Zeınet jasyn uzartý – zeınet yrysyn ulǵaıtý

Beısenbi, 18 sáýir 2013 1:54

Júıeni jańǵyrtýdyń jurtshylyqqa jaqsylyǵy mol

Bul kúnderde eldi eleńdetip otyrǵan máselelerdiń biri – zeınetaqy júıesin jańǵyrtýdyń jaıy. Úkimet Parlamentke usynǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» zań jobasy qoǵamda qyzý talqylaýǵa túsýde. 

Beısenbi, 18 sáýir 2013 1:54

Júıeni jańǵyrtýdyń jurtshylyqqa jaqsylyǵy mol

Bul kúnderde eldi eleńdetip otyrǵan máselelerdiń biri – zeınetaqy júıesin jańǵyrtýdyń jaıy. Úkimet Parlamentke usynǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» zań jobasy qoǵamda qyzý talqylaýǵa túsýde. 

Keshe atalǵan joba Parlament Májilisinde qaraldy. Osy oqıǵanyń qarsańynda biz jurtshylyq pikirin jınaqtaý maqsatymen óńirlerdegi tilshilerimizge tyǵyz tapsyrma bergen bolatynbyz. Tómende sol pikirler toptamasy jarııalanyp otyr.

Jańa zań –  zaman talaby 

Májilistiń keshegi ótken jalpy otyrysynda on másele qaraldy. Depýtattar kún tártibinde jetim balalardyń turǵyn úıge quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne Keden odaǵynda tarıftik emes retteý sharalaryn qoldaný máselelerin talqyǵa saldy. Sondaı-aq, zeınetaqymen qamsyzdandyrý máselesine qatysty zań jobasy qaraldy. 
Birinshi kezekte kún tártibinde qaralǵan mańyzdy máselege toqtalaıyq. Ol – «Qazaqstan Respýblıkasynda zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» zań jobasy. Bul elimizdegi zeınetaqy júıesin jańǵyrtýdy maqsat etken zań jobasy bolyp tabylady. Joba boıynsha baıandama jasaǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Serik Ábdenov ol úshin:
1. Biryńǵaı zeınetaqy qoryn qurý;
2. Erler men áıelderdiń zeınetaqy alý jasyn teńestirý;
3. Mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn engizý – sııaqty ózgerister engizý usynylatynyn atap ótti. Bular halyqtyń zeınetaqy jınaqtarynyń saqtalýyna jáne ósýine jaǵdaı týǵyzatyn ózgertýler bolmaq. Mınıstrdiń aıtýynsha, 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha ortasha zeınetaqy 41 myń teńgeni qurady. Sonyń memlekettik bıýdjetten alynatyn mindetti eńbek zeınetaqysy 32 paıyzdy (30 045 teńgeni), al jınaqtaýshy qordan tólengeni 3,1 paıyzdy (2539 teńgeni) ǵana qurady. Osy jaǵdaı saqtala beretin bolsa, 2050 jylǵa taman zeınetaqy kólemi 4 ese tómendeıtin bolady. О́ıtkeni, eńbek ótiline sáıkes beriletin yntymaqty zeınetaqy azaıady (sebebi, 1998 jyldyń basyna deıingi erler úshin qajetti – 25, áıelder úshin qajetti 20 jyl eńbek ótili keıingi jastaǵylarda jyl sanap tómendeı túsedi), al jınaqtaýshy qordaǵy qarajat múlde azdyq etedi. Eger 2006 jylǵa deıin 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıingi tolyq eńbek ótili joq adamdar sany barlyq zeınetkerlerdiń 4 paıyzyn ǵana qurasa, 2012 jyly bul úles 17 paıyzǵa jetken. Sonymen birge, bul úles jyl sanap óse túsetin úrdiske ıe. Sondyqtan, dedi mınıstr, aldymen zań jobasynda Birtutas zeınetaqy jınaqtaý qoryn (BZJQ) qurýdy usynyp otyrmyz. Onyń quryltaıshysy Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti, al aktıvin basqaratyn Ulttyq Bank bolmaqshy. Odan ári S.Ábdenov BZJQ-nyń artyqshylyqtaryn, jumysynyń móldirligin, ınvestısııalyq tabysynyń qomaqty bolmaǵyn aıtyp berdi.
Zeınetaqy júıesin jańǵyrtý baǵytyndaǵy kináratty másele – áıelderdiń zeınet jasyn erlerge teńestirý, ıaǵnı 63 jasqa jetkizý bolatyn. Bul amal áıelderge zeınetaqy qoryndaǵy jınaq qarajatyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Jınaqtaýǵa qosymsha 5 jyl qatysý – áıelderdiń qarajatyn 15 paıyzǵa arttyratynyn eseptep shyǵardyq, dedi mınıstr. Biraq zeınetaqy alý jasy birden arttyrylmaı, 2014 jyldan bastalyp, árbir jyl saıyn 6 aıdan qosylyp otyrady. Máselen, 1956 jyly týǵan áıel zeınetaqyǵa 58,5 jasynda, 1957 jyly týǵan áıel 59 jasynda, t.s.s. zeınetke shyǵatyn bolady. Biraq, áıelderdiń jınalǵan qarajaty jetkilikti jaǵdaıda 50 jasynda zeınetke shyǵý quqy saqtalady. Sondaı-aq, 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıingi eńbek ótili 20 jyl bolyp, 5 jáne odan kóp bala ósirgen áıelderdiń 53 jastan, radıasııalyq táýekeli joǵary aımaqtarda turǵan áıelderdiń jumys ótili 20 jyl bolsa, jastary 45-ke tolsa zeınetke erte shyǵý quqy ózgertilmeıdi.
Jańa zań jobasynda úshinshi ózgeris zııandy jáne aýyr jaǵdaıda jumys isteıtinderge qatysty bolyp otyr. Úkimet anyqtaıtyn mundaı tizimge engizilgen óndiris­tegiler eńbekaqy qorynyń 15 paıyzy kóleminde zeınetaqy qoryna qosymsha jarna tóleıdi. Ataýy «mindetti kásibı zeınetaqy jarnasy» dep qoıylǵan bul tólemniń 5 paıyzyn jumys berýshi, 10 paıyzyn jumyskerdiń ózi tóleıdi. Bul ózgeris aýyr jaǵdaıda eńbek etetinder táýekeliniń esesin toltyrmaq. Sonymen birge, jumys berýshi úshin ol qosymsha salmaq bolmaıdy, óıtkeni, bul soma salyq alynatyn túsim kóleminen shegeriledi.
Zań jobasynyń túpki maqsaty – azamattarymyzdy baıaǵy kúngideı ókimetke ıek artyp, zeınetaqyny sol tóler, óltirmes dep oılaıtyn masyl pıǵyldan aryltyp, óz ómirińe qajetti qarajatty óziń jınaqta, al ókimet jınaqtalǵan somańnyń quryp ketpeýine kepildik beredi degendi kózdeıdi. Depýtattardyń tolyp jatqan suraq­tarynan da sol saryn sezil­di. Alǵashqy suraqty bergen J.Dúısebaev zań jobasyndaǵy áıelderdiń zeınetaqy jınaqtaý qoryndaǵy qarajaty jetkilikti bolsa, 50 jastan zeınetke shyǵa alady degen tártibine rıza emestigin sezdirip, ondaı qarajatty tek qalalyqtar ǵana jınaqtaýy múmkin, al aýyl áıelderiniń qordaǵy somasy buǵan jetpeıdi. Sonda áleýmettik ádiletsizdik bolmaı ma degen suraq qoıdy. Oǵan naqty jaýap berilgen joq. Mınıstr tek aýyl áıelderiniń mundaı kemistikti úı sharýashylyǵyndaǵy tabystarymen toltyratynyn atap ótti.
Budan keıin depýtattar G.Seıit­maǵambetova, V.Kosarev, A.Perýashev, J.Álıev jáne t.b. suraqtar berip, zań jobasy boıynsha ózderin qyzyqtyrǵan máselelerge jaýaptar aldy. Sonymen birge, zań jobasyn tal­qylaýǵa kóptegen depýtattar qa­tysty. Sonyń ishinde depýtat A.Samaqova zań jobasynyń halqymyz úshin óte mańyzdy ekenin atap ótip, ony ózi qoldaıtynyn jetkizdi. Bolashaq urpaq úshin osyndaı zań kerek bolyp otyr. Alaıda, zańda zeınetaqy máseleleri jan-jaqty qamtylýy kerek. Sonda ol bizdiń urpaqtarymyzǵa laıyqty qyzmet etetin bolady. Sonymen birge, ol zeınetaqy qorlaryn biriktirýdi birshama synap ótti. Aımaqtarǵa barǵan saparynda ózderine halyqtyń osy máselege baılanysty ótkir suraqtar qoı­ǵanyn da jetkizdi.
Depýtat Z.Balıeva áıelderdiń zeınetaqy jasyn ósirý ońaı sharýa emes ekenin aıta kelip, biraq ol bolashaq urpaqtyń múddesi úshin qajet is, dedi. Sondyqtan da men bul isti qoldaımyn. Biraq Úkimettiń halyqty áleýmettik jaǵynan qoldaý baǵdarlamalaryn oryndaýdaǵy jaýapkershiligin arttyrý kerek, dedi ol. Sóz kezegin alǵan Qazaqstan Halyqtyq kommýnıstik partııasynyń kósh­basshysy V.Kosarev zań jobasy boıynsha birqatar ótkir syndar aıtty. Sonyń ishinde Úkimet pen jergilikti atqarý organdary qyzmetkerleriniń ony halyqqa túsindirmegenin synady. Úkimetke de, jergilikti bılik organdaryna da eńbekshilerdiń múddesi úshin engizilip jatqan ózgeristerdi halyqqa jetkizý kerek edi. Bul jumystar istelmedi. Sondyqtan da men zań jobasyna qarsymyn, dedi ol. Depýtat A.Perýashev ju­mys oryndarynyń saqtalýy úshin Úkimet kóptegen óndiristerdi qoldaýy qajettigin aıtty. Al myna zań jobasy Úkimettiń halyqty áleýmettiń qoldaý máselesindegi jaýapkershiligin arttyrar degen úmittemin, dedi.
Depýtat Sh.Myrzahmetov zań jobasy búgingi jáne bolashaq zeınetkerlerimizdiń laıyqty ómir súrýin kózdeıdi, deı kelip, BZJQ jumysynyń qatań baqylaýda jáne barynsha ashyq, móldir qyzmet etýin qalaıtynyn jetkizdi. Sondaı-aq áıelderdiń zeınetke shyǵý jasyn ulǵaıtý jónindegi Úkimet dálelin durys dep sanaıtynyn aıtty. Zeınetaqy jasyn ósirýdi jalǵyz bizdiń memleket iske asyryp jatqan joq, onyń qajettiligin basqalar da kórip otyr. Al, kerisinshe, jas­taryn ulǵaıtýdy kezinde qolǵa almaı, keıin osy jumysty júrgizbegenderine ókinetin elder de bar, dedi ol. Depýtattar V.Rogalev, S.Romanovskaıa, O.Asan­ǵazy, R.Halmuradov ta zań jobasyn azdy-kóp eskertpelerimen qoldaıtyndaryn aıtty. Sóıtip, zań jobasy birinshi oqylymda qatysqan 105 depýtattyń 95-iniń qoldaýy, 2-ýiniń qarsy jáne 8-iniń qalys qalýymen tutastaı maquldandy.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jetim balalar men ata-anasy­nyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń turǵyn úıge quqyq­taryn qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasyn depýtattarǵa Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Murat Ábenov baıandap berdi. Onyń aıtýynsha, monıtorıng júrgizýdiń nátıjesinde zańnamada jetim balalardyń turǵyn úıge degen quqyqtarynyń buzylýyna jol berilip kelgendigi anyqtalǵan. Jergilikti atqarýshy organdarǵa jetim jáne ata-anasynyń qamqor­lyǵynsyz qalǵan balalardy turǵyn úımen qamtamasyz etý mindettelgenimen, osy sanatqa jatatyn 34 myń balanyń 27 myńynan astamy (80 paıyzdaıy) baspanaǵa muqtaj kúıinde qalyp kelgen. Osy oraıda sońǵy jeti jylda balalar úıleriniń 14 myń bitirýshisinen tek 849-y ǵana (6 paıyzy) baspanamen qamtamasyz etilipti. Vıse-mınıstr negizgi sebepter jergilikti atqarýshy organdardyń tıisti deńgeıde ju­mys istemeýimen jáne de jaýap­kershiliktiń zańnamalyq normalarda qarastyrylmaǵandyǵymen baılanysty ekendigin erekshe atap ketti. Sondyqtan da zań jobasynda jaýapty tulǵalardyń jaýapkershiligin kúsheıtý kózdelip otyr.
Statıstıka agenttiginiń derek­teri kórsetkendeı, 2006 jyldan beri 384 myńnan astam páter paıdalanýǵa berilse, sonyń tek 49-y ǵana (0,2 paıyz) jetim balalar enshisine tıipti. Jetim balalar halyqtyń áleýmettik qor­ǵalatyn tobyna kiretin jalpy tizimde turǵandyqtan, páter alýǵa eshqandaı basym quqyqtary bolmaǵany da anyqtalǵan. Bul rette turǵyn úı alý úshin osy sanat­taǵy balalarǵa basym quqyq berý, sondaı-aq memlekettik turǵyn úı qorynan baspanaǵa muqtaj jetim balalardy jeke esepke alý zań jobasynda kórinis tapqandyǵyn aıta ketken jón. Qoljetimdi turǵyn úı baǵdarlamasyna sáıkes 2017-2020 jyldarda quny 2 trıllıonǵa jýyq teńgeni quraıtyn 69 mıllıon 50 myń sharshy metr turǵyn úı salý josparlansa, turǵyn úıge muqtaj balalar úılerin bitirýshilerdiń boljaldy sany 21 408 adamdy quraıdy, olardy turǵyn úımen qamtamasyz etý úshin 856 myń 320 sharshy metr úı qajet kórinedi. Bul – jalpy josparlanǵan qurylystyń 1,2 paıyzy.
Osylaısha mınıstrlik bir bólmeli 40 sharshy metrlik páter berý arqyly jetim balalardy 2020 jylǵa qaraı tolyq qamtamasyz etýge bolaryn aıtady. Sondaı-aq vıse-mınıstr jetim balalarǵa tıesili baspanalaryn alyp qoıý faktileri oryn alyp jatqandyǵyn alǵa tarta otyryp, zań jobasynda 14 jasqa tolmaǵan jetim balalardan turǵyn úıdi alyp qoıý­ǵa jol berilmeıtin norma engizilgendigimen de bólisti. Bul balalarǵa bekitilgen turǵyn úıdiń saqtalýyn qamtamasyz etip, jetim balalar quqyqtarynyń buzylýyn boldyrmaıdy. Sonymen qatar, qamqorshylar jaýapkershilikterin arttyrý da nazardan tys qalmaıdy. Zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy.
Sonymen birge, keshegi otyrys­ta «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Keden odaǵynda tarıftik emes retteý sharalaryn qoldaný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy da depýtattar tarapynan qoldaý taýyp, maquldandy. Zań jobasy Keden odaǵyna qatysýshy memleketterdiń ulttyq zańnamasyn birizdendirýge jol salady. Sonymen qatar, keli­simderge qatysýshy bolyp tabylmaıtyn memleketterge qatysty biryńǵaı tarıftik emes retteý sharalaryn qoldanýǵa yqpal etedi jáne týyndaýy múmkin qol­danystaǵy zańnamadaǵy quqyqtyq olqylyqtar men kollızııalardy joıýǵa múmkindik beredi.
Palata salalyq komıtetterge «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik turǵyn úı qorynan turǵyn úı berýdi uıymdastyrý máseleleri boıynsha tolyqtyrýlar engizý týraly», «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Úkimeti men Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Qurama Koroldiginiń Úkimeti arasyndaǵy Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Qurama Koroldiginiń Aýǵanstan Islam Respýblıkasyn turaqtandyrý men qalpyna keltirý jónindegi halyqaralyq is-qımyldarǵa qatysýyna baılanys­ty Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵy arqyly áskerı múlik pen personaldyń tranzıtin qamtamasyz etý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasy men Halyqaralyq Qaıta Qurý jáne Damý Banki arasyndaǵy №7681-KZ Qaryz týraly kelisimge («Ońtústik-Batys» avtomobıl joldaryn damytý jobasy: Batys Eýropa – Batys Qytaı halyqaralyq tranzıt dálizi (OAО́EY 1b jáne 6b)) túzetýlerge qatysty Qazaqstan Respýblıkasy men Halyqaralyq Qaıta Qurý jáne Damý Banki arasyndaǵy kelisim hatty ratıfıkasııalaý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasy men Halyqaralyq Qaıta Qurý jáne Damý Banki arasyndaǵy Qaryz týraly kelisimdi («Shyǵys-Batys» avtomobıl joldaryn damytý jobasy (Almaty-Qorǵas ýchaskesi): Batys Eýropa – Batys Qytaı halyqaralyq tranzıt dálizi (OAО́EY 1b)) ratıfıkasııalaý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jergilikti ózin ózi basqarýdy damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik basqarý organdary arasyndaǵy ókilettikterdiń ara­jigin ajyratý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryna qorytyndy ázirleý merzimderin naqtylap berdi.

Jaqsybaı SAMRAT,
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».