Sheteldikterge qazaq tilin úırený qıyn ba?

Qazaq tilin qandaı sheteldik úırenýge nıetti bolýy múmkin? Olar – elshiler, ınvestorlar, týrıster, ǵalymdar, mıssıonerler. Eger osy qatardaǵy mamandarǵa qazaqshany jeńil úırete alsaq, onda qazaq tili ekonomıka, týrızm, ǵylym, mádenıettiń tiline aınalyp shyǵa kelmeı me? Oǵan qalaı jetemiz? Dúnıe júzinde 110 mıllıon aǵylshyn bar. Alaıda álemdegi aǵylshyn tilin qoldanýshylardyń sany bir jarym mıllıardtan asady. Sonda aǵylshyn tiliniń órisi ony úırengen 73 paıyz sheteldik pen ózge ulttyń esebinen keńeıgen. Nege? Nelikten ózge ulttar men shet­eldikterge aǵylshynsha úı­rený ońaı boldy?

Bul suraqtyń jaýabyn M.V.Lomonosov atyndaǵy Más­keý mem­lekettik ýnıver­sıteti qazaq­standyq fılıalynyń professory Nesibeli Qurman HHI ǵasyrda qazaq tilin oqytýdyń ózekti máselelerin ortaǵa salǵan baıandamasynda: «Aǵylshyn tili – ǵajap til emes, ony úıretýdiń jeńil joly ábden ekshelgen, ádistemesi jan-jaqty zerttelgen til. Áıtpese, ol HI ǵasyrda ǵana paıda bolǵan, al qazaq tili VII-VIII ǵasyrlardaǵy Orhon, Enıseıden tabylǵan Kúltegin jazýlarynda kezdesedi. Aǵylshyn tiliniń kúsheıgen sebebi, olar 48 tıpke arnap kitap jazǵan», dep túsindiredi. Professordyń aıtýynsha, adamdardyń tań­daýy psıhologııalyq erek­she­likterine qaraı ártúrli. Bireý syrty qyzyl, ishinde óleńi kóp bolǵanyn qalaıdy, endi bi­reýi sýretterdiń az berilgenin du­rys kóredi. «О́kinishke qaraı, ózge tildi synyptarǵa arnalǵan qazaq tili oqýlyǵy biryńǵaı, ıaǵnı bárine birdeı. Eń bolmasa, oqý­lyq 4 psıhologııalyq tıpke (ho­lerık, flegmatık, sangvınık, melan­holık) arnalyp ázirlense, nátı­jesi bólek bolar edi. Keńes zama­nyn­daǵy alternatıvti oqý­lyq shyǵarýdan ári asa almaı kelemiz», dedi N.Qurman.

Rasynda, bul másele júıeli zertteýdi, aýqymdy jumysty qajet etedi. Oǵan eń aldymen joǵaryda otyr­ǵan jaýapty vedomstvo múddeli bolýy kerek. О́ıtkeni suranys bar. Má­selen, bıyl Nazarbaev Ýnı­versıtette «Elementary Kazakh as a Foreign Language» I, II jáne «Practical Cultural Kazakh language» atty jazǵy kýrstar jumysyn bastamaq. Bul – qazaq tilin úırenýge nıet etetin sheteldikterdiń artyp kele jatqanyna dá­lel. Atal­ǵan jazǵy kýrs­tardyń oqytýshysy Dar­han Igibaıuly mundaı tá­jirıbeniń burynnan bar ekenin aıtady. «AQSh-ta qazaq tilin oqytýǵa arnalǵan orta­lyqtar bar, sondaı-aq ýnı­ver­sıtetterde de jazǵy kýrs retinde oqytylady. Ger­ma­nııada, Máskeýde de ana tilimiz úıretiledi. Bir kez­deri Úndistanda da qazaq ti­lin oqytýǵa arnalǵan kýrs boldy», deıdi maman. Oqytý­shynyń oıynsha, qazaq tilin sheteldikterge úıretýde eki bas­ty problema bar, bul – ar­naıy sapaly oqýlyqtyń joq­tyǵy, sondaı-aq osy salaǵa mamandanǵan kadr­dyń azdyǵy. Oqýlyqtyń bolmaǵany óz aldyna, qazaq tilin úırengisi keletin she­tel­­­dikterdiń kóbisi aǵyl­shy­nsha sóıleıdi. Al bizdegi qazaq tiliniń mamandary aǵylshyn tilin bile bermeıdi. «Sondyqtan aǵylshyn tiliniń mamany sheteldikterge qazaq tilin úıretip júr. Mysaly, ortalyqtarda, til úıretetin mektepterde sheteldikterge qazaq tilinen sabaq bere­tin­derdiń basym bóligi – aǵyl­shyn tiliniń mamandary. Kezinde AQSh-ta qazaq tili boıynsha kýrs júr­gizgen eki oqytýshy da qa­zaq tiliniń emes, aǵylshyn tiliniń mamandary bolatyn», deıdi Darhan Igibaıuly. Oqytýshy bul máselede qazaq tili maman­darynyń óz sharýa­syna ózderi ıelik etetin, mindetin laıyqty atqa­rýǵa kóshetin kezi keldi dep esepteıdi. Ol úshin ma­mandar aǵylshynshany er­kin meńgerip, qazaq tilin shet­eldikterge ǵa­lamdyq til arqyly úıretý kerek degen pi­kirde. Sonda ǵana qazaq tilin úıretýdiń jańa deń­geıi, sa­pasy týraly sóz aıtýǵa bolady.

Qazaq tiliniń damýyna mem­le­kettik ınstıtýttardyń jumys nátıjesi de áser etedi. О́ıtkeni qazaq tilin damytý memlekettik saıasattyń basym baǵytyna jatady. So­ndaı irgeli uıymnyń biri – Sh.Shaıahmetov atyn­daǵy tilderdi damytý orta­lyǵynyń ókili Sofııa Qa­jyaqparqyzy jaǵymdy ja­ńalyqtyń she­tin shyǵardy. Onyń aıtýynsha, aldaǵy tamyz aıynda ǵalymdar men praktıkter birigip, shet­eldikterge arnal­ǵan qazaq tiliniń oqý-ádis­te­melik qura­lyn ázirlemek. «О́zge til ókilderine arnalǵan oqý-ádis­temelik qural joqtyń qasy. Biz bul máseleniń kúr­deli ekendigin kórip otyrmyz. Onyń ústine latynǵa kóshýdi qolǵa aldyq. Osy olqylyqtardyń ornyn toltyrý jáne jańalyqpen to­lyqtyrý maqsatynda oqý-ádistemelik quraldyń jobasyn jasaýmen aınalysýdamyz», deıdi sarapshy. Atalǵan kitapty jazýǵa q­a­zaq tiliniń mamandary, sonymen birge sheteldikterdi qyzyqtyryp, ádis-tásilderin qubyltý úshin aǵylshyn tili­niń muǵalimderi de atsa­lyspaq.

Al AQSh-ta stýdentterge qa­zaq tilinen sabaq bergen, sheteldikterge arnalǵan oqý­lyǵy Amerıkanyń 20 ýnı­versıtetinde talqylanǵan ǵalym Tańat Táńirberdiqyzy myqty muǵalim oqýlyq tań­damaıdy dep sanaıdy. «Úı­retetin adam eń aldymen ádis­temelik jaǵynan táji­rı­beli bolýy qajet. Son­daı maman ǵana kez kelgen oqý­lyqpen adamǵa tildi meń­gertip shyǵady. Ol zamanaýı oqytý tehnologııalaryn, sońǵy úıretý tásilderin bilýi tıis. Bul – birinshi másele. Ekinshisi, kez kelgen shet tilin sol ulttyń dúnıetanymyna saı oqytý qajet. AQSh ýnı­versıtetterinde sabaq berý­di bastaǵan kezim. Aýdı­to­rııaǵa kirip kelgende stý­dentterdiń tabandaryn ǵana kórdim. Aıaqtaryn aıqas­tyryp ústeldiń ústine shy­ǵaryp alǵan. Sodan olarǵa qazaq tilin úırenemin dese, qazaq mádenıetin meń­ge­rýge mindetti ekenin aıt­tym. Kelesi kúni sálem­de­sip, «apaı» dep qu­raq ushyp qarsy aldy. Ame­rıka­lyq stýdentterdi qaza­qy­lan­dyr­dym: dombyramen án aıtyp, maqal jattap, qa­zaqsha oılanttym. Sońynda menimen qımaı qoshtasty», deıdi ǵalym-oqytýshy. Onyń pikirinshe, grammatı­kany ejiktep úıretýdiń qajeti shamaly, oqý quraly da birinshi qatardaǵy másele emes, bastysy tildik orta qalyptastyrý kerek. Sonda ǵana qazaq tili qubyjyq, qıyn til degen kózqaras qa­lyp­taspaıdy, ke­risin­she úırengisi keletin shet­eldikterdiń qatary kó­beıe­di. Tildik ortanyń róli kúsh­ti ekeni aıqyn, AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshisi Ý.Mozer bizben kezdesýinde: «Maǵan orys tilin úıretken – sonaý jyldardaǵy alma­tylyq tak­sıster. Endi qazaq­shany meńgergim keledi», dep edi.

Alaıda Vladıslav Ten qazaqy ortada ómir súrmese de qazaq tilin úırenip alýǵa bolatynyn aıtady. «Til úırenýge orta, sóılesetin adam emes, eń aldymen yn­ta kerek. Adam qalasa, bá­rine qol jetkizedi. Men qa­zaq tilin 1-1,5 jylda er­kin sóılese alatyndaı dá­rejede meńgerip aldym. Árıne áli kórkem sóıleı almaı­myn, damytyp júrmin», degen káris ultynyń ókiline dık­torlardyń jańalyq júr­gizgen vıdeo, aýdıo materıaldary kóp kómektesken. Vla­dıslav týraly bir dosy áleýmettik jelide: «Til­dik orta meni qutqara almady. Men bala kúnnen qazaq­tardyń arasynda óssem de, olar­dyń ortasynda ómir súr­megen Vladıslav qazaq ti­lin menen jaqsy biledi», dep jazypty.

Túrli tıptiń talabyn zertteý de, mamandarǵa ar­nalǵan laıyqty oqý quraly da, tildik orta da, tipti úı­re­nýshiniń erik-jigeri de sóz boldy. Biraq bárine qısyn bar. Sonda bul túıtkildiń eń túıindi tusy qaısy? Qazaq tilin úırenetin sheteldikterge ádette syrttan keletin stýdentter jatady. Sondaı stýdentterge JOO-ǵa deıingi kýrsta qazaq tilinen sabaq bergen Jibek Ibraım máseleniń mánisin basqasha paıymdaıdy. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń oqytýshysy 16 jyldyń ishinde aýǵan, káris, aǵylshyn ultynyń balalaryna qazaq tilin úıretken. «Aldyma kelgen stýdentter 5 aptada biraz dúnıeni úırenip, sóılep qalady. Mundaı nátıjege jyldam jetý úshin basqa tildi dáneker retinde qoldanbaımyz. Úıretý tili degen bolmaıdy, úıretetin de, úırenetin de bir til, ol – qazaq tili», deıdi. Onyń aıtýynsha, bir tildi ekinshi bir til arqyly úıretý úırenýshiniń jańa tildi tez alyp ketýin shekteıdi. Al birde-bir sóz bilmeıtin shet tilin adamǵa úıretý úshin oqytýshyǵa salmaq túsetini sózsiz. «Biz ánshi de, bıshi de, ártis te bolamyz. Kerek bolsa, túrli ań-qustyń keıpine enemiz. Mımıka – eń kúshti ádis», deıdi J.Ibraım.

Shynynda, oılanyp qara­ńyzshy, qazaq tilin ózge bir ult ókiline, qandaı da bir shet­el­dikke úıretý – oǵan den qoıǵan kez kelgenniń qolynan keletin-aq is eken. Qalaı? Árbir adam, meıli ol eresek nemese qart adam bolsyn, jańa tilde – bala. Tipti sábı dep te qabyldaǵan jón. Bala birinshi kóp tyńdaýy kerek. Sonan soń bir býyndy, keıin eki býyndy kóp qoldanylatyn sózderdiń aıtylýyn qaıtalaıdy. Aına­ladaǵy ár zattyń ataýymen tanysady, sózdik qor qalyp­tasady. Ári qaraı eki sózdiń, keıin sóz tirkesteriniń basyn qosady. Solaı sóılep ketedi. Ásili, bári – qarapaıym. Biraq túbinde qazaq tilin tereń úırenýdi qalaıtyndar úshin joǵaryda sarapshylar aıtqan kedergiler aldymyzdan shyǵady. Demek, olar sheshilýi tıis.