Balamaısań

Senbi, 25 mamyr 2013 2:48

«Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda qanshama arhıvtiń shańy qaǵylyp, óshkenimiz janyp, joǵalǵanymyz qaıta túgendele bastady. Bul, árıne, sóz joq, Táýelsizdik jemisi.

Degenmen, tamyryn tereńge tartqan tarıhymyzdy azǵana ýaqyt ishinde túgendeý de múmkin emes. Sol tarıhı tulǵalarymyzdyń biri áli kúnge ǵumyr keshken kezeńi anyqtalmaı, kúıleri halyq sanasynan syzylyp bara jatqan kúı kepteri – Balamaısań Daýyluly bolatyn. Qońyr dala qushaǵynda jatqan kúıshi týraly jalpy jazylyp júrgenmen, onyń shyǵarmashylyǵy halyq arasynda keńinen nasıhattalmaı keledi.

Senbi, 25 mamyr 2013 2:48

«Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda qanshama arhıvtiń shańy qaǵylyp, óshkenimiz janyp, joǵalǵanymyz qaıta túgendele bastady. Bul, árıne, sóz joq, Táýelsizdik jemisi.

Degenmen, tamyryn tereńge tartqan tarıhymyzdy azǵana ýaqyt ishinde túgendeý de múmkin emes. Sol tarıhı tulǵalarymyzdyń biri áli kúnge ǵumyr keshken kezeńi anyqtalmaı, kúıleri halyq sanasynan syzylyp bara jatqan kúı kepteri – Balamaısań Daýyluly bolatyn. Qońyr dala qushaǵynda jatqan kúıshi týraly jalpy jazylyp júrgenmen, onyń shyǵarmashylyǵy halyq arasynda keńinen nasıhattalmaı keledi.

Jalpy, kúıshi týraly ólke­ta­nýshylardyń halyq arasynan jazyp alǵan pikirleri jınaqtalyp, jazylyp júr. Biraq, tarıh tol­qynyna tujyrym jasaý da múmkin emes. Sondyqtan da bolar kúıshi Balamaısań (Baısan, Bala Baısan) týraly pikirler jıyntyǵy da bir arnada emesteı kórinedi. Endeshe, qal-qaderimizshe kúıshi týraly jıyp-tergen maǵlumattarymyzben bólise otyraıyq.

Sonymen, Qazaqstan ulttyq en­sı­klopedııasynyń ekinshi to­myn­­daǵy Tumat Merǵalıevtiń má­limetine qaraǵanda, XVIII ǵasyr men XIX ǵasyrdyń basynda ómir súrgen Balamaısań Batys Qazaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdany, Taıpaq aýylynda dúnıege kelgen. Onyń «Muńdy qyz», «Naýan», «Kerbez Aqjeleń», «Qyz Aqjeleń», «Sa­laýat», t.b. kúıleri halyq arasyna taraǵan. Kúıshiniń týyndy­laryn bizge jetkizýshiniń biri – dombyrashy M.Qusaıynov bol­sa, olardy Q.Ahmedııarov, A.Toq­taǵanov, R.Tájibaev, t.b. kúı­shi-dombyrashylar oryndap, búgin­ge jetkizipti. Máńgilik mekeni El­taıdyń qyryndaǵy «Janaı-Saǵyr» kúzdigi mańynda jatqan Balamaısań kúıshi týraly akademık Ahmet Jubanov óziniń qa­zaq halyq kompozıtorlarynyń ómi­ri men tvorchestvosyna arnal­ǵan «Ǵasyrlar pernesi» atty kitabynda: «Qurmanǵazy ózine bata bergen ustazy Uzaqpen birge el kezip, dombyra tartystyń nebir bazarlarynda bolyp júredi. Bókeı óńirinde attary jaıylǵan dombyrashylar Soqyr Eshan, Sherkesh, Jappas, Baıjuma, Baıbaqty Balamaısańnyń kúılerin úırenip, júrgen jerlerinde olardyń neshe bir varıanttaryn estip, birinen-biri sulý kúılerdi repertýaryna engize beredi», – deýi kúı kepteriniń zamanynda osal bolmaǵandyǵyn, qazaq ónerin nasıhattaýshylardyń biri bolǵanyn dáleldeı túsedi. Bul árıne, kitaphanadaǵy sar­ǵaı­ǵan kitaptardyń shańyn qa­ǵyp qaraǵandaǵy tapqan máli­met­terimizdiń bir derekteri.

Endeshe, osy kúıshi týraly ólke tarıhyna qulaq túrýshiler, óner jolynda júrgen búgingiler ne deıdi eken. Osy suraqtardyń jelisimen Batys Qazaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdanynda turatyn aqyn Saǵyntaı Bısenǵalıevqa habar­lasqanymyzda bizge kúı atasyn tanıdy dep osy aýdanǵa qarasty Mergen aýylynyń turǵyny, 12 kúı, 12 ánniń avtory kúıshi-sazger Amanǵalı Qaısaǵalıevtiń meken-jaıyn meńzedi. Sol iz­ben 71 jastaǵy kúıshimen tele­fon arqyly baılanysqa shyq­qa­ny­myzda: «Balamaısań bul batys óńirindegi kúıshilerdiń atasy delinedi. О́ıtkeni, jas kezimizde qart­tar aldymen Balamaısańnyń, sosyn Soqyr Esjannyń kúıin tart­qyzatyn. Onyń aldyna eshkim­niń kúıin saldyrmaıtyn. Al kónekózderden bizge jetken máli­metterdiń birine toqtalsam, birde Balamaısań úlkeıgen shaǵynda janynda zamandasy bar «bul net­ken daryndy bala» dep 17 jasar Qurmanǵazyny «Sarykól-Samar» degen jerge arnaıy izdep keledi. Shamasy jas kúıshiniń ataǵy shy­ǵa bastaǵan shaǵy bolý kerek. Ta­nys­tyqtan soń Qurmanǵazy ózi otyrǵan jer ataýymen «Sarykól-Samar» degen kúı shyǵaryp, tartyp beripti. Taǵy bir áńgimede Bókeı ordasynda úlken toı ótip, oǵan Balamaısań keledi. Án aıtylyp, kúı tartylady. Biraq, halyq qarttyń kúıin tyńdaǵysy kelgenmen, úlken kisige batyp aıta almasa kerek. Aqyry eldiń ótinishi qarttardyń aıtýymen kúıshiniń qulaǵyna jetip, sol jerde ol kisi dombyrasyn qolyna alyp kúmbirlete jóneledi. Kúı tartylystan soń munyń aty «Dúnıeǵapyl» depti. Sonda qart 81 jasta eken deıdi», – dep kúıshi týraly bilmegimizdi baıyta tústi.

Amanǵalı aǵamyz Balamaısań kúılerin bizge jetkizýshilerdiń biri retinde Batys Qazaqstan oblysy, Jańaqala aýdany, №10 aýylyna qarasty «Qamys-Samar» jerinde 1902-1996 jyly kedeı otbasynda týǵan Qalı Jantileýovti aıtady. Bul týraly A.Jubanov «Ǵasyrlar pernesi» atty eńbeginde: «… Ol sonymen qatar, «Balamaısań», «Naýan» sııaqty kantılenaly (ándetken) kúılerdi de syzyltyp oryndaıdy. Oń qoldyń shyntaǵyn kóterip jiberip, dombyranyń daýysyn dúr etkizetin Qurmanǵazynyń oınaý tehnıkasyn da Oqap pen Qalı alyp keldi, Qalı – res­pýb­lıkanyń halyq artısi», – deıdi. Shynynda da Q.Jantileýov 1996 jyly ómirden ótse, onyń ustazy Mámen 1932 jyly baqılyq bolǵan eken. Ony aıtyp otyrǵan sebebimiz Qurmanǵazy kúıin osy Mámen, odan Qalı Jantileýov berige taratady. Eger osy arada Balamaısań ómir súrse, onyń jas­tyq shaǵy, kúıleri nege aıtylmaıdy. Sondyqtan da kúıshi A.Qaı­saǵalıevtiń: «Balamaısań tym áride ómir súrgen, ol týraly máli­mettiń jutańdyǵy da osynda», deýiniń de jany bar.

Al bizdiń óńirdegi el aýzynan ta­ra­ǵan áńgime ózgesheleý. Mysaly, jergilikti azamat J.Julqarov aýdandyq gazette jarııalanǵan maqalasynda: «Aýdanǵa kúıshi-kompozıtor Balamaısańdy izdep eki ret Almatydan tarıhshy-ǵalym Isataı Kenjalıev keldi. Men ǵa­lymdy aýdanda Balamaısań týraly biletin Aıapbergenov Qarpash pen Saparov Shamuratqa kezdestirdim.

Bul kezdesýlerden bir ǵana qysqa áńgime qozǵaıyn. Eskertetin jaı, ertede toı kóp, biri shaqyrýmen barsa, biri izdep barady, ónerin kórsetkisi keledi. Bir belgili baıdyń toıynda kúıshiler saıysyna eki kıiz úı tigip, birinde kúıshiler, ekinshisinde qazylar alqasy otyrady. Oryndaýshylardy baǵa berýshiler kórmeý kerek. Olarǵa ortaq tapsyrma: ret sanyn aýystyrmaý, bir kúıshi úsh kúı oryndaıdy biri óz kúıi, ekinshisi, ortaq qazylar alqasy usynady, úshinshi kúı erikti. Kúı oryndalyp bolǵan soń qazylar alqasy kúıshilerdi jınap ret sanymen baǵasyn habarlaıdy. Aty-jóni belgisiz. Qorytyndy boıynsha birinshi oryndy Balamaısan, ekinshi oryn Qurmanǵazyǵa tıipti. Birinshi orynǵa kilem japqan nar, ekinshi orynǵa arǵymaq. Biraq, Balamaısan: «Men ornym men syılyǵymdy Qurmanǵazy aǵamyzǵa usynamyn», – depti. Ke­ze­ginde Qurmanǵazy arǵymaqty Bala­maısańnyń aldyna tartypty. Mundaı áńgime óte kóp, biraq kúıshiler de birneshe toıǵa barmaı ma, sondyqtan ártúrli bolýy da zańdylyq», – deıdi.

Endi ólketanýshy О́tepbergen Álimgereevtiń «Balamaısań» atty eńbegine toqtalsaq, onda bylaı delinedi: «Balamaısańnyń týa bastaǵy nyspysy Baısan, ata-tek shejiresinde de solaı tarqatylyp, atalady. Balamaısańnyń barlyq ǵumyry Atyraý oblysynyń In­der aýdanyndaǵy Tolybaı qumy, Juldyzshaǵyl, Qosshaǵyl. Birer sózben aıtqanda Sholan taýynyń etegindegi irili-usaqty qonystar. «Múrdesi osy óńirdegi «Janaı-Saǵyr» jáne «Qatyn shaǵyl» aralyqtaryndaǵy qońyr tóbede edi», – deıdi qazirde Atyraý qalasyndaǵy Qursaı aýylynda turatyn Balǵanym Eleýsinqyzy», deı kele shejireshi Ǵınaıat Ju­ma­shevtiń eńbegine silteme jasap, rýy berish, onyń jaıyq atalyǵy, shubar bóliminen dep taratady da el ishi estigen áńgimeleri men urpaqtarynyń aıtqanyn alǵa tartyp, Balamaısań 1835 jyly týyp, 1905 jyldary dúnıe salǵan dep boljam jasaıdy.

El aýzyndaǵy taǵy bir áńgimede «Balamaısańdy Jáńgirhan shaqy­ryp alyp, kúı tartqyzǵan. Kúıi­ne razy bolǵan han «bala maı­sań­datady ekensiń» depti. Baısań aty sodan beri Balamaısań atalyp ketipti» degen de bar. Bul sózge de mán berip qarasaq Ábilqaıyr hannyń shóberesi, Nuraly hannyń nemeresi, Bókeı hannyń uly Jáńgir han 1801-1845 jyldardaǵy Bókeı ordasynyń sońǵy hany. Eger Balamaısańdy 1835 jyly týǵan desek Jáńgirdiń qabyldaýyndaǵy bala neshede bolǵany?

Taǵy bir derekke kóz júgirte otyrsaq, ónertanýshy Qajymurat Qydyrbaıulynyń 1852-1920 jyldary Qyzylqoǵa óńirinde ómir súrgen kúıshi Esbaı Balusta týraly «Esbaı» atty kitabynda: «Esbaı batysqazaqstandyq kúı­shi-kompozıtorlar Túrkesh Qal­qaulynyń (1832-1875), Qazanǵap Tilepbergenuly (1854-1921) men Abyl Taraqulynyń (1820-1892) zamandasy, solarmen úzeńgiles ómir súrgen tarlanbozdardyń biri», – dep jazady. Alaıda óner adamdary birin-biri izdep, saýyq-saıran quryp júretinin eskersek bul jerde Balamaısań taǵy kórinbeıdi. Tipti, Túrkesh Jańaqala óńirinen Qyzylqoǵa aýdanyna qaraı bar­ǵany týraly el arasynda áńgimeler bar. Sonda osy joldyń kindiginde otyrǵan Balamaısańǵa soqpaı ketýi múmkin be? Tipti, osy kúıshilerdiń birde-biriniń aýzyna ilinbeıdi. Bul arada kezdespeýine qaraǵanda, Balamaısańnyń shyn máninde 1700 jyldyń aıaǵy men 1800 jyldyń bas jaǵynda ómir súrgeni rasqa keletindeı me?

Osy jerde «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi» toptamasynan úzindi kel­tire ketsek: «Baıbaqty Balamaısań – HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrgen áıgili kúıshi. Sazgerlik óneri Uzaq, Baıjuma, Jantóre, Arynǵazy, Boǵda sııaqty kúıshilermen tustas Balamaısań shyǵarmashylyǵynda «Kerbez Aq­jeleń», «Ilme Aqjeleń», «Qyz Aq­jeleń» sııaqty Aqjeleń kúı­le­ri halyq arasynan keńinen oryn al­ǵan». Mine, bul málimetke qalaı den qoımassyń.

Úlkenderdiń baǵyt silteýimen bir top azamattar 2003 jyly kúı­shi jatqan «Janaı-Saǵyrdaǵy» qońyr tóbege belgi qoıyp, bú­gin­gi urpaq bir tarıhı tulǵasyn tap­qandaı edi. Alaıda munyń shyn mánisinde Balamaısań zıraty ekeni ǵylymı dáleldenbegeni týraly da el ishinde áńgime bar. Sol ma, basqa ma? Sondyqtan bul da oılandyrmaı qoımaıdy.

Qalaı degende de bizdiń usy­ny­symyz boıynsha aýdan ákimi Berikqalı Sársenǵalıevtiń qol­daýy­men aýdanda alǵash ret kúıshi atynda saıys ótti. Endi oblys boıynsha ótkizbek oı da bar. Bir anyǵy qaı ǵasyrda ǵumyr keshse de Balamaısańnyń qazaq ónerine qos­qan úlesi zor ekenine eshkimniń talasy joq.

Janaı AMANTÝRLIN.

aýdandyq «Dender» gazetiniń

bas redaktory.

Atyraý oblysy,

Inder aýdany.