Qan maıdandy belsheden keshken

Beısenbi, 30 mamyr 2013 2:08

Aınaqul Narmanbetov – Uly Otan soǵysynyń qandy joldaryn belsheden keshken maıdanger aǵalarymyzdyń biri. Toqsannan asqan jasynda da ol máńgilik umytylmas sol kúnderdi eske alyp, áńgimelep berýge bar.

Beısenbi, 30 mamyr 2013 2:08

Aınaqul Narmanbetov – Uly Otan soǵysynyń qandy joldaryn belsheden keshken maıdanger aǵalarymyzdyń biri. Toqsannan asqan jasynda da ol máńgilik umytylmas sol kúnderdi eske alyp, áńgimelep berýge bar.

Aınaqul aǵanyń balalyq shaǵy alasapyran zamanda ótken. 1919 jyly qazirgi Jambyl oblysy, Shý aýdanynyń Jarshapqan (qazir «Jańa jol») degen aýylynda kedeı otbasynda ómirge kelgen ol aq pen qyzyl sapyrylysqan alashapqyn zamandy bastan keshedi. 20-shy jyldardaǵy ashtyq, azamat soǵysy sııaqty qyrǵyndar jas balalardy baýdaı túsirip jatqanda ákesi Beısembet etiniń tiriligimen óziniń bes balasyn aýzymen tistegendeı ajaldyń tyrnaǵynan aman saqtap qalady. Biraq balalardyń kóreshegi áli alda eken. Beısembet aǵa 50-ge endi ǵana kelgende, 1930 jyly qaıtys bolady.
Sóıtip, burynǵy qıyn­dyqtardyń ústine endi jetimdik degen jebireıil jelkeden tuqyrtyp jetip keledi. Anasy Birlándir bes balany asyraı almasyna kózi jetken soń eńiregende etegi jasqa tolyp, jastary kishi qyzdary Sheker men Sekerkúldi ǵana alyp qalyp, kóziniń qarashyǵyndaı úsh uly: Myrzaqul, Aınaqul jáne Myrzataıdy Shýdaǵy balalar úıine ótkizýge májbúr bolady.
Balalar úıinde jas shamasyna qaraı birneshe jerge aýystyrylsa da jetimder bir-birimen baılanysyn úzbeıdi. Sonyń arqasynda keıin bir-birin taýyp alady.
Mektep bitirgen soń Aınaqul Shý temir jolyna jumysqa turady. Balanyń alǵyrlyǵy jáne sol kezdegi jas úshin kóp olja sanalatyn orta mekteptegi bilimdiligi eskerilip, oǵan jaýapty qyzmetter de beriletin bolady. О́z qoly óz aýzyna jete bastaǵan soń Aınaqul sheshesi men qaryndastaryn da taýyp, olarǵa materıaldyq járdem jasaı bastaıdy. Osy jerden Aınaquldy temir jol mamandaryn daıarlaıtyn Almatydaǵy bir jyldyq kýrsqa oqýǵa jiberedi. 1939 jyly ol kýrsty jaqsy aıaq­tap oralady. Endi Aınaquldy burynǵydaı qara jumystarǵa emes, stansa kezekshisi sekildi jaýapty qyzmetterge de qoıa bastaıdy jáne basshylyqtyń budan da áride ony ósirý nıeti bary kórinedi. Biraq 1940 jyly Aınaquldy áskerı mindetin óteýge alyp ketedi. Osydan qaıtyp ol temir jol ma­ńyna oralǵan emes.
Aınaqul Narmanbetovtiń «Jızn polnaıa podvıgov» atty oryssha shyqqan ǵumyrbaıandyq kitapshasy bar. Sol kitapshadan maıdangerdiń ómir jolyndaǵy derektermen tereńirek tanysýǵa múmkinshilik boldy.
1940 jyly áskerge alynǵan ony Ýkraınanyń Harkov baǵy­tyndaǵy ásker qataryna qosady. Osy jer­degi oqý-daıyndyq kýr­­­­synda Aınaquldy tankıst bolý­ǵa daıyndaıdy. Biraq, uzamaı olardyń batalonyn qaıta qurý úshin taratady.
Sol kezde Bas shtab jalpy Qap taýyndaǵy armııany qaıta qurýdan ótkizip, jetildirgen eken. О́ıtkeni, Batystan Germanııa basyp kirse onyń odaqtasy sanalatyn Túrkııa Qap taýynan shabýyldap qalar degen qorqynysh bolǵan. Sondyqtan da, KSRO basshylyǵy Qap taýyndaǵy ás­kerdi únemi kúsheıtýmen bolǵan. Aınaquldardyń da áskerı bóli­min Dondaǵy Rostovty, Noǵaı dala­syn, Armavırdi basyp otyryp, Daǵystan avtonomııalyq respýblıkasynyń Derbent qala­syna ákep shoǵyrlandyrady. Munda olardy artıllerıst bolýǵa daıyndaıdy. Artynan nemis-fashısteri basyp al­­ǵan Ýkraınada bolmaı Qap taýyn­daǵy áskerde qyzmet etkeni Aına­quldyń aman qalýyna da sebep bolǵan sekildi.
Ol osy armııada 1942 jyldyń aıaǵyna deıin qyzmet etedi. Túrkııa jaǵy shabýyl jasamaıtyndyǵy anyqtalǵan soń ǵana Bas shtab 45-shi armııany nemistiń Qap taýyna baǵyttalǵan kúshterine qarsy shyǵarady. Artıllerıst A.Narmanbetov Mozdok, Malǵabek, Ordjonıkıdze baǵyttaryndaǵy keskilesken shaıqastarǵa qatysa­dy. Osy Qap taýynyń syrtyndaǵy maıdanǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn eki ret alǵan dańqty jerlesimiz, ushqysh Talǵat Bıgel­dınov te qatysqan eken.
Aınaqul Narmanbetov ózin ári pysyq, ári ójet jaýynger retinde kórsete bilgen. Sondyqtan oǵan starshına ataǵy beriledi. Artynan artpolktiń komandıri A.Kashırınniń jeke adıýtanty bolady. Munyń qyzmetine, elgezektigine rıza bolǵan polk komandıri jas jigitti qaınaǵan soǵystan bir sát aman saqtaý úshin Buharadaǵy artıllerııa ko­mandırlerin daıarlaıtyn oqýǵa jiberedi.
Sóıtip, keshegi belsheden qan keshken soǵystan bir sát dem alýǵa múmkindik beriledi. Bul artıllerııalyq ýchılıshe Buharaǵa Podolskiden evakýasııamen kelgen edi. Oqý baǵdarlamasy 10 aıǵa shaqtalǵan. Jas jigit ony jaqsy aıaqtaǵan soń kishi leıtenant áskerı dárejesin alady jáne bes kúnge Shýdaǵy úıine baryp kelýge ruqsat alady. Maıdannan sý jańa ofıserlik formamen saý-sálemet kelgen balasyn kórgen ananyń qýanyshyn sózben aıtyp jetkizý qıyn, árıne. Eki qaryndasy da qýanyshtan júregi jarylardaı bolady. Árıne, qan maıdan júrip jatqanda mundaı qýanysh óte sırek edi.
A.Narmanbetov ýchılısheden keıin, 1943 jyldyń aıaǵynan Máskeý áskerı okrýginde jasaq­talǵan 100-shi gvardııalyq áskerı-desanttyq dıvızııanyń qataryna qabyldanyp, osy quramada Jeńis kúnine deıin soǵysady. Dýnaı ózeninen ótýdegi, Bratıslava, Brno, Avstrııanyń astanasy Vena jáne t.b. qalalaryn alýdaǵy erlikteri birneshe marapattarmen atalǵan. Ol eki ret «Qyzyl Juldyz» ordenimen jáne birneshe medaldarmen nagradtalǵan. Uly Jeńistiń 40 jyldyǵyna «Otan soǵysy» ordeniniń birinshi dárejesin de alǵan.
Soǵystan keıin Ishki ister organ­­darynyń mektebi men QazMÝ-diń zań fakýltetin bitirgen ol uzaq jyldar organdarda jemisti eńbek etip, polkovnık shenine deıin ósip, qurmetti demalysqa shyqty. Ol qyzmet etken Jambyl, Atyraý, Almaty oblystarynyń ishki ister organdarynyń qyzmetkerleri Aınaqul Narmanbetovty ózderine úlgi tutady.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».