«Elim-aı» dep ótken er baba

Senbi, 25 mamyr 2013 2:52

Táýelsizdik elimizdiń ótken tarıhyn bilip alýǵa, zertteýge, qýanysh-shattyqty kózge elestetetin toılar ótkizýge múmkindik berdi. Keńes zamanynda qazaq degen ataýdy eptep eljireı aıtsań «ultshylsyń» dep tap berip tańba basatyn, jábir-japa kórsetetin qısynsyzdyq túgeldeı bolmaǵanymen, saıabyrsı bastaǵanynyń ózi tarıhymyzdy bilýge, eldigimizdiń ereksheligin tanýǵa, sóıtip, ulttyq namysymyzdy oıatýǵa múmkindik bergenine qýanyp júrmiz. Uzaǵynan bolǵaı!

Senbi, 25 mamyr 2013 2:52

Táýelsizdik elimizdiń ótken tarıhyn bilip alýǵa, zertteýge, qýanysh-shattyqty kózge elestetetin toılar ótkizýge múmkindik berdi. Keńes zamanynda qazaq degen ataýdy eptep eljireı aıtsań «ultshylsyń» dep tap berip tańba basatyn, jábir-japa kórsetetin qısynsyzdyq túgeldeı bolmaǵanymen, saıabyrsı bastaǵanynyń ózi tarıhymyzdy bilýge, eldigimizdiń ereksheligin tanýǵa, sóıtip, ulttyq namysymyzdy oıatýǵa múmkindik bergenine qýanyp júrmiz. Uzaǵynan bolǵaı!

IV ǵasyrǵa jýyq, ıaǵnı 360 jyl quldyq psıhologııada, kóringenniń tabanynda ezilip, aýzyna qarap kún kórýge, qabaǵyna qarap sóıleýge daǵdylanyp qalǵanymyz azattyq dáýirde sezilmeıdi, elpildep turatynymyz qazir baıqalmaıdy dep eshkim aıta qoımas. Áıteýir, kelgenine shırek ǵasyr bolǵan azattyq eńsemizdi kóterýde. Osylaı ata-babamyzdyń, ónerpazdarymyz ben batyrlarymyzdyń, han men qaralardyń dúnıege kelgen jylyn, kúnin, jasaǵan jaqsylyqtary men erlikterin túgendep jatqan jaıymyz bar.

О́tken babalarymyzdy qurmetteý kezinde árqaısysynyń elge sińirgen eńbekteri men artynda qalǵan muralarynyń salmaǵy men ǵıbraty mindetti túrde esepke alynýy shart. Áıtpese, tarıhı oqıǵanyń qoıý-suıyǵy, aýyr-jeńildigi, parasattylyǵy men paryqsyzdyǵy aralasyp ketýi ǵajap emes. Osy turǵydan kelgende ókimet tarapynan mán berilip tizimge túskenderdiń respýblıkalyq deńgeıde atalatyn tulǵalar jaıly arnaıy sheshim jasaǵannyń eshbir artyqtyǵy, sóketteıtini joq. Ataqty tarıhshy, akademık M.Qozybaevsha aıtsaq, «biz sońǵy on jyl shamasynda, ásirese, táýelsizdik alǵan jyldary ata tarıhymyzǵa úńilý ústindemiz. Onyń basty sebebi – Reseı ımperııasy tusynda tarıhymyzdy otarshyldar jazdy, sovettik zamanda Qyzyl ımperııanyń múddesine negizdelip jasaldy» (Manash Qozybaev. Tulǵalar tuǵyry. 2009. 244-bet) degen súbeli oıdy aıtqan edi. Manash bolshevıktik ıdeologııanyń toqpaǵyn biraz soqsa da óz halqyna jany ashyǵandyqtyń belgisin sezdirgen kezde talaı sógis estip, sózge qalýdy basqalardan kóp kórip, marksshil tarıhshylardyń ishinen shyndyqtan qoryqpaı, shyn oı-pikirin aıtqan, soǵan jetý úshin ómir taýqymetin talaı tartqan, sóıtip, ulttyq tanym, namys deńgeıine alǵash jetkenderdiń biri bolǵan, iri azamat edi.

«Elim-aıdy» estimegender, qazaqtyń sońǵy shoqyna bastaǵan, tilin umyta bastaǵandary bolmasa, tórt ǵasyrdaı zarlana aıtylatyn halyqtyq gımndi bilmeıtinder az bolar. Onyń avtory kim degenge qateleskender de, bilmeıtinder de, tipti qysyr eseppen pikir aıtatyndar da, ol folklorlyq beıne ǵoı deıtinder de kezdesip jatady.

Men ózim tarıhı derektersiz sóıleýdi, pikir tolǵaýdy bilmeıtin pende bolǵan soń, burynǵynyń ústine kóp qujattardy qaras­tyrdym. Ásirese, qazaq tarıhshylarynyń pikirinen Manash Qozybaevtyń izdenisterine qol qoıatynymdy jasyrmaı aıtatyn bolsam, QazKSR Ǵylym akademııasynyń Tarıh, arheologııa, etnografııa ınstıtýtynyń dırektory bolyp turǵan shaqta tarıhqa, onyń ishinde qazaqqa jany ashıtyn zııalylaryn, professorlar men akademıkterin «Qojabergen jyraý Tolybaısynshyulynyń Otan tarıhy men qazaq poezııasynda alatyn orny» degen taqyrypta respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizý úshin sonaý soltústik ólkege alyp barýy, oılantýy ánsheıingi rýshyldyqtyń belgisi emes, Qojabergentaný ilimin qalyptastyrýdyń naqty qadamy bolǵan edi.

Men ózim bul úderiske toqsanynshy jyldary aralasyp, professor A.Kúzembaev basqaratyn zań ınstıtýtynyń qoldaýymen Qojabergenniń, Segiz seriniń óleń-jyrla­­­ryn jınap bastyrýǵa aspırantym M.Das­­­­­tanbaevany jiberip, biraz qozǵaý salǵanmyn. Jáne Segiz seri jóninde kandıdattyq dıssertasııa jazǵan marqum daryndy qalamger Tólesh Súleımenovtiń kitap shyǵarýyna demesin jasaǵanmyn. Sol kezden bastalǵan izdenis búgingi tarıh, etnografııa ınstıtýty 2013 jylǵy naýryz aıynda Almatyda ótkizgen úlken ǵylymı konferensııaǵa jal­ǵasty. Alda áli talaı belgilengen sharalar bar. Iаǵnı bıylǵy jyl Qojabergen jyly bolmaq. Meni aıryqsha qýantqany Úkimettiń mádenı-tarıhı qubylystarǵa mán berip, halyqtyq gımn avtorynyń 350 jyldyǵyn aıryqsha atap ótý jóninde sheshim jasaǵandyǵy. Muny eldigimizdiń, ulttyq tanymymyzdyń tamyr jaıa bastaýynyń alǵashqy nyshany dep qabyldaǵan jón. Oǵan dálel qandaı? Tórt ǵasyr boıyna jylap-syqtap kelgen qazaqtyń «Elim-aıdy» bilmeıtini joq. Árıne, keńes kezinde ınternasıonalızm uranyn aıǵaılap aıtyp, uly derjavalyq shovınızmge aınaldyrsa, orys tili arqyly sovet halqyn jasamaq bolǵan pıǵyldyń aldyńǵy qatarynda boldyq qoı. Azattyq kelgende teńdikti sezine bastaýymyz esimizdi jııýǵa múmkindik berip otyrǵanyn ulttyq namysymyzdyń oıanýyna paıdalanaıyq. Zaman árqashan birqalypta turmaıtyndyǵyn endi túsinbesek, onda eldikpen qosh aıtysar sátter alda da az bolmas.

Osynshama kirispe jazatyn Qojabergen kim edi, odan qalǵan muranyń búkil qazaq úshin qandaı qasıetteri bar edi degen máselege qysqasha bolsa da jaýap berýge umtylǵanymyz jón bolar.

Eń aldymen kárisi bar, jasamysy bar búkil qazaqtyń «Qarataýdyń basynan kósh keledi, Kóshken saıyn bir taılaq bos keledi, El – jurtynan aırylǵan jaman eken, Móltildep eki kózden jas keledi» degendi qazaqtyń zarlap aıtpaǵandary kem. «Ujmaq» ornaǵan keńes zamanynda zorlyqpen tilden aırylǵandardyń arasynan «Elim-aıdy» estimegenderdi izdep tabý qıyn emes.

Halyqtyq muńǵa, ulttyq gımnge aınalǵan shyǵarmany, shyǵarma emes-aý, bir ulttyń tanym-túsiniginde, esinde júretin «Elim-aıdyń» durys baǵalanbaýy, ony shyǵarǵan darynnyń tarıhtan oıyp turyp oryn almaýyna ne sebep boldy degenge Qozybaevtyń pikirin keltireıik: «birinshi – Qojabergen baba orys ımperııasyna ashyq qarsy, onyń «Elim-aıy» ımperııaǵa qarsy týyndy, ekinshi – qazaq handarynyń tóre tuqymynan saılanýyna qarsy» degenine óz tanymymyz turǵysynan qosarymyz, úshinshi, jalpy qazaqtyń demeı-aq qoıaıyn, el sózin aıtatyn bılikke ıe tóre-qaralardyń, basshylardyń, zııalylardyń saıasatshyldyǵy edi dep túsingen oryndy bolar. Eldiń rýhanı sýsyny, attanar órisi bolǵan «Elim-aı» ániniń, jyrynyń, dastanynyń ıesi Qojabergenniń tarıh qaltarysynda qalyp qoıǵanyn moıyndasaq, onda rýhanı jaǵynan shyǵyndalǵanymyz óte mol jáne iri bolǵanyn kóremiz, ókinishimiz óksitpeı qoımaıdy.

Búkil halyqtyq gımnniń qasıetine der kezinde jetpeýimiz bizdiń búkil mádenıe­­­timizdiń orynsyz dattalýyna ákep soqty. «Ja­zýy bolmaǵan elde qandaı mádenıet, ádebıet bolmaq?» degen evrosentrıstik kóz­qa­ras bizdiń qazaq handyǵy – turaqty mem­le­kettigimiz batys elderinen áldeqaıda buryn saltanat qurǵanyn aıta almaı, soń­ǵy tórt ǵasyr boıyna bótenniń qasy men qabaǵyna qarap, emeýrinin baǵýmen ótkiz­­­­genimiz eń ókinishti dáýir demeske sharań joq.

Osy ókinishtiń jalǵasyna da kezdesip otyrmyz. «Halyq sózi» gazetiniń 2013 jyly 12, 19 sáýirde shyqqan eki sanynda (23,24) «Qoldan qaharman jasaýdyń halyqqa paıdasy qansha nemese Sosıal Jumabaev fantastıkamen aınalyssa kóp jetistikke jeter me edi?» dep maqala ońǵa burylǵan qadamǵa taǵy da kúdik keltirip, daý-damaıǵa shaqyryp jatyr. Maqala avtory professor Jambyl Artyqbaevtyń osy ýaqytqa deıin shyǵarǵan eńbekterine, ásirese, qazaq tilindegi dúnıelerdi oqyp, qajetti kezinde paıdalanyp júretinine ishim jylyp júrýshi edi. Sońǵy kezde ǵana ashylǵan darbazanyń esigin shatastyryp alǵany qaıta ókintip otyrǵanyn jasyra almaımyn.

Qazaqta ne kóp, attastar kóp. Bir Jánibek­ti atasań hany da, qarasy da, batyry da qosaqtalyp shyǵa keledi. Al tarıhta qalǵan Qojabergender de az emes. Jambyldyń óz sózimen aıtsaq, «meniń biletinim «Daýylpaz baba – Qojabergen jyraý» ómir súrgen júz jyldyqta (1663-1763 jyldar) tarıhı qujattar men eldiń aýzyndaǵy áńgimege mysal bolǵan bir ǵana Qojabergen belgili. Ol on eki ata Abaq kereıdiń ishinde Shubaraıǵyrdan shyqqan Qojabergen batyr. Basqa da Qojabergender bolǵan shyǵar, biraq eldiń esinde qalǵany tarıhı qujat betine ilikkeni sol. Onyń ózinde 1765-1757 jyldardaǵy qazaq-qytaı soǵystarynyń arqasynda» depti.

Ekinshi: «Qazaq tarıhynda Qanjyǵalyǵa uran bolǵan Tolybaı synshydan basqa Tolybaı synshy joq» («Halyq sózi» №23.12.04.2013) dep túıindeıdi.

Qazaqstanda Saryarqanyń soltústigin Ashamaıly kereı eli jaılaıtynyn, basqa­lardy bylaı qoıǵanda, klassıkterimiz Sábıt pen Ǵabıt sol rýdan órbıtinin bil­meıtinderge ne aıtarymdy bilmeımin. Ási­rese, Tolybaı synshynyń áıgili Jalań­­tós bahadúrdiń apasy Jamaldan 20 ul, kenjesi Qojabergendi kórgeni belgili. Iаǵnı Tolybaı synshy, onyń uly, qazaqtyń eren ensı­klo­pedııalyq tulǵasy Qojabergen Abaq ke­reıdiń Shubaraıǵyrynan emes, Soltústik Qazaqstan oblysyn mekendegen Ashamaıly kereıdiń Kóshebesinen týǵandyǵy tarıhshyny shatastyrǵan.

Sizder meni jańa ǵana oıanǵan eken dep qalmańyzdar. Elenbeı jatqandardyń bárin bilip, ún qosyp otyrýǵa eshkim de mindetti emes. Alaıda, eldiktiń shylbyryn ustap, iri azamattyq tanytqan uly darynnyń dańqyn elemeý, shyǵyp jatqan murasyna durystap nazar aýdarmaý, árıne, keshire qoıar jaı kúná emes. Tipti qazaq eliniń osynshama ulan-baıtaq jerge ıe bolyp, óziniń ulttyǵyn saqtaý jolynda Qojabergenniń uly qolbasylyq qyzmetin atqarǵanyna jeńil-jelpi qaraýǵa bolmaıdy.

Qazaq halqynyń onyń ulandarynyń adamzat tarıhynda iri de mándi isterdi tyndyra bilgendigi dereksiz emes qoı. Áz Táýke han tusynda jazylǵan, ataqty bı Tóle, Qazybek, Áıtekelermen aqyldasa otyryp, «Jeti jarǵyny» dúnıege ákelgen kemeldiligin, bes jyl boıyna elshilikpen aınalysqanyn bylaı qoıǵanda (1688 jyldan 1710), 23 jyl boıyna qazaq, noǵaı, qaraqalpaq halyqtarynyń birikken qolyna sardar bolyp, óz erkimen qolbasylyqty qalyń qaýymnyń aldynda Túrkistan qalasynda qanjyǵaly Bógenbaı batyrǵa tapsyrǵanyn qalaı umytarmyz. Memlekettik isti uzaq jyldar atqardym deı salý qıyn bolmaǵanmen, Áz-Táýke hannyń qarsylyǵyna qaramaı bolashaǵy zor batyrǵa sardarlyqty el kózinshe tabys etýi ásheıingi pendeniń qolynan kele bermeıtin erlik qoı. Qarakereı Qabanbaı, qanjyǵaly Bógenbaı, shapyrashty Naýryzbaı, Er Jánibek pen Tursynbaı batyrlarǵa aqylshy bolý, úlgi kórsetý az abyroı bolmasa kerek.

Qazaq elin orysqa da, qytaıǵa da jem qylmaı, táýelsizdigin saqtaı bilgen Aby­­laı­dyń batyrlary áńgimege aralasyp jatqan soń 1879 jyly shyqqan kitapqa durys­tap mán berilmegenin aıta keteıin. Ol ári aqyn­dyqtyń, ári aqyldylyqtyń, ári kóre­­­gendik pen márttiktiń kýási bolýǵa jaraıtyn derek.

Ybyraı Altynsarın óziniń «Qyrǵyz (qazaq) hrestomatııasynda» Abylaı hanǵa arnaǵan taraýda «Qojabergen jyraýǵa Abylaı: «meni maqtap jyr aıtshy» deıdi. Qo­jabergen aıtty: – Abylaı, seni men kórgende turymtaıdaı ul ediń, Túrkistanda júr ediń. Ábilmámbet aǵańa, qyzmetshi bolǵan ul ediń. Úısin Tóle bılerdiń, túıesin baqqan qul ediń. Sen jıyrmaǵa kelgende, aq suńqardaı túlediń. Alystan toıat tilediń. Aqtan boldy qúnińiz, arsy men qúrsige, taıtalasty únińiz. Endi sizdiń bul kúnde, bir kóshege syımaıdy, azatkerde qulyńyz» (Ybyraı (Ibrahım) Altynsarın. «Qazaq hrestomatııasy». – Almaty. «Bilim» baspasy, 2003 jyl. – 13 bet).

Osy ıdeıany jyrǵa aınaldyrǵan Buqar jyraý, onyń keıipkeri Abylaı búkil qazaq halqyna kúni búginge deıin qazaq eliniń ulylary, danyshpandary retinde ómir súrip kele jatqanyn eskersek, onda Buqardyń ózi Qojabergenniń shákirti bolǵandyǵy, «Qojabergen ustazym» dep maqtanatyny tek ónerpazdyq turǵydan ǵana emes, tarıhı turǵydan da qundy ǵoı. Olaı bolsa, adaldyq turǵydan da, adamgershilik kelbetten de jalǵyz tóńiregin ǵana emes, búkil elin uıyta bilgen danyshpandyǵynyń elenbeýine tań qalmasqa bolmas. Qojabergen qol bastaǵan sardar ǵana emes, sózge qudiret bitire alǵan aqyn, únge jan salǵan sazger, aıtqanyna eldi sendirgen dastanshyl jyraý bolǵandyǵyn esten shyǵarýǵa bolmaıdy.

Qojabergen qaıratkerligin jilikteı bastasaq, «Elim-aıdy» shyǵarǵan sazgerligi aldymen áýen uıqastylyǵyna, sóz úıle­­simdigine negizdelgeni aıdan anyq. Olaı bolsa, azamattyq kelbetin aıqyndaı túsken batyrlyǵy, batyldyǵy, sardarlyǵy, mámi­legerlik qaıratkerligi uıqasty sózben kómkerilgeni, ásirese, «Elim-aı»», «Baba til» dastandary, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» , «Jaqsylyq pen jamandyq jaıynda hıkaıa», «Ata tek» , «Áýlıe Qoılybaı» sııaqty dastandarynyń, qıssa-tolǵaýlarynyń, «Abylaı hanǵa aıtqan aqyly» qara sózben bolsa da uıqasqa negizdelýiniń ózi ony kemeńger aqyldylyqtyń ǵana emes, aqyn­­­­dyqtyń bıiginen kórseteri sózsiz.

Sóz óneri arqyly syrtqa shyǵyp, eldiń tanym-bilimine arqaý bolǵan Qojabergenniń tarıhshylyǵyn aıryqsha ataý kerek. О́kinishke oraı, evropasentrıstik teorııaǵa ábden berilgendikten folklorlyq týyndylardy kórkem sózdiń ekinshi sorty, erikkenniń ásheıingi ermegi dep túsinýdiń qyrsyǵy onyń el-jurtqa jetkizip jatqan derek shyndyqtaryna mán bergizbegeni ókinishti. Osy ókinishimizdiń keıbir mezetterin ataqty ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» degen tamasha eńbeginde elengeniniń ózi qýanyshty. Al arhıvtik ózekterge ábden ımanyn berip qoıǵan orys tildi tarıhshylarymyz qazaqtyń jyr-dastandary men qıssalaryn, ańyzdaryn oqı almaǵandary ókinishti. Olardyń mán-maǵynasyn bilmegenderi eldi óz tarıhynan maqurym qaldyrýǵa deıin aparǵanyn endi qysylmaı aıtýymyz kerek. Táýelsizdiktiń arqasynda «Mádenı murany» aqtarýǵa qolymyzdyń jetkenine qýanaıyq.

Men muny Qojabergennen, onyń jasampaz urpaqtarynan qalǵan, sońǵy ýaqytqa deıin elenbeı kelgen tom-tom ádebı kórkem shyǵarmalardy ejikteı oqýdyń nátıjesi arqyly aıtyp otyrmyn. Uly ańdampazdyǵymen, aqyndyǵymen qatar Qojabergen jyraý óz zamanynyń ǵana emes, ózine deıingi dáýirlerdiń shejiresin dáıektep jasaǵan uly ǵulama tarıhshy ekenin endi baǵalamasaq, onda bizderdiń zııaly elmiz degenimiz shyndyqtan shalǵaı jatqan jalǵandyq, qyp-qyzyl ótirik bolyp shyǵady.

Bul mátindi oıdy ejiktep taratpaı-aq tek súbeli de mándi tarıhı oqıǵalardy Qojabergenniń qalaı jetkizgenine, aıtqanyna nazar aýdaraıyq. «Baba til» degen dastanda tarıhshy Ábilǵazy Bahadúr (1603-1663) óziniń «Túrik shejiresi » eńbeginde qazaqty atamaı, Úsh júz degen ataýdyń syryn ashpaı ketkenin synap, «Aınalaıyn, Úsh júzim, Ábilǵazyǵa nalyma, shejiresi bar elimniń, qoımaspyz jatqa jalyna» dep alady da, «Shyńǵys hannan kóp buryn, qazaq pen úsh júz bir ataý» dep oı túıgenin esten shyǵarmaıyq. Joıqyn Jońǵar shabýylyna deıingi dáýirdi «О́tken kezeń» dastanynda tarata, tipti ejikteı baıandap, búkil Sibirdi jaılaǵan elderdi, ásirese, tatarlardyń ár taıpasyna deıin taratyp, qazirgi aıtylyp, jazylyp kelgenderdiń shyndyqtan alys ekenin kózge elestetedi. «Jasymda jasap san joryq, Baıkólden asamen bardym. Ordabasy bop júrip, kóp el men jerdi tanydym» degenin dastannyń ár taraýynan ǵana emes, tipti árbir shýmaǵynan ańǵaryp, tarıh tereńine súńgı beresiń. Qalmaqtardyń ata-babasyna deıin taratyp shyǵady. Ol az bolsa, «Oıǵyrdyń anasy – Qytaı, atasy – Túrik, soqtyǵyp Qytaımen kórshi turdy jıensinip. Qaraqalpaq aǵaıynǵa shetinen jurtymyzǵa saldy búlik.

Dúngenniń apasy – Qytaı, atasy – Arab.

Jatpady olar-daǵy tekke qarap,

Urynyp Naıman, Qońyrat, Jalaıyrǵa

Mazasyn ketirdi eldiń shabýyldap, –

degen sııaqty shýmaqqa búkil Baıkal, Sibir óńirin ǵana emes, ár rý, taıpanyń tegin de, kóship qonýyn da dáleldi baıandaıdy. Osy turǵydan kelgende bizdiń qazaq tilin bilmeıtin qandas tarıhshylarymyz aýyz ádebıetiniń úlgilerine aıryqsha zeıin salyp, halyq tarıhyn bótenderdiń aıtqanymen emes, ózderiniń tanymymen ǵasyrlar qoınaýyndaǵy shyndyqty búgingi urpaqqa jetkizýi kerek.

Mine, Qojabergen jyraýdyń ǵulama tarıhshylyǵyn tek osydan ǵana tanyp qoımaı, búkil aýyz ádebıeti úlgisine tarıhı-mádenı tur­ǵydan qaraý qajettigi ózinen ózi kókeıge oralady. Qojabergenniń ónerpazdyǵyn ánshi, kúıshi, boldy, aıtqysh sheshen, emshi-balger, tilshi, palıglot boldy dep tarata bergenshe qazaq halqyna belgili bolǵan ónerpazdardyń birazyna ustaz bolǵandyǵyn aıtyp, ótken ta­rıhtyń qyr-syryn durys ańǵartý arqyly ǵulama ustazdyń deńgeıine kóterilgenin kóremiz.

Batyr-baǵlandar, árıne Qojabergen sardardyń yǵyna jyǵylyp, kóz qıyǵyna qaraǵanyn bylaı qoıyp, ár shyǵarmanyń mán-maǵynasyna shyraq qoıyp qaraıtyn bolsaq, sóz zergerliginiń ózin qazaqtyń uly aqyny S.Toraıǵyrovtyń oıymen túıindeıik.

Tolybaısynshynyń balasy Qojabergen

Tarıhynan oǵyz – túrik habar bergen.

Úmbeteı, Buqar jyraý, Tátiqara

Úsheýi Qojabergennen úlgi kórgen, –

degenin nemese Qojabergen babamyzdyń úlgisi daryǵan qazaqtyń sóz ónerin 20 tom kóleminde jınap, búgingi urpaqqa jetkizip ketken Máshhúr Júsip Kópeıulynyń:

Qolbasy, aqyn-jyraý hám elshi, bı,

Shyǵardy «Elim-aıdaı» tamasha kúı.

«Elim-aı» áni men jyryndaǵy

Shyǵarǵan Qojabergen babańdy súı, –

degenin umytpaý kerek.

Tarata bersek babamyzǵa aıtylar sóz de jetedi, oı-pikir de az bolmas. Keshteý bolsa da osy ıgi iske muryndyq bolǵan tarıhshy Manash Qozybaevty este tutyp, Qyzyljar – Petropavl qalasyndaǵy halyqaralyq «Jeti jarǵy hám Qojabergen jyraý» qoǵamdyq qorynyń atqaryp jatqan isterin aıryqsha ataý shart. Qazir Qazaqstanda qorlar kóp. Olar birdi-ekili eleýli sharalardy ótkizip, ata-babalarynyń rý, ata, aýyl bolyp, músheldi toıyn ótkizýmen kele jatyr. Tigilgen úıdiń, soıylǵan maldyń, tartylǵan tabaqtyń az-kóptigine qaraı kúıinetinder de, kúndeıtinder de az emes.

Al myna óziniń zańdy da tarıhı atyn qaıtyp ala almaı otyrǵan Qyzyljar qala­­­syndaǵy qordy Qazaqstannyń eńbek sińirgen zańgeri, professor Beket Turǵaraevtyń uıymdastyrǵanyna jalǵyz Qojabergenniń ǵana emes, soltústik óńir ónerpazdarynyń muralaryn jalyqpaı, jasy kelip qalǵanyna qaramaı, qajymaı jınap, baspaǵa ótkizip, kitap etip shyǵaryp júrgen Sosıal Jumabaevtyń eńbekshildigin, azamattylyǵyn aıryqsha aıtýymyz kerek.

Tarıhymyzdaǵy eren ensıklopedııalyq tulǵanyń artyna qaldyryp ketken murasy endi-endi ǵana qolǵa alynyp jatqandyqtan kórgen-bilgenimdi, arhıv-muraǵattan tapqa­nymdy jaıyp salýǵa daıynmyn. О́zińdi óziń qadirlep qurmettemeseń, basqa bireý seniń joǵyńdy joqtamaıtynyn, ásirese, búgingi jastar myqtap uǵyp alǵany durys.

Tursynbek KÁKIShEV,

professor.