О́lsheýsiz eńbekke – laıyqty qurmet

Jalpy, Nursultan Nazarbaevtyń túrki tildes halyqtardyń múddesin qor­ǵap, olardyń ózara ıntegrasııasyn tereńdetý baǵytyndaǵy eńbegi orasan zor. Elbasynyń muryndyq bolýymen túrki álemindegi túrli jobalar dúnıege keldi.

Túrki tildes memleketterdiń basshylary 1991 jyldan bastap jıi-jıi kez­desip júretin. Sol kezdegi Túrkııa prezıdenti Turǵyt О́zaldyń Ortalyq Azııadaǵy túrki elderine jasaǵan áıgili sapa­rynan keıin ózara alys-beris, ba­rys-kelis aıryqsha qarqyn alǵan edi. Memleketter basshylary 2009 jylǵa deıi­n on márte bir jerge jınalǵany bar. Toq­sanynshy jyldardyń orta tusynda sondaı sammıtterdiń birinde Nursultan Nazarbaev memleketter bas­shy­lary kezde­sýlerin turaqty túr­de uıymdastyrý qa­jet ekenin, arnaıy hat­shylyq qurǵan jón ekenin árip­tes­terine aıtqan bolatyn. Alaıda zamana jeli qubylyp turdy da, tek 2009 jyl­ǵy Nahchıvan sammıtinde ǵana bul oıdy júzege asyrýdyń sáti tústi. Osy­­laısha Túrki tildes memleketter yn­tymaqtastyǵy keńesi quryldy. Nátı­je­sin­de túrki ıntegrasııasy jańa beles­ke kóte­rildi.

Negizi «ıntegrasııa» degen uǵym aıt­qanǵa ǵana ońaı. Syrt kózge túrli elderdiń shendileri jınalyp, birneshe qujatqa qol qoıýmen ǵana is bitetindeı kó­ringenimen, memleketaralyq baı­lanys­tar­dyń uńǵyl-shuńǵy­ly óte kóp. Onyń ústine buqara kons­pırologııaǵa nemese­ «astyrtyn qas­tandyq teo­rııa­sy» degenge qatty se­ne­tini bar. Iаǵnı, «túrki ha­lyqtarynyń birigýine te­ris­keı­degi, shy­ǵystaǵy hám mu­hıttyń ar­ǵy jaǵyndaǵy jurt kedergi jasaıdy eken-mys», «álemdi astyrtyn bı­leýshiler bizdiń bereke-birligimizdi ydyratýdy kóz­deıtin kórinedi-mys» degen tárizdi túrli qaýesetter tarap jatady.

Iá, álemdegi sýperder­ja­va­­lar­dyń kez kelgen aımaqta geo­saıası múddeleri bar eken­di­gin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Alaıda ıntegrasııa­ pro­sesi ońaı-ospaq sharýa­ emes. Qazaqstannyń Tuń­­ǵysh­ Prezıdenti de túrki ın­­te­gra­sııasynyń «maıdan qyl sýyr­ǵan­daı» op-ońaı júzege asaryna sengen joq. Sol sebepti aǵaıyn jurttyń birligin udaıy nasıhattap keldi ári qajet ke­zinde baýyrlas elderge kómek­tesýden de tar­tynǵan joq. Tip­ti, birqatar jobaǵa Qazaq­stan tikeleı qatyspasa da, bola­shaq­ta­ǵy ıntegrasııalyq prosester men el múddesin eskere otyryp, son­daı basta­malarǵa qoldaý bildirdi.

Máselen, Baký – Tbılısı – Jeıhan munaı qubyrynyń jobasyn alaıyq. Áý bas­ta­ bul qubyr arqyly Ázer­baı­jan munaıy Eýropa na­ryǵyna jetkizilýi tıis edi. Syrt kózge bul joba aı­­maq­tyq bastama sııaqty kó­rin­­gen. Biraq N.Nazarbaev jo­­ba­nyń Qazaqstan úshin de, tutas Ortalyq Azııa elderi úshin de mańyzdy ekendigin sez­di. Sodan da bolar, 1998 jy­ly qubyr tartý týraly kelisimge Ázerbaıjan Pre­­zı­denti Geıdar Álıev, Grý­zııa Prezıdenti Edýard She­vard­nadze, Túr­kııa Pre­zı­den­ti Súleıman Demı­rel,­ Qazaqstan Prezıdenti Nur­­sul­tan Nazarbaev, О́zbek­stan Pre­zıdenti Islam Karı­mov qol qoı­ǵan bolatyn. Sony­men qatar Baký – Tbılısı – Kars temir jol jelisiniń qu­ry­lysyna da N.Nazarbaev udaıy qoldaý bildirip keldi. Qos jobanyń da Kaspııdiń ke­lesi jaǵa­laýyn­da ekenin es­kersek, olar­dyń Qazaq­stanǵa yqpaly janama túrde bolýy múmkin edi. Biraq Elbasy bul jobalardyń túrki ıntegrasııasy úshin aıryqsha máni bar ekenin ári Qazaqstannyń tran­zıttik múmkindikterin art­­tyra­tynyn da der kezinde ańǵardy.

Taǵy bir mysal aı­ta­ı­yq,­ 2007 jyldan bastap­ N.Nazarbaev О́zen – Túrik­men­­­stan-Iran temir jol jeli­sin salý ıdeıasyn kóterip, 2014 jyly bul baǵyttaǵy je­­li iske qosylǵan bolatyn. Qazaq­stan basshysy jobanyń óte mańyzdy ekendigine Ash­ǵabad pen Tegerandaǵy shen­dilerdiń kózin jetkize bil­di. Nátıjesinde biz de ut­tyq, baýyrlas túrikmender de utty, ırandyqtarǵa da tıim­di boldy. Sol sııaq­ty 2018 jyldyń tamyzynda qol qoıyl­ǵan Kaspıı teńiziniń qu­qyqtyq mártebesi týraly­ konvensııadan da úsh birdeı túrki memleketi oljaly­ bol­dy. Teńizdi jaǵalaı qon­ǵan bes eldiń úsheýi týys, ekeýi­niń atasy basqa edi. Uzaq jyldarǵa sozylǵan ke­lis­sóz­der nátıjesinde sol beseý óz­ara pátýalasqan jaıy bar. Nátıjesinde Ázerbaıjan men Túrikmenstan, Qazaqstan men Ázer­baıjan teńiz túbi­men qubyr tartsa da, sý be­ti­men keme júzgizse de óz­ge­niń qa­baǵyna qaramaı, ózara kelise beretin bol­dy. Árıne, mundaı jobalar­ ti­keleı túrki ıntegrasııasy úshin jasalmaıtyny anyq. Biraq Qazaqstan kólik-tran­zıttik, ekonomıkalyq, ın­te­gra­sııa­lyq jobalar­dan baýyr­las halyqtardyń da paıda kór­genin qup kóredi. Bul óz keze­ginde saıa­sı-mádenı ıntegrasııany tereńdetýge yqpal eteri anyq.

Mundaı bastamalardyń eń utym­dy tusy – syrt kózdiń baýyrlas halyq­tardyń bi­rige túskenin kóp ańǵara ber­­meı­tindiginde. Áıtpese, jahandaǵy 300 mln-ǵa jýyq túrki urpaǵy biriger bol­sa, saıasat tarazysy ózgerip ketýi múm­kin ekendigin syrt kóz bilmeı otyrǵan joq. Túrki mem­leketteri bir odaqqa bi­rikse, Eýropa men Azııanyń arasynda jalpy aýmaǵy 10 mln sharshy shaqyrym bolatyn ulan-ǵaıyr keńistikte qýatty «oıynshy» paıda­ bolaryn saıasattanýshylar jaqsy biledi. Demek, «bi­rikkeli jatyrmyz» dep ashyq aıtsaq, oǵan kedergi jasaıtyndar sózsiz shyǵady. Al N.Nazarbaev ustanǵan saıa­sat arqyly ıntegrasııany te­reńdete bersek, aldaǵy 20-30 jylda túrki halyqtarynyń yntymaǵy ábden bekip, qýat­ty ujymǵa aınalýymyz bek múmkin. Sondyqtan túrki ıntegrasııasyndaǵy Elbasy usynǵan baǵyttar tıimdiligin kórsetip otyr.

Qazaqta «Barmasań, kel­meseń, jat bolasyń...» deı­tin sóz bar. Túrkilik ın­tegrasııa da týra osy qaǵıda ne­gizinde júzege asyp jatyr. О́zara baı­lanystardyń ekonomıkalyq sıpatynyń bólek ekenin sóz basynda aıttyq. Al mádenı-gýma­nı­tarlyq jaǵy tipten bó­lek. N.Nazarbaevtyń bas­tamasymen quryl­ǵan ın­tegrasııalyq uıymdar osy baǵytta jumys istep jatyr. Máselen, Halyqaralyq Túrki akademııasy ǵyly­mı-gýmanıtarlyq baǵytta qyz­met etedi. Tarıh shańyna kómilgen ortaq mura­la­­rymyzdy arshyp, jas ur­paqtyń sanasyna bizdiń ózara baýyr ekenimizdi sińirý baǵytynda bul uıymnyń atqaryp jatqan qyzmeti zor. Tek qana «Ortaq túrki tarıhy», «Ortaq túrki ádebıeti», «Ortaq túrki geo­grafııasy» jobalaryn qa­rastyrǵannyń ózinde, ın­­te­grasııalyq prosesterge aı­ryqsha úles qosylǵanyn baıqaımyz. Bul jobalar jas urpaqtyń sanasyna baýyrlas halyqtar týraly málimetter sińirip, olardyń keıin bir-birine tileýles bolyp ósýin qamtamasyz ete­di. Iаǵnı, má­denı-gýmanıtarlyq jo­­ba­lar aldaǵy jyldardaǵy túrki ıntegrasııasynyń irgetasyn qalap jatyr. Al TúrkPA bol­sa, táýelsiz túrki el­deri zań shyǵarýshy or­gan­darynyń qyz­­metkerleri jınalatyn, aqyldasatyn uıymǵa aı­nalǵan.

Qoryta aıtqanda, Nur­sultan Nazar­baevtyń bastamalary túrki ınte­gra­sııasynyń jan-jaqty sıpat alýyna yq­pal etken-di. Sondyqtan Elbasyna Túrki tildes memleket­ter yntymaqtastyǵy keńe­si­niń ómir boıǵy Qurmetti tóraǵasy ataǵynyń berilýi kez­deısoqtyq emes. Bul bir ja­ǵynan Kóshbasshyǵa degen qur­met bolsa, ekin­­­­shiden, Túr­ki keńesine múshe elder bas­shylarynyń tájirıbeli saıasatkerden udaıy keńes alyp otyrýyna múmkindik beretin qadam.