Eskerilmeı júrgen bir esim

Senbi, 2 naýryz 2013 8:33

Halyq tarıhyndaǵy úlken bir dáýir, ásirese, sońǵy 300 jyldan astam ýaqyt Reseı ımperııasyna qaraǵan jyldar úlesine tıetini belgili. Osy kezeńderdegi kelip-ketken birneshe urpaqtyń tynys-tirshiligi, turmys-talaıy patshalyq Reseı tusynda da, odan keıingi keńestik qyzyl ıdeologııa ústemdik qurǵan kezeńde de birjaqty ımperııalyq múdde turǵysynan burmalanǵany málim.

Senbi, 2 naýryz 2013 8:33

Halyq tarıhyndaǵy úlken bir dáýir, ásirese, sońǵy 300 jyldan astam ýaqyt Reseı ımperııasyna qaraǵan jyldar úlesine tıetini belgili. Osy kezeńderdegi kelip-ketken birneshe urpaqtyń tynys-tirshiligi, turmys-talaıy patshalyq Reseı tusynda da, odan keıingi keńestik qyzyl ıdeologııa ústemdik qurǵan kezeńde de birjaqty ımperııalyq múdde turǵysynan burmalanǵany málim.

Aıtalyq, azattyq jolyndaǵy kúresterge de, erkindik úshin bolǵan ulttyq kóterilisterge de keńes saıasaty basqasha sıpat berip keldi. Tipti, keıde ondaı qozǵalystardy qupııa túrde tunshyqtyrdy. Sol tustarda patsha ókimeti saıasatyna qarsy shyǵyp, qol bastaǵan batyrlar, el bastaǵan kósemder men sóz bastaǵan sheshender basbuzar, búlikshi, qaraqshy, qanisher, buzyq, el arasyna ot jaǵýshy, ataqqumar, lańkes, tyńshy, qoǵamǵa jat elementter retinde sıpattalyp, olardyń halyq aldyndaǵy abyroı-bedelin meılinshe tómendetýge tyrysty.

HIH ǵasyr basynan beri azattyq úshin, erkindik úshin qanshama jyldarǵa sozylǵan tolassyz kúrester, qarýly qaqtyǵystar, joıqyn soǵystar boldy deseńizshi. Sol tusta Tashkent sha­harynda bolǵan osyndaı alǵashqy ashyq kóterilisti Molda Qoshyq datqa basqarady. Bul kezde Molda Qoshyq qalanyń 12 qaqpasyna qoıylǵan áskerı kúzettiń basshysy qyzmetin atqarǵan. Ol Tashkent begi Qanaǵatshah pen Qoqannyń Qudııardan keıin bolǵan hany Mállábektiń qara­paıym halyqqa jasaǵan zorlyq-zom­bylyqtaryna qar­sy eki myńdaı qala turǵyny men jeti júzdeı qarýlanǵan sarbazdaryn kóterip, ashyq shaıqasqa shyǵady. Olar qushbeginiń saltanatty saraıyn birneshe ret tas-talqan etti. Nátıjesinde, Tashkenttiń Besaǵash, Qaımas, Jolbarys, Qoqan, Qashqar, Lábzak, Qarasaraı, Saǵdat, Shaǵataı, Kókshe, Samarqan, Qamalan sekildi 12 qaqpasyn túgeldeı qorshaýǵa alyp, Qanaǵatshahty on kún tutqynda ustaıdy. Sóıtip, zalym basshyny búkil eldiń kózinshe aıaǵyna jy­ǵyltyp, jıylǵan qala halqynan, qalyń kópshilikten keshirim suratady. Oǵan qolyna quran, nan ustatyp, ár­qaısysyn úsh-úsh retten súıgizip, budan bylaı jazyqsyz momyndy jazalamaýǵa, kinásiz jandardy aıyptamaýǵa Alla atymen ant etkizip, sol jerde eldiń talabyn oryn­datady. Bul jaıynda shymkenttik qalamger Mombek Ábdákimulynyń tarıhı oqıǵalarǵa, muraǵat derekterine negizdelgen «Estemes bı» romanynyń «Táshkende Molda Qoshyq kóterilis bas­tady» degen besinshi taraýynda egjeı-tegjeıli baıandalǵan. Munda Molda Qoshyqtyń Buharada jeti jyldyq «Mir-Arab» medresesin bitirgeni, onyń din ilimine óte jetik adam bolǵany, orys ti­lin erkin meńgergeni, Qudııar han­nyń tusynda Reseıde eki jyl elshi bolyp qyzmet etkeni, Tashkent darýǵasy bolǵany, al Tashkent kóterilisinen keıin han áskeriniń bas qolbasshysy (ámir-ǵasker) bolǵany aıtylady.

Akademık Serik Qırabaev «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2009 jyldyń 9 qań­tarynda jarııalanǵan «Estemes bı» atty maqalasynda Molda Qoshyq datqanyń janqııarlyq erligin, asqan kóregendigin, áskerbasylyǵyn, jalpy, jan-jaqty daryndylyǵyn erekshe ataıdy. Ol osy oraıda: «Qoqan handyǵynyń bıligi – ońtústik qazaqtarynyń otarshyldyqta kórgen qııanatynyń eń bir soraqy bet­teri. Adamdy kisilik qasıetterinen aıyratyn, azamattyń jazyqsyz qanyn tógetin, áıelderge degen zorlyqtyń neshe túrli aıýandyq túrlerin qoldanǵan, qolyndaǵysyn tartyp alyp, jalpy jurtty zar eńiretken jendettik tártip ornatqan bul handyqtyń syry tarıhtan belgili», – dep túıin jasaıdy.

Molda Qoshyq datqa Qoqan bek­terine, orys otarshyldaryna qarsy kúresterdi basqarǵany, Syzdyq tóre, Rústembek ózbek úsheýi birigip shep quryp, Tashkentti general  M.G.Chernıaev shapqynshylyǵynan qorǵaýǵa belsene qatysqany, Shymkent shahary úshin (1864 jylǵy 14, 15, 16 shildede), Iqan jerindegi (1864 jylǵy 4, 5, 6 jeltoqsandaǵy), Almaty mańyndaǵy Uzynaǵash túbinde (1860 jyldyń kúzinde, dálirek aıtqanda, 21 qazanda, bolǵan orys otarshylarymen bolǵan surapyl shaıqastarda qol bastaǵany birqatar tarıhı qujattarda atalady. Ol – Sypataı, Suranshy, Taıshyq, Syzdyq tóre, Toıshybek, Baıseıit, Baızaq se­kildi, t.b. el qorǵaýshy batyrlarmen bir­ge qolbasshy retinde janqııarlyq erlikterimen kózge túsip, úlken abyroıǵa bólengen asa kórnekti tulǵa. Ol halyq arasynda batyrbasy, láshkerbasy, datqa, molda-bı degen attarmen belgili bolǵan.

Bul jaıynda, ıaǵnı Qoqan hanynyń qyspaǵy týraly jáne orys otarshyly N.A.Verevkınniń soıqan soǵyspen Túrkistandy jaýlap alǵanyn Alash qaıratkeri Mirjaqyp Dýlatuly «Qazaq» gazetinde 1913 jyly bylaı dep jazypty: «…Túrkistan halqy 1864 jyly taǵy da Qoqan handyǵynan bólinýge talaptanyp qarasa da retin taba almaıdy. Aqyrynda kópten bir hannyń qol astynda belgilep ornyǵa almaı turǵan Túrkistandy 1864 jyly 12 shildede soǵyspen orys polkovnıgi Verevkın alypty. Sol joly Túrkistandy orysqa bermeý úshin han Abylaıdyń shóberesi, Kenesary hannyń balasy Syzdyq tóre de soǵysqan eken…».

Orta Azııa aımaǵyndaǵy, ásirese, Tashkent, Shymkent atyrabyndaǵy orys otarshyldaryna qııan-keski qarsylyqtar men qarýly kóterilisterdiń, eldiń jappaı narazylyq-tolqýlarynyń jıi-jıi qaıtalanýy, olardyń basshylarynyń shynaıy eljandylyq is-áreketteri Re­seı patshasy men basqa da shetelderdi alańdata bastaıdy. Muny ımperator II Aleksandr ózi­niń Túrkistan ólkesindegi senimdi ókil­derinen, olardyń resmı málimdeme jazbalarynan bilip otyrdy.

Túrkistan aımaǵyn ýystan shyǵaryp almaýdy oılaǵan patshalyq Reseı asa saqtyqpen otarlaý saıasatynyń qı­tur­qy josparlaryn jasap, aıla-tá­silderin túrlendirip otyrǵan. Bul jó­ninde II Aleksandr patsha kóp oı­la­nyp, kóp tolǵanyp, óziniń dosy, Túrkistan ólkesiniń general-gýberna­tory K.P.Kaýfmanmen aqyldasa kele, aımaqtyń ataqty adamdaryn, eldiń betke ustar bedeldi basshylaryn, dat­qalaryn sol kezdegi Reseı astanasy Peterbýrgke shaqyrýdy, sóıtip, olarǵa syı-qurmet kórsetýdi, solaısha olar­dyń kóńilin tabýdy jón sanaıdy. Sondaı amal arqyly tolqyp turǵan eldiń narazylyǵyn basýdy, jurttyń qarsylyǵyn toqtatýdy, aımaqtyń tynyshtyǵyn saqtaýdy, dıplomatııalyq aılamen otarlaýdy oılastyrady. Bul resmı shaqyrtýǵa Orta Azııadaǵy túrki jurtynan jeti adam laıyqty dep tabylady. Olar – qazaq dalasynyń bes datqasy, atap aıtqanda, eń aldymen, atalǵan ókilderdiń basshysy retinde Molda Qoshyq datqany, Momynbek datqa, Ákimqul tóre, Qudaıbergen datqa, Qonys datqa, ózbekten Marqa qazı, qyr­ǵyzdan Báıtik datqa syndy túrki ulysynyń ataqty ıgi jaqsylary men bedeldi adamdary boldy.

Peterbýrgke barǵan alǵashqy kúni olarǵa uly ımperatordyń ózi qonaqasy berip, qurmet kórsetedi. Saltanatty dastarqan basynda Molda Qoshyq aq patshaǵa: «Mundaı jaıdy biz aıtpasaq, kim aıtady? 1863-1864 jyldary general Chernıaev otrıady Qoqan bekinisteri – Sozaq, Túrkistan, Áýlıeata, Shymkent, Sholaqqorǵandy basyp aldy. Eldiń kúıi qaıyrshylyq jaǵdaıǵa tústi. Onyń ústine general áskerleriniń is­tegeni – zorlyq-zombylyq…», dep general  Chernıaevtiń otrıady quramyndaǵy Verevkın jasaǵy Túrkistandy 1864 jyly 11 shildede alǵanyn, el ishin­de úlken dúrbeleń týǵyzyp áskerı jo­ryqtar, qaqtyǵystar jıilep bara jatqanyn jetkizedi. Qasıetti meken Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin Verevkın zeńbirekpen 12 dúrkin atqylaǵanyn, ózge de qatygezdikterdi alǵa tartady. Imperator Molda Qoshyqtyń aıt­qan ótinish-tilekteriniń bárin qana­ǵat­tandyrýǵa ýáde beredi, ornynan tu­ryp, qolyn alady.

Reseı ımperatory II Aleksandr 1866 jyly orys áskerıleri «Tashkent arystany» dep ataǵan otarshyl general M.G.Chernıaevti keri shaqyryp alyp, onyń ornyna óziniń jıeni, orys ás­keriniń bas shtaby janyndaǵy Áskerı-ǵylymı komıtet múshesi, general-leıtenant D.I.Romanovskııdi jiberedi. Halyqaralyq shıelenistiń ýshyǵýyna, ásirese, Orta Azııany mekendeıtin jer­gilikti halyqtardyń jappaı nara­zylyq kórsetken tolqýlarynyń kóbeıe túsýi men aǵylshyndardyń Túrkistan jurtynyń jerine qyzyǵýyna baılanysty 1866 jyly naýryzda M.G.Chernıaev keri qaıtarylyp, onyń ornyna bedeldi general ári patshanyń týysy D.I.Romanovskııdiń taǵaıyndalýyn Reseı áskerı muraǵattarynyń qujattary dáleldeıdi. Bul sózimizdi halyq batyry, aqyn Mádeliqoja Júsipqojaulynyń:

Tamdyǵa Qazalydan otrıad tústi,

Eki taý birikkendeı boldy kúshti.

Aq patshanyń jıeni knıaz kelip,

Eki ásker bir-birine jolyǵysty…, – degen óleńi rastaı tússe kerek. («Túr­kistan ýálaıaty» gazeti, 25 shilde, 1875 jyl).

Qalaı degende de, datqalardyń Pe­terbýrgke barǵany Túrkistan ólkesi ha­lyqtarynyń tarıhynda asa joǵary máni bar tarıhı oqıǵa retinde sanalyp, tól tarıhymyzdaǵy úlken bir súıis­penshilikpen, erekshe iltıpatpen atalatyn, el jadynda óshpesteı iz qaldyrǵan sapar boldy. Bul jaıtty Maılyqoja:

«Qolyna bal ustaǵan barmaqtarym,

Dushpanǵa qorǵasyndaı salmaqtaryń.

Aman baryp, esen qaıt

patsha aǵzamnan,

Aıdyndy alashtaǵy sańlaqtarym.

Artynda jarysqannyń qalmastarym,

Tańda atty jalǵyz qara salmastarym.

Júzińdi tasqa saldyq, synbaǵaısyń,

Nar kesken aspahanı almastarym», – dep bılerdiń datqalarmen qoshtasarda aıtqan sózi retinde beredi.

Al, Maıly aqynnyń jańadan ta­bylǵan «Molda Qoshyqtyń asynda aıtqany» atty jyrynda da osy jaıtqa ol qaıta toqtalyp ótkenin kóremiz:

«Qyrǵyzda Báıtik, qazaqta

Qudaıbergen,

Ákimge sóz sóıledi yńǵaı jerden.

Qara qazan, sary bala qamyn aıtyp,

Molda Qoshyq jurt aryzyn suraı bergen», – degen tórt jol óleń otarshyl general M.G.Chernıaev áskerleriniń Tash­kentke shabýyly tusyndaǵy alasapyran ke­zeńde Molda Qoshyqtyń Túrkistan ha­lyqtarynyń basshyla­ry – Musa Muhammed bı, ıshan, Ákim­­­­qoja ıshan, tóre Qoja aǵzam, Tórt­baılarmen birge Samarqanǵa, Bu­hara ámirine barǵany Túrkistan ge­ne­ral-gýbernatorlyǵy keńsesiniń qyz­met­ke­ri Ahmet Kenesarınniń 1899 jyly Tashkentte shyqqan «Kenesary jáne Syzdyq sultan» atty eńbeginde atalady.

Dańqty datqanyń erjúrek kú­reskerlik qasıetteri biz maqala barysynda keltirgen eńbekterden bólek, akademık N.N.Veselovskıı jazyp alǵan «1853-1865 jyldary Túrkistan ólkesine Reseı áskeriniń jasaǵan bas­qynshylyǵy» atty eńbeginde, Qalybaı aqyn Mámbetulynyń orys áskerleriniń shapqynshylyǵyn jyr etken dastanynda, Maılyqoja aqynnyń «Alladan paıǵambarǵa kelgen aıat», «Qaranyń ótti handary», «Dat­qa­lardyń Peterbor barǵany», «Quıryǵyn aıdahardyń qaıdan bastyń?», «Qolyma qaǵazbenen aldym qalam», «Maılyqoja aqynnyń datqalardy maqtaý sózi», «Molda Qoshyq datqanyń asynda aıt­qany», «Qoshyq datqanyń balasy Nar­bekti joqtaǵany» atty jyrlarynda keńinen kórinis tapqan.

Túrkistan ólkesiniń tarıhyn zerttep júrgen ǵalymdar, tarıh ǵylymdarynyń doktory S.Saıfýmálikovanyń «Ortalyq Azııadaǵy Syrdarııa, Zakaspıı oblys­tarynyń qazaq turǵyndary: saıası-ekonomıkalyq aspektileri», tarıh ǵylymdarynyń doktory A.Mahaevanyń «Toıshybek bı jáne onyń zamany», zań ǵylymdarynyń doktory, professor Á.Stamqululynyń, belgili ádebıetshi-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor J.Dádebaevtyń «Atyń­nan aınalaıyn Áýlıeata», tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Z.Jan­darbekovtiń «Zar zamannyń bir aqyny – Maılyqoja», Mekembaı Omarulynyń «Shanyshqyly shejiresi», Mombek Ábdákimulynyń «Qaraman qaraq­shy», fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty S.О́mirzaqov pen M.Mırazovtyń «Sha­nyshqyly Myńbaı kál» atty eńbekterinde Molda Qoshyq datqanyń áz esimi, ardaqty aty ystyq yqylaspen eske alynady.

Al Reseıdiń áskerı tarıhshysy, general-leıtenant M.A.Terentevtiń «Orta Azııany jaýlap alý tarıhy» (1906 j.) atty úsh tomdyq kólemdi eńbeginiń ja­ńadan qaıta basylǵan nusqasynan da elimizdiń qoqandyq dáýirine baılanys­ty kóptegen qupııa derekter, qundy málimettermen birge «Batyrbasy» degen sózdi qoldana otyryp, anyq aıǵaqtar keltiredi. Bul mańyzdy eńbektiń tanymal kınorejısser Sergeı Ázimov, Ulttyq kitaphana dırektory Gúlnısa Balabekova, munaıshy, ınjener-geolog Baltabek Qýandyqov, tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, akademık Bolat Kómekov, Pre­zıdent syılyǵynyń ıegeri, belgili baspager-qalamger Mereke Qulkenov bas­tamashyldyǵymen shyqqanyn alǵys sezimmen ataǵanymyz jón.

Maılyqoja aqynnyń shyǵar­ma­shylyǵyn ómir boıy zerttep-zerdelegen ádebıetshi-ǵalym, fılologııa ǵy­­lymdarynyń kandıdaty Ásilhan Ospanuly joǵaryda aıtqan datqalardyń Peterbýrg saparyndaǵy Molda Qoshyq­tyń eresen erjúrektiligin, qaısar qaırat­kerligin: «Orta Azııa el-jurtynyń sózin ustaı barǵan bul adamdardyń patsha saraıyndaǵy qabyldaýda el­diń eldigin kórsetetin halyqtyq salt-dástúrlerdiń, sharýashylyq qa­lyp­tyń, ustanǵan dininiń qysym kórmeýi týrasyndaǵy tilek-talaptaryn qysyl­maı-qymtyrylmaı aıta bilgen Molda Qoshyq halyq qamyn oılaǵan jurt joqshysy sanatynda kórine alǵan…», – dep joǵary baǵalaıdy. Zertteýshi tujyrymy oryndy. О́ıtkeni, Molda Qoshyq jastaıynan óz ómiriniń bas­ty ólshemi etip, elin-jerin sheksiz súıýdi, oǵan qaltqysyz qyzmet etýdi, qa­jet bolsa sol jolda janyn pıda etýdi maqsat etken. Oǵan onyń medrese bitirerde ustaz aldyndaǵy emtı­han­da quran súrelerin oqyǵan soń, jasaǵan terme óleń tásilindegi tilek-ba­tasy dálel bola alady: «Iа Alla! Tı­laýatúl quran, salaýatúl ıman, − dep ala­qan jaıyp: – Oqyǵan duǵa qabyl bop, Allamyzǵa jetkeısiń. Duǵamnan kelgen bar saýap, Muhammedke nur sepkeısiń. Allany bir dep tanyǵan, Táńirge dara tabynǵan, Barsha musylmanǵa darysyn. Alaqan jaıǵan qaýymǵa, Nury jaýsyn ıemniń. Molda Qoshyq atanyp, Erip ketti súıegim. Osy at maǵan baq bolsyn, Qarsy shapqandar joq bolsyn. Musylman dańqy dúrildep, Estigen halqym shat bolsyn. Ýa, táńirim jaratqan, batamdy osy qabyl et, Haziretim árkez jastarǵa, ilim shyraǵyn jaǵyp ót. Eki dúnıemizdi abat et, Júregimizdi jalyn et. Allaǵa basty ıeıik, Halyqty árkez súıeıik. Qyzmet eteıik el úshin, Jolymyzdy jaryq et. Áýmın, Allahý ákbar!».

Bul bata-tilek azan shaqyryp qoıǵan «Qojyq» aty (ustazynyń ózgertip aıtýymen) Molda Qoshyqqa aınalǵan shákirttiń eline bergen sertindeı, halqynyń aldynda qabyldaǵan antyndaı áser  qal­dyrady. О́leń joldarymen berilgen syr­ly sózderden bolashaǵynan mol úmit kúttiretin qaısar da qajyrly azamattyń, óz Otanyn, týǵan elin súıgen ǵazız jan­nyń bıik aqyl-parasatyn baıqaımyz.

«Týrkestanskıe vedomostı» gazetiniń 1883 jylǵy 8 qarashadaǵy №44 sanynda: «Burynǵy jaǵdaılarǵa qaraǵanda Tashkent pen quramada (ýezde – B.S.) eki halyq – qazaqtar men sarttar árqashan qaqtyǵysyp otyrdy. Anaǵurlym ór­kenıetti elementter – sarttar qý, ár­qashan rýhanı deńgeıi jaǵynan basymdaý edi. Alaıda, kúsh-qýaty jaǵynan qazaqtar ústem boldy. О́ıtkeni, olardyń jaǵynda qazaq dalasynan kelgen qurama elin quraıtyn kelimsek-kirmeler – júzder, qaraqalpaqtar, qyrǵyzdar, t.b. boldy. Munda qazaqtar basym túsip otyrdy. Tashkentti basqarýdyń bıligi Molda Qoshyq degen bir qazaqtyń qolynda edi…», – dep jazady maqala avtory N.Ýlıanov. Sol sekildi maqalada Tashkent qalasynyń qaq ortasyn jaryp aǵatyn Darhan aryq atty ózenniń sol jyldary «Qoshyq aryq» atalǵany aıtylady. Bul aryqty Molda Qoshyqtyń uıymdastyrýymen sol jerdi meken etken Darhan rýynyń adamdary qazǵanyn  onyń búginge deıin «Darhan aryq» atalýy dáleldeıdi.

Al orys tarıhshysy A.­I.Dob­ro­smyslov ta 1912 jyly shyq­qan «Tashkent v proshlom ı nastoıashem: ıstorıches­kıı ocherk» atty kitabynda 1868 jyl­ǵy uıymdastyrý komıssııasynyń uı­ǵarýy boıynsha Tashkent qalasy aýmaǵy Zaqaryq pen Shyrshyq ózeniniń aǵysynan Qoılyqqa deıingi aralyqta, oń jaǵynan Kúrkildek aryqtan Bozsý boıyndaǵy Qaratóbe saıyna deıin, Zaqaryq pen Qudabaı bıdiń eli ornalasqan Keregetas saıyna, Shanyshqyly bıi Molda Qoshyqtyń Shalta saıyna deıin belgilengenin ataıdy.

Keıinnen 1870 jyldary osynaý bir taıpa eldi bastap aparyp, qazirgi Saryaǵash shıpajaıy turǵan Darhan eldi mekenine ornalastyrǵan Molda Qoshyq datqa ekenin tarıhı shyǵarmalardan oqyp, kónekóz qarııalardan talaı esti­genbiz. Muny atalǵan gazettegi jarııalanymdar da dáleldep otyr. Al bir jarym ǵasyrdan astam ýaqyttan beri jer astynan tynbaı atqylap shyǵyp jatqan shıpaly sý sol zamandarda bar eken. Ol sýdy kıe tutqan jergilikti el aýyldyń kóne zıratynyń atyn (Maılyqoja jyrlarynda birneshe ret atalatyn) «Yssy ata» dep atap ketken. Bul – Molda Qoshyq datqa men onyń aǵaıyn-týys, urpaqtary jerlengen baıyrǵy qasıetti, qasterli meken. Keıde osynyń bárine mán bere otyryp qaraǵanda, bir atanyń balalaryn – Tashkenttiń dál ortalyǵyn jaılaǵan Darhan aýylyn sonaý jyldary ózi bastap aparyp, Keles boıyna qonystandyrýyn datqanyń asqan kemeńgerligi, sheksiz kóregendigi dersiń.

Maılyqoja aqynnyń jańadan ta­bylǵan óleńderinen máshhúr shaıyr­dyń daryndy datqa otbasymen, bala-shaǵalarymen jaqyn aralasqanyn baı­qaýǵa bolady. Olaı deıtinimiz, dat­qanyń asynda aıtqan óleń joldarynda Maıly aqyn Molda Qoshyqtyń Sarymsaq (Qudııar hannyń Tashkentti bılegen Sarymsaq degen aǵasynyń atymen qoıǵan), Narbek, Toǵyzbaı, Jolshybek (Peterbýrg saparyna jolǵa shyqqanda dúnıege kelgen), Joldas, Úsenqul, Qadyrqul atty jeti ulynyń, Aıtymbet, Ahmet (datqanyń tuńǵyshy – Sarymsaqtyń uldary), Ábdirahman (datqanyń ekinshi balasy Narbektiń uly) atty nemereleriniń attaryn jeke-jeke atap, olardyń ákeleriniń árýaǵyna arnap as bergen nıetterine qabyl bolsyn aıtady.

«Datqanyń artyq edi berekesi,

Kólemdi aq bulttaı kóleńkesi.

At shaptyrǵan Sarymsaq,

Narbek batyr,

Datqanyń qutty bolsyn merekesi.

Attaryńdy atamaı, kóńil tolmas,

Datqadaı er Darhanǵa biná bolmas.

Ákeńizdiń jıyny qutty bolsyn,

Toǵyzbaı men Jolshybek, myrza Joldas», – deıdi Maılyqoja.

Osynaý uzaq tolǵaý-jyrda Baızaq, Sypataı, Qudabaı, Quralbaı, Sapaq, Musabek, Qonys, Turlybek, Asqarqoja, Qudaıbergen, Batyrbek, Qanaı, Qa­sym­bek, Tórtbaı, Shoqaı sekildi taǵy basqa qazaq ólkesindegi, sondaı-aq, barsha Túrkistan jurtyndaǵy (qyrǵyz Báıtik t.t.) el bastaǵan kóregen kósemderdiń, sóz bastaǵan bı-sheshenderdiń, qol bastaǵan bahadúr batyrlardyń esimderi atalady:

«Qojada Asqar, jandarda Sapaq edi,

Musabekti batyr dep atap edi,

Azben júrip, top jıǵan dáý Sypataı,

Molda Qoshyq solardyń qatary edi.

Jyr-tolǵaý úzindisindegi attary atal­ǵan adamdardyń qaı-qaısy da qazaq tarıhynan, halyq jadynan, el esinen erekshe oryn alǵan tarıhı tulǵalar.

Tolǵaý óleńde Maıly aqyn Ba­tyrbasy, onyń otbasy ǵana emes, búkil eldiń kúndelikti turmys-tirshiliginen, olardyń ómir súrgen kezeńinen, bylaısha aıtqanda, tutas bir dáýirdiń jaı-japsarynan, bú­kil qoǵamdyq-saıası ómirdiń tarıhı-áleýmettik jaǵ­daıynan málimet beretinin kóremiz. Bul aqyn shyǵarmashylyǵynyń ózine tán ereksheligin, alǵan taqyryp­ta­rynyń ózektiligin tanytady ári onyń halyqtyq máni men eldik sıpa­tyn ańǵartady. Osylaısha, Molda Qo­shyqtyń qaıratkerligin dáripteý arqyly máshhúr aqyn datqaǵa jaýhar jyrlardan urpaqtan-urpaqqa, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jetetin máńgilik eskertkish ornatty deı alamyz.

Jetisý general-gýbernatory G.A.Kolpakovskııdiń jergilikti joǵary bılik ókilderine: «…ataq-dańqtan da jurdaısyzdar. Bylaısha aıtqanda, attaryńyz muqym elge belgili emes. Al, jańaǵy siz aıtqan Kenesary, joq, ony aıtpaı-aq qoıaıyn, qazirgi Baızaq, Daýyl, Táshkendegi Molda Qoshyq, Syr boıyndaǵy Janqoja batyr, Arystaǵy Musabek sııaqty basbuzarlardyń esim­deri kúlli Uly júzge, Arqaǵa, tipti, Omby, Orynbor sııaqty bizdiń úlken qalalardaǵy iri laýazymdy kisilerge deıin belgili. Bular ǵoı, búlikshi retinde belgili. Al sizder, jaqsy attaryńyzben, ıgi isterińizben nege búkil jurtqa belgili bolmaısyzdar!» dep ashyna sóıleýi atalǵan Alash kúreskerleriniń patshalyq resmı-áskerı basshylardyń keńirdegine qadalǵan súıekteı ábden mazasyn qa­shyrǵanyn, keıingilerdiń olardaı emes jasyq bolǵanyn bildiredi.

Soǵan qaraǵanda, Molda Qoshyq datqa – Orta Azııa halyqtarynyń eki myń jyldyq tarıhyndaǵy Isataı, Dáýit, Kenesary, Syzdyq tóre, Eset, Janqoja, Toıshybek, Suranshy, Sy­pataı, Musabek batyrlar sekildi, solarmen qatar atalatyn qasterli esim tarıhı dara tulǵa ekenin tanytady. Mu­ny muraǵat málimetteri, halyq aýyz ádebıeti muralary, sol dá­ýirdegi ha­lyq aqyndarynyń jyr-das­tandary, el arasyndaǵy tarıhı ańyz-áńgimeler, búgingi kúngi kórkem ádebıet týyndylary taıǵa tańba basqandaı dáleldeıdi.

Baqtııar SMANOV,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory,

professor.

ALMATY.