Kóne saz aspaptary

Juma, 1 aqpan 2013 7:15

KО́REGENDIKTIŃ, KО́RE BILGENDIKTIŃ JEMISI

2008 jyly jazda Ortalyq Mońǵolııanyń Baıan-honǵor (Baıqońyr) aımaǵynyń Ǵalýty (Qazdy kól) degen jerindegi saǵana tastaǵy jazýǵa tap boldyq. Onda: «Izgilik-chor segiz túrli aspapty meńgergendikten [onyń qurmetine] qatty tas­tan baryq (ǵıbadathana) ornattyq».

Juma, 1 aqpan 2013 7:15

KО́REGENDIKTIŃ, KО́RE BILGENDIKTIŃ JEMISI

2008 jyly jazda Ortalyq Mońǵolııanyń Baıan-honǵor (Baıqońyr) aımaǵynyń Ǵalýty (Qazdy kól) degen jerindegi saǵana tastaǵy jazýǵa tap boldyq. Onda: «Izgilik-chor segiz túrli aspapty meńgergendikten [onyń qurmetine] qatty tas­tan baryq (ǵıbadathana) ornattyq». Bul jádigerlik b.z. VII-VIII ǵ.ǵ. murasy-tyn. О́ıtse, Kók túrik dáýirinde uly sazger Izgilik-chorǵa arnap ǵıbadathana ornatyp, halyq basyn kóterip ulyqtaǵan eken. Izgilik-chor sazger 8 túrli saz aspabyn meńgeripti. Ol qandaı aspaptar? Mine, osy suraq bizdi mazalaı bastady. Sol jyly b.z. V-VI ǵ.ǵ. kýágeri Atadombyrany qolǵa ustap, búkil qazaq halqynan súıinshi surap qýandyq. «Júrgenge jórgem ilinedi» degen úmitpen biz izdenisimizdi toqtatpadyq. Sheteldik arheologııalyq qazbalardy, ǵylymı eńbekterdi, tarıhı jádigerlikterdi qoparýmen boldyq.

Myna tarıhı aqparatqa kóz salyńyz, bizdiń jyl sanaýymyzdyń 198 jyly Shyǵys Han dınastııasynyń patshasy Lındı ǵundardyń kıimine, kıiz úıine, hannyń esir (taǵyna), olardyń tamaǵyna jáne kunhoý        () men sybyzǵysyna () nazary aýyp, patsha saraıyna aldyrýǵa buıryq beripti («Sońǵy Han-name HHIII», 1894. 108-b).

Sybyzǵy

Sybyzǵy búgingi kúnge deıin jetip otyr. Qazir bul aspap túrki (qazaq, bashqurt, týva), mońǵol (halqa, oırat-qalmaq) halyqtarynyń saz aspaby sanatynda. B.z.d. 80-jyly ǵundardyń tutqyny bolǵan qytaıdyń Han dınastııasynyń elshisi: «Kún batyp ketkennen keıin ǵundardyń sybyzǵysynyń (Hý szıa. ) úni zarlap, jylqylary kisinep, sıyrlary móńirep tynyshtyq bermeı, uıqy qashyrady. («Aldyńǵy Han-name. LIV»,1894.)» dep jazǵan.

2011 jyly qazba jumysyn júrgizgen baıyrǵy túrkilerdiń Shatyrtaý jerasty kesenesiniń kómiginen (panorama) tabylǵan atty sarbazdyń qolyna sybyzǵy ustatyp músindegeni sózimizge dáıek. Bul músin b.z. 630-680 jyldaryna tán.

Sybyzǵynyń shyǵý tegine baılanysty Altaı qazaqtarynyń arasynda tómendegideı ańyz saqtalǵan. Onda: burynǵy ótken zamanda Ertis ózeniniń boıynda bir keıýana uly ekeýi ómir súrip jatypty. Balasy Uly Altaı taýynda ań aýlap, ný ormannyń ishinen jemis terip anasyn asyraıdy eken. Qasıetti Altaıdan bas alatyn ózen sýy taýdan sarqyraı aǵady eken. Sarqyramanyń úni jas jigitti bala kezinen eliktirip, nebir tátti qııalǵa alyp ushypty. Nebir ǵajaıyp sezimge bólepti. Abyz Altaı kúńirene án salyp, belgisiz bir jupar áýen jelpı aımalap turǵandaı kúı keshipti. Ańnan qoly bosaı qalsa kúni boıy sarqyramanyń jaǵasyna baryp onyń daýsyn tyńdap, ǵajaıyp áýenine berilip otyrady eken. Keıde kúnniń batqanyn da baıqamaı qalatyn bolǵan. Osylaısha júrgende bir kúni sarqyramanyń eteginen aı dese aýzy, kún dese kózi bar ǵajaıyp sulý qyz shyǵa keledi. Jigit aýzy ashylyp, kózin jumyp tań-tamasha bolady. Sonda qyz:

– Áı, seri jigit, sen ár kún saıyn osy sar­qyramaǵa kelip únine eligip otyra­syń, bunyń sebebi ne? – deıdi.

Jigit ne aıtaryn bilmeı, abdyrap qalady. Qyzdyń daýsy móldir bulaqtyń syldyryndaı, demi Altaıdyń samalyndaı úp etip, bir ǵajaıyp sezimge endi. Sálden soń jigit:

– Osy kúrkiremeniń qulap aqqan árbir tamshysynan sý perisi Ertis arýdyń daýsyn estigendeı bolamyn. Úıge barsam da, dalada júrsem de, taýǵa shyqsam da qulaǵymnan ketpeıdi, – deıdi.

– Seri jigit, olaı bolsa men saǵan bir amal úıreteıin, – dep ósip turǵan qýraıdy kesip alyp sybyzǵy jasap beripti de sulý qyz Ertistiń tolqynyna túsip ǵaıyp bolypty. Sol kúnnen bastap jigittiń qııaly sý perisi sulý qyzǵa aýady. Jatsa-tursa da qyz qııalynan ketpeıdi. Sý perisiniń jasap bergen qýraı sybyzǵysymen oǵan arnap «Ertis tolqyny», «Altaı tolǵaýy», «Sarqyrama» atty kúıler shyǵarady. Mine, bul ańyzdy Mońǵolııanyń Baıan-О́lke aımaǵynyń Delúún ólkesiniń turǵyny, 75 jastaǵy Darııahan aqsaqaldan 1972 jyly jazyp alyp edim. Darııahan aqsaqal atalmysh úsh kúıdi oryndap ta bergen edi.

Sybyzǵy týraly, onyń shyǵý tegine baılanysty ańyz osylaısha halyq jadynda saqtalypty. Ortaazııalyq túrkiler qoı qozysynan, túıe botasynan jerise, sybyzǵy tartyp sonyń áýenimen tólin aldyrady degen aqparat qytaı derekterinde saqtalǵan eken (Eberhard W. Leidin. 1942).

Sonaý ejelgi ǵundardyń zamanynan jalǵasqan asyl mura búgingi kúni qazaq halqynyń rýhanı qundylyqtarynyń birine aınaldy. Qazaqqa 2 myń jyldan astam qyzmet etip kele jatyr.

Qunqoý (qobyz)

Joǵaryda sóz etken Shyǵys Han dınastııasynyń patshasy Lındaı-qumar bolǵan Qunqoý (qobyz ) saz aspaby qaqynda qytaıdyń tarıhı jazbalarynda kóp aıtylady. Ǵundardyń bul saz aspabyn keıin qytaılar meńgerip, ózderiniń saz aspaptarynyń qataryna qosqan.

Áıgili tarıhshy-mádenıettanýshy Ý.Ever­hard: «Han dınastııasynyń dáýirinde (b.z.d. 206-b.z. 220 j.j.) Orta Azııa halyqtarynyń «Qunqoý» atty saz aspabyn qytaılar alyp paıdalanǵan. Ferǵanada ómir súrgen qań­lylar, samarqandyq túrikter qunqoý saz as­pabynyń otany» (Eberhard W. Leidin. 1942.) de­gen tujyrym jasaǵan.

Ejelgi jáne baıyrǵy qytaı tiliniń  ma­many, Han, Tań dáýiriniń qytaı ıe­ro­glıf­teriniń ǵylymı transkrıpsııasyn jasaǵan ǵalym B.Karlgern «Qunqoý» ataýy «qobyz» sóziniń kóne formasy degen tujyrymǵa kelgen «Orta Azııa men Qytaı mádenıet tarıhynan (b.z.d. II ǵ. – b.z.VIII ǵ.)» atty eńbektiń avtory zertteýshi B.A.Rıftın «qunqoý – ishekti aspap, ony shertip te, ysqylap tartyp ta oınaıdy» (B.A.Rıftın. Iz ıstorıı kýltýrnyh svıazeı, Sredneı Azıı ı Kıtaıa // PV. 1960. № 5. 122-b.) dese, belgili qytaıtanýshy A.G.Malıavkın de bul tujyrymdy qoldaıdy. Bul sóıtip, eki avtordyń da aqparaty bir jerden shyǵady. Qunqoý aspabynyń eń kóne túri Ońtústik Túrkistan (Shyńjań) Qotannyń Chemo aýdanynyń Jaǵunluq degen qorymynan 1996 jyly arheologııalyq qazba kezinde tabyldy (A Grand view of xinjang`s cultural … 1999.)

Uzyndyǵy (shanaǵy, moınymen) 87,6 sm. Shanaqtyń astyńǵy túbinde  degen (keıiptegi) tesik bar. Onda Úsh ishektiń izi qalǵan. Bizdiń topshylaýymyzsha ishekti qyldan jasaǵan sııaqty. QHR-dyń jerinen tabylǵan Qunqoý shamamen b.z.d. 475-221 jyldarǵa keledi.

Sýrette: Ǵun qobyzy (b.z.b. 475-221 j.j.)

Shyǵys Túrkistan

Qotonnyń Juǵnylyq qorymynan tabylǵan ǵun qobyzy. B.z.d 475-221 jyldardyń jádigeri dep bilemiz.

Qobyz shanaǵyndaǵy  tańbasy baıyrǵy saqtardyń (skıf)  tańbasy. Bul tańba baıyrǵy túrki bitig jazýynan býyndyq (sıllabogramma) kezeńinde saq (skıf) degen ataýdy tańbalaǵan. Keıin bitig jazýǵa reforma jasaǵan kezde baıyrǵy dástúrshildikti saqtap – as/ys dep oqylatyn «S» tańbasynyń mánin belgileıtin bolǵan degendi eńbegimizde dáleldegemiz.

Keleshekte ónertanýshylar, sheberler bul aspaptyń jańǵyrtpasyn jasap óner báıgesine qosar degen úmittemiz.

Shańqobyz

Qazaq, qyrǵyz, ózbek, týva, altaı halyqtary búginge deıin shańqobyzdy ulttyq saz aspabynyń biri retinde paıdalanyp keledi. Mońǵol tekti býrıat, qalmaq, halqa, torǵaýyt, daǵur, oırat, monǵol, QHR-daǵy ishki mońǵoldardyń ortasyna shańqobyz mol taralǵan.

Týngýs tekti evenk, nanaılar, manjýr sibeleri, shúrshitter (chjýrchjen), japonnyń Hokkaıda aralyna Ortalyq Azııadan barǵan aın taıpasy sııaqty Tynyq muhıt jaǵalaýyndaǵy halyqtar bul saz aspabyn keń túrde qoldanady. Shańqobyzdy paıdalanýshy halyqtar bul aspapty ózderiniń ulttyq dúnıesi dep biledi.

Shańqobyzdy sheberler qamystan, temirden, súıekten, aǵashtan jasaǵan.

Shańqobyzdy ózbekter «changkobyz», sibirlik túrikter «homýs», mońǵoldardyń kóbi kelqýyr (til qobyz) dep ataıdy. Daǵýr mońǵoldary «muǵry» dese, Hokkaıda aralynyń aıyndyqtary «múgli» dep ataıdy eken. Bul ataýǵa qaraǵanda tý bastaǵy ataýy «múgli» nemese «muǵly» bolǵan bolýy da múmkin. Bul úshin Ortalyq Azııadan aıyndar Hokkaıdaǵa qaı dáýirde barǵanyn anyqtaý kerek. Aındyqtar japondardaı názik emes, palýan deneli, tik qabaqty bop keledi. Shańqobyzdyń eń kóne túri Mońǵolııa Tóv (Ortalyq) aımaǵynyń Altynbulaq sumynynyń (ólke) jerinen tabyldy. Mońǵolııanyń astanasy Ýlanbatyr qalasynan 130 shaqyrym qashyqtyqta, ataqty Týl darııasynyń ońtústik shyǵys óńiriniń Morın-tolǵoı (Atbasty) degen jerdegi ǵundardyń qorymyna 1989 jyly arheologııalyq qazba jumysyn júrgizgen kezde tabylǵan.

Avstrııanyń Vena qalasyndaǵy Adam­­zat tarıhy, Sankt-Peterbýrgtaǵy An­tropologııa jáne etnografııa, Re­seı Federasııasy Halyqtarynyń etno­gra­fııa­lyq memlekettik murajaılaryna dú­nıejúzi halyqtarynyń júzdegen saz aspaptary qoıylǵan. Solardyń qatarynda shańqobyz da bar. Olardyń eń kónesi 150-200 jyl buryn ǵana jasalǵan muralar. Arheologııalyq qazbadan tabylǵan ejelgi shańqobyzdar joq. Biz sóz etip otyrǵan ǵun­dardyń shańqobyzy eki myń jyl burynǵy qundylyq. Joǵarydaǵy murajaıdaǵy eksponattar men myna ǵun murasyn salystyryp qaraǵanda shańqobyzdyń jalpy pishini kóp ózgermegen. Sońǵy jyldary qazaq, týva, mońǵol shańqobyzdarynyń tilshesiniń ushyna ilmek tegershik ornatsa, keı jaǵdaıda tartpa jip baılaǵan.

Ǵun dáýirinde qoldanysta bolǵan shańqobyz osylaısha myńjyldyq tarıhtyń suryptaýynan ótip, HHI ǵasyrdyń talǵampaz urpaqtarynyń estetıkalyq jáne rýhanı baılyǵyn molaıtýǵa olja salyp keledi.

Fleıta ustaǵan atty sarbaz (b.z. VII ǵasyr)

Fleıta

2011 jyly arheologııalyq qazba júr­giz­gen Shatyrtaý (Maıhan-ýl) jerasty ke­se­nesinen saz aspabyn oınaǵan atty sar­bazdardyń birneshe músini tabyldy. Solardyń biri – eki qolymen tórt qos tútikti fleıtalyq úrlemeli aspapty ustaǵan atty sarbaz. Fleıtalyq aspaptyń syrtyn keramıkamen qaptaǵan. Mundaı fleıtalyq aspaptardy qazir Vengrııadaǵy qypshaqtar paıdalanady. О́zbekterde eki tútikti nemese qos tútikti «qoshnaı» atty fleıtalyq aspap bar. «Naı» kóne túrki tilinde tútikshe degen maǵyna beredi. Bul saz aspabynyń mólsheri, ataýy týraly bizde málimet qazirshe bolmaı tur.

Qypshaq

Fleıtalyq úrlep oınalatyn «qypshaq» dep atalatyn saz aspaby týraly ál-Farabı óz eńbeginde atap ótken eken (B.Sarybaev «Qazaqtyń mýzykalyq aspaptary». 1981.). Al P. Iýdın degen orys zertteýshisi «Qyrǵyzdar (qazaqtar)» atty etnografııalyq zertteýinde áserli áýen shyǵaratyn saz aspaby týraly qyzyqty aqparat qaldyrǵan. Onda: «…qysqa eki qamys tútikshe (naı) úrlegen qarynnyń aýzyna qosyp baılanady. Sol naı tútiksheden shyǵatyn ún «volynkanyń» únine uqsas» degen derek qaldyrǵan (Bul B.Sarybaev kitabynda kórsetilgen). Tań dáýirinde Orhon túrikterdiń ortasynda bolǵan Ven Sýn degen adamnyń joljazbalarynda myna bir derek keltirilgen. «О́lgen adamnyń múrdesin shyǵarǵanda túrikter betin jyrtyp qaıǵyly án salyp (joqtaý aıtyp) jylaıdy. Osy kezde at ústinde turǵan adam teri dorbanyń aýzyna eki tútikshe baılaǵan saz aspabyn oınap turady. Onyń sebezgilete áýez shyǵaryp, kúrsine bozdaǵan qaıǵyly úni adamnyń qabyrǵasyn qaıystyryp, ne bir aıanyshty sezimge jeteleıdi. Bul aspapty túrikter  (sıýshe) dep ataıdy eken» (Ven Cýn. «Ejelgi dáýirdegi kóshpeliler týraly belgileý». 1951. 18-bet). Sınolog G.Karlgern, tarıhshy A.N.Bernshtamdar  degen ıeroglıfti «sıýshe» dep oqyp, «qypshaq» dep jańǵyrtypty (A.N.Bernshtam Izbrannye trýdy… 1997. s. 264).

Búgingi kúni Almatydaǵy Yqylas Dúkenulynyń atyndaǵy ulttyq saz aspaptar murajaıynda qypshaq aspaby saqtaýly tur. Ǵasyrlar boıy qazaq halqy qoldanyp kelgen bul aspapty «jelbýaz» dep te ataıdy. Ál-Farabı sóz etken, Ven Sýn, P. Iýdınder sıpattamasyn jasaǵan osy jelbýaz aspabyn Kók túrik dáýirinde «qypshaq» dep ataǵan bolýy múmkin. Qazaq halqynyń dombyrasynyń ózin kezinde eki túrli ataǵan. Bizdiń búgin «Abaı» dombyrasy dep atap júrgen aspabymyzdy kezinde «qypshaq» dombyra dep, ellıpısoıd shanaqty dombyrany «oǵyz» dombyrasy dep te ataǵany málim. Dál osy sııaqty baıyrǵy zamanda «qypshaq» dep atalǵan úrmeli aspapty keıin «jelbýaz» dep ataǵan bolýy ábden múmkin.

Jelbýaz (qypshaq) sııaqty aspapty belorýstar, fransýzdar búginge deıin orkestrinde paıdalanyp keledi. Volynka ispettes bul aspapty belorýstar «dýdý» dep ataıdy eken. «Dýdý» slavıan leksıkony emes. Túrik, mońǵol tilderinde «án, áýen» degen maǵyna beredi. О́ıtkeni, Joshy ımperııasynyń quramyna slavıan halyqtary kirgennen (1240 jyldary) keıin ǵana bul aspap Eýropaǵa, belorýstarǵa taraǵan bolýy múmkin.

Dabyl

Bul aspap qazaqpen birge jasasyp kele jatqan ejelden belgili mura. Dabyldy aspap ań aýlaǵanda, uly jıynǵa shaqyrǵanda, áskerı joryqtarǵa attanarda, jan berip jan alysqan betpe-bet shaıqastarda, joryqtarda jer qaıysqan qoldyń rýhyn kóterip, namysyn janý, aıbynyn asyryp, aıdarynan jel estirý maqsatynda qoldanatyn bolǵan. Dabyl, kepshik, dańǵara aspabynyń sıpattamasy, túrki halyqtary ortasynda keń túrde qoldanǵan, onyń sıpattamasyn B.Sarybaev kezinde jerine jetkize jazǵan. Sondyqtan biz tarapymyzdan qysqasha qaıyrýdy jón kórdik. Qytaı derekterinde ǵun dáýirinde dabyl áskerdiń baıraq, týynyń dárejesinde qurmetteletinin dáleldeıtin eki derekke kez boldyq. Qytaıdyń «Shı szı» dereknamasynda: «B.z.b. 119 jyly qytaıdyń qoly ǵundarǵa joryq jasaǵan kezde qytaı áskeriniń qolbasshysy Ho Sıýı-bın ǵundardyń shyǵys daszıan knıaziniń týy men qosa dabylyn tartyp aldy» (V.S.Taskın. 1968.) degen derek qaldyrypty. Taǵy da V.S.Taskınniń aıtýynsha atalmysh dereknamada: «Sol jyly (b.z.b. 119 jyly) qytaı qoly ǵundardyń shyǵys qanatynyń kóseminiń týyn, dabylyn tartyp aldy» deıdi.

Endeshe bul ejelgi dáýirden túrkiler úshin dabyl aspaby eldiktiń, ulttyń qasıetti sımvoly bolǵan týdyń dárejesinde qurmetteletinin kórsetedi. Dabyl – áskerdiń rýhy, jany, aıbyny. Sondyqtan da tý men dabyl eldiktiń, egemendiktiń bir nyshany desek, esh artyqtyǵy joq.

Pıpa

Pıpa – tórt nemese alty qyl ishekti, taıaqshamen (shybyqpen) uryp oınaıtyn saz aspaby.

B.z.b. II ǵasyrda jazylyp saqtalǵan Lıý Sı degen adamnyń «Shı-mın (ataýlar anyqtamasy)» atty eńbeginde pıpa saz aspaby týraly derekter qalǵan. Onda ǵundardyń pıpa atty saz aspabyn qytaılar alyp paıdalanǵany týraly aıtylady (Eberhard W. 1941. A.G.Malıavkın 1974.). Bul az deseńiz Qytaıdyń Tań dınastııasynyń zamanynda Ortaazııalyq túrkilerden pıpa aspabyn jaqsy meńgergen sazgerlerdi maman retinde arnaıy shaqyrýmen Qytaıǵa aparyp, talapkerlerge úıretetin bolǵan (Everhard. S. 260). Sol dáýirde Ortaazııalyq túrkiler pıpa aspabyn keń kólemde qoldanǵan eken (Eberhard W. 1941).

Qytaıdyń qazirgi saz aspabyn zertteý­shi­leri tómendegideı qorytyndy jasaǵan. «B.z.b. 246-207 jyldary ómir súrgen qytaıdyń Sın dınastııasynyń zamanynda qytaıǵa kirip kelgen jattyń aspaby. «Pıpa» ataýy qytaı leksıkony emes» – degen tujyrym jasaǵan (V.S.Taskın 1968.).

Biz joǵaryda búgingi kúni kóbi kómes­ki­lengen ejelgi saz aspaptary týraly jeke-jeke túsinikteme berdik. Ne úshin?

Adam júrgen jerde sezim bar. Sezim bar jerde adamgershilik bar. Adam men tabıǵat, qoǵam men adamnyń qatynasyn, myna dún-dúnıeniń bolmysyn dybys, yrǵaq nemese áýenmen sýrettep, adamnyń jan júıesine lázzat beretin birden-bir qural – saz aspaptary.

Saz aspaptary sol halyqtyń etno­psıhologııasyn, álemdi sezinýin, ómir súrý ereksheligin, sharýashylyǵy men ony meńgerý dástúrin, dúnıetanymy men tabıǵı ortanyń ereksheligin, sol qaýymnyń ulttyq bolmysyn, bet-beınesin kórsetetin, aıqyndaıtyn ǵajaıyp qural.

Ejelgi jáne baıyrǵy túrikter álemdi, qorshaǵan ortany seziný, ony óner tilimen aıtyp, ultyna, halqyna jetkizý úshin qanshalyq dárejede rýhanı qýatty bolǵanyn osy saz aspaptarǵa qarap túsinemiz. Sonymen qatar, olardyń shyǵarmashylyq oılaý qabiletiniń deńgeıi qandaı bıik dárejede ekenine kóz jetkizemiz. Saz aspabynyń únin túrikter Táńirdiń jetkizip otyrǵan úni, sezimi dep qabyldaǵan. Sazdy úndi «jupar kúı», jan jadyratar «jupar samal» dep túsingen. Qýanyshyna qýanyp, qaıǵysyna jubanyp, saz aspabynyń áýenimen tarıhyn jazyp qaldyrǵan.

Qarjaýbaı SARTQOJAULY,

fılologııa ǵylymdarynyń

doktory, túrkitanýshy.