Kóne Tarazdyń ǵajaıyptary

Juma, 15 naýryz 2013 1:27

«Taraz qalasynyń kindigine ornalasqan bazar astynda ejelgi shahar bar, tarıhy myńjyldyqtarǵa ulasatyn sol murany halyqtyń rýhanı ıgiligine aınaldyratyn kez keldi» degen áńgimeniń aıtylǵanyna kóp boldy. Mundaı usynys hattyń biri, tipti, sonaý 1937 jyly da jazylypty. Qazaq KSR Halyq Komıssarlary Keńesine 4 qazanda joldanǵan ol qujattyń basynda «Ob ohrane mesta raspolojenııa drevnego goroda «Taraz» (bazarnaıa ploshad gor. Mırzoıa­na) dep tur. Mine, jetpis jyldan astam ýaqyt boıy jabýly jatqan osy másele oblysqa ákim bolyp Qanat Bozymbaevtyń kelýimen qolǵa alyndy.

Juma, 15 naýryz 2013 1:27

«Taraz qalasynyń kindigine ornalasqan bazar astynda ejelgi shahar bar, tarıhy myńjyldyqtarǵa ulasatyn sol murany halyqtyń rýhanı ıgiligine aınaldyratyn kez keldi» degen áńgimeniń aıtylǵanyna kóp boldy. Mundaı usynys hattyń biri, tipti, sonaý 1937 jyly da jazylypty. Qazaq KSR Halyq Komıssarlary Keńesine 4 qazanda joldanǵan ol qujattyń basynda «Ob ohrane mesta raspolojenııa drevnego goroda «Taraz» (bazarnaıa ploshad gor. Mırzoıa­na) dep tur. Mine, jetpis jyldan astam ýaqyt boıy jabýly jatqan osy másele oblysqa ákim bolyp Qanat Bozymbaevtyń kelýimen qolǵa alyndy.

Biraq, qala turǵyndary arasynda osy bir jaqsy isti jaqtaýshylarmen birge, narazy toptar da paıda boldy. Olar qazaq jerinde ejelgi órkenıet úlgisindegi iri qalalardyń bolǵanyn, ondaǵy mádenıet pen ónerdiń, maıda kásipkerlik pen saýda-sattyqtyń tamyry tereńde jatqanyn álem jurtshylyǵyna tanytýǵa degen qulshynysty túsingisi kelmeı, «oblys ákimi tarıhı qalashyqty mýzeıge aınaldyramyz degen syltaýmen bazardyń ornyn basyp alýdy oılap otyr» dep daýryqty. Degenmen, eki myń jyldan asatyn tarıhy bar kóne qalashyqtyń ústindegi bazar jańa mekenjaıǵa kóshirilip, kóp jyldardan beri memleket qaraýynda turǵan tarıhı orynǵa arheologııalyq qazba jumystary bastaldy.

Jaqynda oblys ákimine jolyǵyp, osy jáne basqa da máseleler týrasynda búkpesiz áńgimelesýdiń sáti tústi. О́ńirdegi ońdy ózgerister men el únemi qulaǵyn túrip otyrǵan «bazar» máselesi tóńiregindegi mánisti oqyrmandarymyz oblys ákiminiń óz aýzynan bilsin dep, sol suhbatty jetkizýdi uıǵardyq.

– Qanat Aldabergenuly, bazar jańa mekenjaıǵa kóshirildi. Túsine bilgen adamǵa onyń jaqsy jaqtary kóp. Mysaly, buryn qaladaǵy saýda-sattyqpen aınalysatyn turǵyndardyń bári bir jerge shoǵyrlanǵandyqtan, ol qala ortasyndaǵy kólik qatynasyna, jolaýshylar tasymalyna, halyqqa qyz­­­met kórsetý oryndary meke­me­leri jumysshylarynyń qozǵalysyna edáýir qıyn­dyq­tar týǵyzýshy edi. Al qazir ol másele ózinen ózi joıyldy.

– Bazardy kóshirý, onyń or­nyna arheologııalyq qazba ju­mystaryn júrgizý erte me, kesh pe, áıteýir júzege asyrylýǵa tıis bolatyn. О́ziniń sátti saǵatyn jyldar boıy kútip jatqan osy jaýapty sharýa meniń taǵdyryma jazylypty. Jambyl oblysyna ákim bolyp taǵaıyndalǵan tusymda el Úkimetinde Taraz qa­lasynyń bas josparyn bekitý týraly jumystar júrip jatty. Mine, osy qujattaǵy jospar bo­ıynsha bazardyń kóshirilýi, onyń aınalasy zaman talabyna saı sáýletti ǵımarattarmen kórkeıtilýi kerektigi kórsetilgen. Sondyqtan biz bazardy kóshirmes buryn, halqymyz aıtqandaı, «jeti ret ólshep, bir ret kesýge» tyrystyq. Sonyń biri – bazardaǵy ejelgi qalanyń qaldyqtary tabyldy degen jerge bilikti arheologtardy jiberip, qazba jumystaryn júrgizý jumysy boldy. Olardyń qazba jumystarynyń alǵashqy aılardan-aq nátıjeli bolýy, bizdiń de nıetimiz ben baǵytymyzdyń durystyǵyn dáleldedi. Sondyqtan, jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy jumys istep kele jatqan bazardy kóldeneń kók attylardyń sózine ergendikten nemese birbetkeılikke salynyp, eshkimmen aqyldaspaı kóshire salǵan joqpyz. Elbasynan, jáne Úkimetten ruqsat aldyq.

– Men ótken jyly Baký qala­synda boldym. Kaspıı teńiziniń jaǵasynda kóne Baký qalashyǵy bar eken. Ol qalashyq qarasańyz basyńyzdaǵy qalpaǵyńyz túse­tindeı óte bıik jáne qalyń dýaldarmen qorshalypty. Dýaldyń ústinde áskerler júretin joldar, qaraýyl qaraıtyn munaralary da bar. Aýlasyna túgeldeı tas tó­­­selgen. Sondaı-aq, qazba ju­mys­­­tary arqyly tabylǵan, ıaǵnı kóne zamannan qalǵan jer asty úılerin (qujyralar) ult­tyq qolóner buıymdaryn jasap nemese tigip, toqyp satatyn ká­­­­­­­sip­kerlerge jalǵa beripti. Al shetelderden kelgen týrıs­ter bol­sa álgi bıik dýalmen qor­­shal­ǵan qalashyq ishindegi kóne zaman stılimen salynǵan dám­­­­ha­­nalardan ulttyq dámder jep, túr­li sýsyndarmen shól basyp otyr.

– Baký qalasynda men de birneshe ret boldym. «Qyz munarasy» degen tarıhı munara bar ǵoı qasynda. Aıtaıyn degenim, bolashaqta biz de kóne Taraz qalashyǵyn osyndaı ǵajaıyp orynǵa aınaldyrýdy maqsat etip otyrmyz. Ol úshin tarıhı qalashyqtyń aınalasyn qorshap, aspan astyndaǵy ashyq mýzeı jasaımyz. «Ashyq mýzeı» degende, árıne, ol ashyq-shashyq jatpaıdy, onyń árbir kesegine jaýyn-shashyn tımeıtindeı, saz balshyqtary ezilip, úgitilip ket­peıtindeı etilip muqııat jabylatyn bolady. Mine, sol jerdegi qonaq úıler, meıramhanalar, jazdyq shaǵyn kafeler jáne dúkender kóne shyǵys elderine tán sáýlet óneri negizinde salynatyn bolady. Dúkenderde temirden, teriden, aǵashtan, qyshtan, farfordan, jibekten jáne taǵy basqa da shıkizattardan jasalǵan ulttyq qolóner buıymdaryn satý uıymdastyrylady. Al oblysymyzda qolóner sheberleri barshylyq, demek bul iske solardy da tartatyn bolamyz.

Jibek ónimderi demekshi, eger siz osy óńirde burynnan turyp kele jatqan bolsańyz, mindetti túrde bilýińiz kerek, osynda tut aǵash­tary ósirilgen. Biraq ol keıin túrli sebep-saldarlarmen joıylyp ketken. Biz sol jumysty qaıta qolǵa alyp otyrmyz. Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy ekimyń­jyldyq tarıhy bar kóne qala mańynda tut aǵashtaryn ósirip, odan jibek jipter óndirip, jibek matalar toqyp, satyp jatsaq qandaı keremet bolar edi.

– Qanat Aldabergenuly, osy jerde qarapaıym halyqtyń uǵymy úshin bir túsiniksiz jaıt­tyń ushy kórinip turǵan sııaqty. О́ıtkeni, bizdiń qalamyzda meı­ramhana bıznesi óte qatty damy­ǵan. Ár kóshede, tipti, ár oramda eki-úsh meıramhanadan bar. Qonaq úıler de az emes. Sondyqtan kóne qalashyqtyń aınalasynan taǵy da meıramhana, qonaq úıler salsaq, erteńgi kúni olar ózine tán dyrdýymen tarıhı oryn­dy taǵy da «bazarǵa» aı­nal­dyryp jibermeı me degen qaýip bar.

– Meıramhana degende, eldiń oıyna kún saıyn úılený toılary men mereıtoılar ótkizilip jatatyn yrdý-dyrdýy mol oryndar oralmasyn. Ondaı oryndardy, ádette, meıramhana emes, «banket zaldary» deıdi. Al qarapaıym halyq bárin bir sózben «meıramhana» deı salady. Bolashaqta júzege asyrylatyn kóne Taraz qalashyǵy mýzeıiniń qasyndaǵy meıramhanalarda úılený toılary men mereıtoılar, besik toılar, súndet toılar ótkizilmeıdi. Olarda sheteldik týrıster, qala qonaqtary jáne oblys turǵyndary demalys kúnderi, ıaǵnı kúndiz nemese keshkilik bir mezgil baryp, án tyńdap, dám jep, sýsyn iship degendeı, kóńil sergitetin jaǵdaılar jasalady. О́zińiz aıtyńyzshy, qalamyzda dál qazir osyndaı meıramhana bar ma? Zııaly qaýym, tasy órge domalaǵan kásipkerler, turmystary túzele bastaǵan qarapaıym halyq kesh­kilik qandaı meıramhanaǵa baryp demalyp, kóńil kótererin bilmeıdi, óıtkeni bárinde ý-shý bop, toılar ótip jatyr. Kún saıyn solaı. Qonaq úıler de týra osy sııaqty. Mysaly, qalamyzda áli kúnge deıin zaman talabyna saı «tórt juldyzdy», «bes juldyzdy» qo­naq úıler joq. Kóne Taraz qala­­shyǵyn tamashalaýǵa kelgen baqýatty qonaqtardy qaıda túsi­re­miz? Mine, bolashaqta qolǵa aly­natyn kóne Taraz qalashyǵy ashyq mýzeıiniń mańynan barlyq talapqa saı «tórt juldyzdy», «bes juldyzdy» qonaq úıler salý kerek dep otyrǵandaǵy negizgi oıym osy olqylyqtardyń ornyn toltyrý.

Aıtpaqshy, kóne Taraz qala­shyǵynyń qaı tusy sıtadel, qaı tusy shahrıstan, qaı jeri rabat ekenin kópke deıin anyqtaı almaı keldik. Jaqynda arheologtar ony anyqtap berdi. Men aıtyp otyrǵan meıramhanalar, qonaq úıler osy úsh bóliktiń «rabat» dep atalatyn, ıaǵnı eń syrtqy bóligine ornalasatyn bolady.

Kóne Taraz qalashyǵyn qazýǵa jáne taǵy basqa jumystarǵa ázirge 100 mıllıon teńge qarjy bólip otyrmyz. Árıne, arheologııalyq qazba jumystary bir-eki jyldyń isi emes, onyń merzimi, tipti, on-jıyr­ma jyldan da asyp ketýi múm­kin. Eń bastysy, osy ıgilikti isti máslıhatpen bekitip alsaq, mem­leket tarıhy men mádenıetin álemge tanytý turǵysyndaǵy osy jumysty menen keıin kelgen ákim­­­­der de odan ary jalǵastyratyn bolady.

Meıramhanalar da, qonaq úıler de jáne dúkender de shyǵystyq ejelgi sáýlet óneri úlgisimen salynatyn bolady. Reti kelgende aıta keteıin, qala kelbetin qaıtalanbas ǵımarattarmen kórkeıtip, kórik­tendire túsý úshin oblys pen qala­nyń sáýlet salasyna jańa basshylar taǵaıyndadym. Ekeýi de óz isiniń mamany. «Senderdiń eń basty mindetteriń qalanyń sáýleti men sán-saltanatyn kóterý» dedim olarǵa. Qazir olar meniń tapsyrmam boıynsha jumys istep jatyr.

– Ol jerden Áýlıeata meshiti de alys emes. Osy ımandylyq or­ny burynnan da bylapyty men balaǵaty kóp, araq-sha­raby sýdaı aqqan bazar men ba­zar­­shy­lardyń ortasynda qalyp edi.

– Áýlıeata meshiti burynǵy Elektrıcheskaıa, qazirgi Baltabaı Adambaev atyndaǵy kósheniń boıyna ornalasqan ǵoı. Burynǵy bazar ulǵaıa kele osy meshitti jan-jaǵynan «basyp» qaldy. Siz aıtyp otyrǵan bylapyt pen ba­laǵat, sýdaı aqqan araq-sha­rap sol kezde bolǵan. Mine, biz bazar­dy kóshirý arqyly osy me­shitti musylman qaýymyn narazy etip kelgen araq-sharaptan, beı­pil aýyzdardyń aıǵaı-shýynan ta­z­art­tyq. Biraq shaǵyn kásippen shuǵyldanatyn adamdardyń sol kósheniń boıyndaǵy kóterme saýda oryndary áli de bolsa jumys istep tur. Bolashaqta olardyń araq-sharaptan basqa nárseler satýǵa beıimdelý jaǵyn oılastyratyn shyǵarmyz.

– Bazardyń kóshirilýine qarsy toptar «shaǵyn kásip ıeleriniń jumysyna qoldan kedergi jasalyp otyr» dep málimdeýde. Solardyń biri, «Atameken» Odaǵy» ulttyq ekonomıkalyq palatasy mú­sheleri oblys ortalyǵyna arnaıy kelip, birneshe ret kóshpeli májilis ótkizipti. Osy palatanyń basqarma tór­aǵa­sy Abylaı Myrzahmetov taraz­dyq kásipkerlerge kedergi ja­sap, kóptegen tekserister uıym­dastyrǵany úshin oblys­taǵy veterınarlyq ınspeksııaǵa «Te­jegish tetigi-2012» dep atala­tyn salmaǵy 12 kılogramdyq temir jol tejegishin «marapat» retinde usynypty…

– Kerisinshe, bizde shaǵyn ká­sipkerlik sońǵy úsh jylda óte jaqsy qarqynmen damy­dy. Ob­lys ındýstrııasyna salynǵan qar­jy men jańadan ashylǵan ká­siporyndar da óte kóp. Mysaly, shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbek­tileri ótken jyldyń qań­tar-jeltoqsan aılarynda 185,8 mıllıard teńgeniń ónimin óndir­gen. Bul 2010 jyldyń tıisti keze­ńimen salystyrǵanda 101 pa­ıyzdy qurady. Al bıylǵy jyldyń 1 qańtaryna shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń belsendi sýbektileriniń sany 36454 adam­ǵa jetti. Al onda jumys isteı­tinderdiń sany 118, 4 myń adamǵa jetip otyr. Oblystan shette júrgen jergilikti kásipkerlerdi shaqyryp, «elińe, jerińe ıgi­lik­ti is jasa» dep usynys aıttym. Olarǵa rahmet, aıtqan usy­ny­symdy qabyl aldy. Aıta bersek, mundaı mysaldar oblysymyzda óte kóp. Sondyqtan, Abylaı Myrzahmetovke «tejegish» syılaıtyn óńirdi ózge jaqtan izde degimiz keledi.

– Iá, Taraz qalasynda kóp jumys jasaldy. Alma­ty jaqtan kele jatqan jolaý­shy­nyń kóz túsip, súısine qa­raı­tyn qaqpanyń ózi nege tura­dy?!. Bir qaraǵanda anaý aıt­qandaı eshteńe emes, biraq bir­deńe túsinetin adamǵa sol qaq­panyń ózi-aq Taraz degen ta­rıhı qalanyń shoq­tyǵyn buryn­ǵydan da bıiktete tús­ken­deı. Paıdalanýǵa bıyl jazda beriletin Sport kesheni qu­rylysy da oblys orta­lyǵyn­da­ǵy sáýletti ǵımarattar­dyń bi­rine aınalady dep qýanyp otyrmyz.

– Dostyq alańyn alyp qarańyz. Biz sonda turǵan ǵımarattardyń oıý-órnegin de, boıaýyn da túbirimen ózgerttik. Bul jańǵyrtýlar kóne ǵımarattardyń sán-saltanatyn burynǵydan da arttyra tústi. Al túngi jaryqtar odan saıyn ajarlandyryp, qulpyrtyp ji­­berdi. Alańdy taryltyp jáne ǵımarattardyń qasbetin ja­ýyp, ajaryn kórsetpeı turatyn tal­dardy da retke keltirdik. Jalpy, men maqtaý sóz dámetetin sheneýnikterdiń qatarynan emespin. Biraq bizdiń osy jumysymyzdy durys túsingen kisiler Dostyq alańy men ondaǵy qaıta jańǵyrtý jumystaryn jaqsy baǵalap, aralarynda, tipti, Sankt-Peterbýrg arhıtektýrasynyń úlgisine teńe­gen­deri de boldy.

Osy rette Taraz qalasynyń ákimi Bekbolat Orynbekovtiń naǵyz eńbekqor sheneýnik bolyp shyqqanyna rıza bolyp júrgenimdi aıta ketkim keledi. Tańerteń erte turyp telefon shalsam, birde ana qurylys nysanynda, endi birde myna qurylys nysanynda júrgenin aıtady. Tynym tappaıdy, naǵyz eńbekqor basshy.

– «Daýyl bolmaǵanda, endigi joǵary jaqta otyratyn edim» depsiz. Osy ras pa? Ras bolsa, sol sózdiń mánisin túsindirip berińizshi. Áıtpese, jurt ony san-saqqa júgirtip júr.

– Basqa qyzmetke barýym jó­ninde usynys bolǵan. Biraq men oblysymyzda kenetten daýyl turyp, odan óńirdiń ekonomıkasy men turǵyndaryna orasan zor shyǵyn kelip jatqan kezde ketip qalǵanym durys bolmaıtynyn aıtyp, oblys basshylyǵynda qaldyrýdy ótingenmin. Bar bolǵany osy.

– Ashyq áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

––––––––––

Sýrette: Áýlıeata qalasy men onyń kóne qorǵanynyń jospary.