymy jatqany anyqtaldy.
Erin eli izdegen erkin zamannyń saltanat qurǵany ǵoı, bul degenińiz. Qasqabulaqtyń tól perzenti, tarıhshy Áset Arapbaıuly Kenbaev kóptegen tanymdyq dúnıelerdiń izine túsip oqyp, zerttep, shuqshııa izdep, Qazyǵurt taýynyń kıeli tóńireginde máńgilik uıqyda jatqan kóptegen el ardaqtylary men baǵlandaryn anyqtapty. Osy arada «Kózata» dep atalatyn qasıetti saǵananyń aınalasy tolǵan arýaqtar zıraty. Sol jerde shapyrashtynyń Esqoja rýynan taraıtyn Tańatartegi Qudaıberdi bı, batyr súıegi jer­­lengeni belgili boldy. Ony ár kezderi Aýbaı Baıǵazıev, Ha­pıza Ilebaıqyzy, Tortaı Sá­dýa­qasov, Manarbek Izbasarov jáne basqalar da tilge tıek etip, óz pikir-paıymdaryn bildirip júrgen-di. Endi sol izdenisterdiń qorytyndysy shyǵyp, túıini tarqatyldy. 2009 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Tóle bı aýdanynda Qudaıberdi bıge arnalyp úlken as berildi.
Alataýdyń Sýyqtóbe taýy­­­nan jelbiregen kók baıraǵyn bul­ǵap, sonaý Qazyǵurt bókterine de­ıin jetip, arpalys urysta soń­ǵy demin taýysqan Qudaıberdi ba­tyr-bıdiń elinen arnaıy ókilder kelip, atyshýly atalaryna taǵzym etti. Búkil qorymda jatqan arýaq­tarǵa atap, qurban shalyndy. Qa­zaqstannyń halyq aqyny Álimqul Jambylov bata berip, qajy Rátbek Nysanbaıuly quran oqydy.
– Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı alaman jurttyń aqylmany bolǵan. Qıyn-qystaý zaman «bólingendi bóri jeıtinin» kórsetti. Minekı, sol dáýirdiń sóz ustaǵandary da batyrlyqtyń baıraǵyn kókke kótergen. Qudaıberdi bı kósilip otyryp kósem sóıleıtin, naızasyn egep eldi qorǵaıtyn jaý­­júrek batyr bolǵan. Olardyń urpaqtary da búginde el tutqa­­syn ustap, memleketimizdiń ir­­gesin nyǵaıtýǵa atsalysýda. Kezinde shetjurttyqtardyń qol­­basshylaryn áspettep ustadyq. Zaman aǵymy ıirip áketti. Endi oń-solymyzdy tanyp, Aqordamyzdy ornattyq. Elbasymyz búkil álemdi moıyndatty. Aıtpaqshy, qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev ta aty shýly Qarasaı batyrdyń tikeleı urpaǵy ekenin eske salyp júrgenniń artyǵy joq, – deıdi jergilikti tarıhshy Áset Kenbaev.
Qazyǵurt etegindegi Kóksáıek eldi mekenindegi «Taý – juldyz» meıramhanasynda ótken asta Oń­tústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetov, senator Bolat Jylqyshıev, sol kezdegi Májilis depýtattary Bekbolat Tileýhanov, Sát Toqpaqbaev, Almaty oblysy ákimshiliginiń ókildiginen Edige Júnisbekov táýelsiz Qazaqstannyń jaıqala japyraq jaıyp, tuǵyrly shańyraq kóterýine urpaqtar úle­­siniń mol bolýyn tilep, sóz sa­baqtasa, Jambyl oblystyq más­lıhatynyń hatshysy Ábdinur Asyl­bekov, Astanadan arnaıy kel­gen akademık-dáriger Raıys Tó­lebaev babalar erligi týraly júrekjardy sózder aıtty.
Umytpasam, 2010 jyldyń tamyz aıy bolatyn. Juma kúni jumystan kele jatqan betimde uıaly telefon arqyly áriptesim, baspager-jazýshy Manarbek Izbasar telefon soqty.
– Doqtyrhan, Asy jaılaýy­nan Tańatar babamyzdyń eski qorymy tabyldy. Osyǵan oraı, uly babamyzǵa as berip, quran baǵyshtamaqpyz. Qolyń bos bolsa, beınetaspaǵa, fotosýretke túsirip alǵanyń jón bolar edi. Operator ekeýińdi erteń tańǵy jetide alyp keteıin.
Uly babalar ómirin jan-jaqty zerttep, qalam tartyp júrgen joldasymnyń bul usynysyna qýana kelistim.
Ertesine Manarbekpen ýáde­lesken jerde kezdesip, Asy jaılaýyna tartyp kettik. Teńiz deń­geıinen 3000 metr bıiktikte jatqan ataqty jaılaýǵa Esik qalasy arqyly tóte jolmen júrýge týra keldi. Qaladan uzaǵan soń taýly-tasty, orman-toǵaıly jol bastaldy. Eki saǵattaı jol júrip, Asy jaılaýynyń bir shetine de iliktik. Almatyda kún qaınap tursa, jaılaýda aýa raıy kádimgideı salqyn. Jeńil-jelpi kıinip shyqqan operator Jeńis ekeýmiz kádimgideı tońaıyq dedik.
– Aý, aǵaıyndar, eki jigitke kúrteshe berińder, myna túrle­ri­men jaýrap qalmasyn, – deıdi eski ta­nysym, Tańatar babamyzdyń ur­paǵy Nurjahan Janbolov bizge kúle qarap.
Alys-jaqynnan biraz aǵa­ıyndar jınalypty. Baba rýhyna quran baǵyshtap, taǵzym etýge kelgen úlken-kishige arnalyp úlken shatyr tigilipti. Úlken qazandarda et asylyp, samaýryndar burq-burq etip qaınap jatyr. Taý basy tumannan kórinbeıdi, aınala jap-jasyl shalǵynǵa kómkerilgen. Jaılaýdyń saf taza aýasy tynysymyzdy ashyp, boıymyz jeńildep júre berdi.
Aýyl qarııalary bastap, Ta­ńa­tar babanyń basyna baryp, quran baǵyshtadyq. Munda taspen qorshalǵan birshama qorymdar jatyr. Osyǵan qarap Tańatar bıdiń jaqyn-týystarynyń da osynda jerlengenin ańǵarýǵa bolady. Eski qorymdaǵy babalar beıitine zııarat etkenimizde dál ústimizde qos qyran uzaq ýaqyt boıy qalyqtap ushyp júrip aldy. Biz muny jaqsylyqqa baladyq.
Sóz oraıy kelgende, aıta kete­tin bir jaı shapyrashtydan taraıtyn Tańatar atanyń urpaqtary uly babalaryn ulyqtaýda kóptegen úlgi bolarlyq ıgi isterdi júzege asyryp keledi. Atap aıtqanda, 2007 jyly Taýtúrgen shatqalynda Qudaıberdi bıdiń urpaǵy, Qoqan basqynshylarymen bolǵan soǵysta úlken erlik kórsetken Medetbek batyrdyń kesenesi ashyldy. Al 2009 jyly Almaty oblysynyń Jambyl aýdanynda Medetbek batyrdyń eńseli eskertkishi boı kóterdi.
2010 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda turatyn Qudaıberdi bıdiń urpaqtary uly babalarynyń basyna qulpytas ornatyp, batyr rýhy asqaqtaı tústi. 2011 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynda úlken tulǵanyń urpaǵy, general-leıtenant Ádil Shaıahmetov bastaǵan bir top zııaly qaýym Tóle bı aýdanyndaǵy Kózata qorymynda bolyp, Qudaıberdi babaǵa quran baǵyshtap, taǵzym etip qaıttyq.
– Qudaıberdiniń osy óńirde soǵysqany, bı bolǵany, «Kózata» qorymynda jerlengeni aıdaı anyq. Bul týraly qazaqtyń ataqty ǵalymy Shoqan Ýálıhanov óz eńbeginde naqty jazady, – deıdi jergilikti tarıhshy dáıekti derekter keltirip.
El basyna kún týǵanda etik­­­­­penen sý keshken, halqynyń bo­lashaǵy úshin basyn qaterge tikken, qasıetti keń baıtaq dalamyzdy qas-dushpannan saqtap qalǵan batyr babalarymyzdy biz árqashan da qasterleımiz, ardaqtaımyz.
Elim dep eńirep ótken erlerdiń biri, ári bı, ári batyr Qudaıberdi babamyzdyń arada qansha ýaqyt ótse de esimi umytylǵan joq. Batyrdyń júrip ótken dańqty joldary urpaqtan-urpaqqa úlgi-ónege bolyp jalǵasyp keledi.
Doqtyrhan TURLYBEK,
jazýshy, halyqaralyq
«Túrki álemi» telestý­dııa­­sy­­nyń dırektory.

Sýrette: Qudaıberdi bı.