«Besiginde» tunshyqqan bastama

Seısenbi, 23 sáýir 2013 1:59

Bir jaǵynan eýroaımaqta bastalǵan shómishten qysý únemshildiginen, ekinshi jaǵynan, kúızelgen ekonomıkanyń ústinen bas aınaldyrar bonýstar jonyp, baıyǵan bankırler men «aram» aqshalaryn offshorlyq aımaqtardan aınalymǵa shyǵaratyn alaıaq olıgarhtardyń uıymdasqan qylmysynan qaljyraǵan kári qurlyq kúızelisten ońalar emes.

Seısenbi, 23 sáýir 2013 1:59

Bir jaǵynan eýroaımaqta bastalǵan shómishten qysý únemshildiginen, ekinshi jaǵynan, kúızelgen ekonomıkanyń ústinen bas aınaldyrar bonýstar jonyp, baıyǵan bankırler men «aram» aqshalaryn offshorlyq aımaqtardan aınalymǵa shyǵaratyn alaıaq olıgarhtardyń uıymdasqan qylmysynan qaljyraǵan kári qurlyq kúızelisten ońalar emes. Birqatar sarapshylardyń ashyq málimdeýinshe, baqylaýdan tys qalǵan bankter ekonomıkadan mıllıardtaǵan qarjyny soryp jatqanda, daǵdarystyń tyıylýy neǵaıbyl. Bankterdegi berekesizdik pen jappaı beleń alǵan jemqorlyq álemdik qarjy júıesin jar basyna jaqyndatty. Mamandardyń biraýyzdy pikirinshe, álemdik qarjy júıesine túbegeıli reforma jasaý qajet.

Kúni keshe Dýblın qalasynda ótken eýroaımaq memleketteri qarjy mınıstrleriniń eki kúndik basqosýynyń qorytyndysy eýropalyq bankterdi tyǵyryqtan qutqarý jáne salymdardy saq­tandyrýdyń biryńǵaı júıesin jasaý úshin «bankter odaǵyn» qurý maqsatynda jumys júrgizý qajettigin taǵy da qýattady. Eske sala ketetin bolsaq, ótken jyly Eýropalyq komıssııa tóraǵasy Joze Manýel Barrozý Strasbýrgte ótken Eýropalyq parlamenttiń sessııasynda sóılegen sózinde, áriptesterin Eýroodaqty «ulttyq memleketter federasııasyna» aınaldyrýǵa shaqyryp, batyl bastama kótergen bolatyn. Osy bastamanyń alǵashqy qanatqaqty jobasy retinde keshiktirmeı «bankter odaǵyn» qurý máselesin usyndy. «Bankter odaǵyn» qurý da 1999 jyly eýrony aınalymǵa shyǵarǵan oqıǵamen birdeı, eý­roaımaq memleketteriniń ult­tyq táýelsizdikterin shekteýge ba­ǵyttalǵan jańa qadam ekendiginde talas joq. Al onyń ekinshi tıimdi jaǵy da bar. Eýroaımaqtaǵy búkil qarjy daǵdarysynyń bel ortasynda tarydaı shashyrap «óz betterinshe qoı aıdaǵan» myńdaǵan bankterdiń jumysyna bir ortalyqtan baqylaý jasaý sharasy qolǵa alynar edi.

Eýrokomıssııa «bankter oda­ǵyn» qurýdyń alǵashqy qadamy retinde EOB-ge eýroaımaq mem­leketterindegi 6 myńnan astam bank­terge baqylaý jasaý quzyryn bermek. Iаǵnı EOB barlyq bankterdiń lısenzııalaryn toqtatýǵa, iri qar­jylyq qozǵalystarǵa baqylaý jasaýǵa, bankterdiń birigýine, prob­lemaly bankterdiń ústinen iz qozǵaýǵa quqyly bolmaq. Is júzinde EOB-ge ulttyq bankterdiń retteýshisi jaýapkershiligin júktemek. Qazir EOB tek paıyzdyq mólsherlemelerdi belgilep, aqsha basyp shyǵarý quqyǵyn ǵana atqaryp otyr. Eýropalyq ortalyq bankke jańa jaýapkershilikter men quqyqtar beretin bul jańa zańdardy bıylǵy jyldyń basynan kúshine engizý kerek edi. Alaıda, Fransııa, Lıýksembýrg, Danııa sııaqty memleketter qoldaǵan Eý­ro­komıssııanyń bul usynysyn Ger­manııa áli de «uzyn arqan, keń tusaýǵa» salyp keledi. Germanııa «bankter odaǵyn» qurý máselesi Lıssabon shartynyń keıbir erejelerin ózgertpeıinshe múmkin emes degen kózqarasynan taımaı otyr. Germanııanyń qarjy mınıstri Volfgang Shoıble «bank­ter odaǵyn» qurý Kıprdegi jaǵdaıdyń qaıtalanbaýyna ke­pildik bermeıtindigin de alǵa tartady.

Sarapshylardyń aıtýynsha, bul jańa bastamanyń jýyr arada is júzine asyryla qoıylýy ekitalaı. Germanııanyń solqyldaq kózqarasy Eýroodaqtyń qarjy júıesi úshin asa qajet bul bastamany «besiginde» tunshyqtyryp otyr. Sebebi, eýroaımaqtaǵy barlyq bankterdiń úshten biri, ıaǵnı 1885 bank Germanııada ornalasqan. Sondyqtan Germanııa bankterdiń múddesine nuqsan keltiretin qan­daı da bir bastamaǵa qatty qarsylyq bildirýde. Germanııa qar­jy mınıstri Volfgang Shoı­bleniń Eýrokomıssııa bastamasyn qoldaǵan bola otyryp, bul shara eýroaımaqtyń barlyq bankteri úshin emes, memleketten kómek alatyn bankter úshin ǵana mindetti bolýǵa tıis degen pikiri osyndaı kózqarastyń jemisi bolsa ke­rek. 2008 jyly problemaly bank­terdi Úkimettiń tikeleı qarjy quıyp qoldaýy saldarynan keıbir elderdiń memlekettik qaryzy 1,7 trln. eýrodan asty.

Sonymen birge, Kıpr daǵdarysy eýroaımaqtyń qarjy salasynyń barlyq jaqtaryna da salqynyn tıgizip otyr. Osyǵan baılanysty Eýroodaqqa qarasty memleketter basshylarynyń mamyr aıynda ótetin sammıtiniń baǵdarlamasy negizinen salyq tóleýden jaltarý tásilderine, onyń ishinde offshorly aımaqtar arqyly jasyryn aqshany aınalymǵa shy­ǵarý arqyly salyqtan qashý oqı­ǵalaryna tosqaýyl qoıý sharalaryna arnalmaq. Eýrokomıssııa málimeti boıynsha, jyl saıyn Eýro­odaq elderiniń bıýdjeti osyndaı joldarmen jaltarǵan tásilder saldarynan 1 trln. eýro salyqtan qaǵylyp otyr. Osy sammıtte barlyq taraptarǵa birdeı «bank salymshylary týraly aqparatty avtomatty túrde anyqtaý» erejesin engizip, salyq agentteriniń salyq jınaý jumysyn jeńildetý sharalaryn qoldanysqa engizý máselesi qaralmaq. Bul bastamaǵa Lıýksembýrg úkimeti birden qoldaý bildirse, Avstrııa úkimeti úzildi-kesildi qarsylyq jasaýda. Sóıtip búgingi tańda Eýropalyq odaqta bankter qupııasyn ashý sharasyna birden-bir ashyq qarsylyq kórsetip otyrǵan Avstrııa memleketi bolyp otyr.

Jaqynda Qytaı Ulttyq statıstıka bıýrosy 2013 jylǵy I toqsandaǵy eldegi IJО́-niń ósý deńgeıin jarııalady. Osy málimet boıynsha, bul kórsetkish 2012 jyldyń IV toqsanyndaǵy 7,9 paıyzdyń ornyna 7,7 paıyzdy quraǵan. Qytaı elindegi IJО́-niń tómengi kórsetkishi búkil dúnıe júzinde shıkizat taýarlarynyń baǵalary men aksııalardyń kotırovkalarynyń tómendeýine ákelip soqty. Osyǵan deıin Qytaı eliniń IJО́-si jyl saıyn 10 paıyzdan joǵary ósimnen tómendep kórgen emes edi. Ondaǵan jylǵa sozylǵan osy ekonomıkalyq joǵary ósim Aspan asty eliniń ekonomıkasyn álemdegi ekinshi qýatty ekonomıka deńgeıine kóterip, 2000 jyldan beri dúnıe júzindegi shıkizat baǵasynyń turaqty túrde joǵary bolýyn qamtamasyz etip keldi.

Mamandardyń pikirinshe, sońǵy ýaqyttaǵy Qytaı ekonomıkasy ósiminiń tejelýi dúnıe júzindegi barlyq iri kompanııalardyń ahýalyna áser etetin bolady. Ásirese, shıkizat eksporttaıtyn kompanııalar onyń keri áserin barynsha sezinbek. HSBS-tiń azııalyq baǵyttaǵy ekonomıkalyq zertteýleriniń jetekshisi Frede­rıka Noımannyń aıtýynsha, bul QHR ekonomıkasynyń turaqty túrde joǵary ósim kórsetip kele jatqandyǵyna úırenip alǵan Avstralııa, Latyn Amerıkasy jáne Afrıka sııaqty shıkizat eksporttaýshy elder úshin óte jaǵymsyz jaǵdaı bolyp otyr. Qytaı ekonomıkasynyń joǵary ósiminiń tómendeýi kóptegen kompanııalardy ózderiniń bıznes-modelderin ózgertýge májbúrleıdi.

Shanhaı qalasynyń developeri Sýn Pın 2000-jyldardyń ortasyndaǵy «ǵajaıyp ýaqytty» saǵynyshpen eske alady. Ol sol kezde óziniń 3 saǵat ishinde 60 úıdi satyp, tabysqa belshesinen batqanyn aıtady. Az ýaqyttyń ishinde jyljymaıtyn múliktiń baǵasy birneshe ese ósip ketýshi edi, deıdi ol. Endi ol kezeń kelmeske ketti. Aspan asty eliniń ekonomıkasynda júıeli túrde retteý úrdisi ústemdik ala bastady. Sońǵy jyldary qytaılyqtardyń jyldan jylǵa artyp kele jatqan suranysyn qanaǵattandyrý maqsatynda orasan zor jumystar atqaryldy. Máselen, sońǵy onjyldyqtar kóleminde Shanhaı qalasynda 240 mıllıon sharshy metr turǵyn-úı qurylysy paıdalanýǵa berildi. Endi kásipkerler burynǵydaı ofıs bólmeleri úshin developerlerge kezekke turmaıtyn boldy. Ofıs ǵımarattarynyń sany da kúrt ósti.

Búkilálemdik bank Qy­taı ekonomıkasynyń taıaý bola­shaq­taǵy ósim deńgeıin 8-8,5 paıyz bolady degen boljam aıtady. Birqatar sarapshylar Búkilálemdik banktiń bul boljamynyń birshama joǵary ekendigin kór­setedi. Tipti, bul másele boıynsha bank mamandarynyń ózderinde de biraýyzdy pikir joq. Máselen, Búkilálemdik banktiń Azııa qur­lyǵy boıynsha bas ekonomısi Bert Hovman ótken dúısenbide osy onjyldyqtyń sońyna taman QHR ekonomıkasynyń ósimi 6-7 paıyzǵa deıin tómendep, nesıe kóbiginiń qaýipti shegi qalyptasady degen eskertýin alǵa tartty.

Bıylǵy jyldyń I toqsanynda Qytaıdyń qarjy kompanııa­lary rekordtyq kólemdegi – 6,1 trıllıon ıýan (shamamen 1 trıllıon dollar) nesıe bergen. Alaı­da, osyndaı rekordtyq ne­sıe­lerdiń ózi ekonomıkanyń ósimin qamtamasyz ete almady. Sońǵy ýaqytta jyljymaıtyn múlikke, ınfraqurylymǵa jáne óndiriske salynǵan kapıtaldyń tabysy birshama tómendep ketken. Máselen, 2001 jyldan 2012 jyl aralyǵynda Chanchjoý okrýgine quıylǵan tikeleı ınvestısııa kólemi 5 ese ósip, 3,36 mıllıard dollarǵa jetken. Munda Covington, Ashland, Novelis, jáne Akzo Nobel sııaqty iri kompanııalardyń óndiristik qýattary ornalasqan. Osy aımaqtyń ınvestısııa tartý jónindegi mamany Tomas Chjannyń aıtýynsha, bıyl ınvestısııa ósimin tym bolmaǵanda 5 paıyzǵa jetkizýdiń ózi qıynǵa soǵatyn kórinedi.

Kompanııalar burynǵydaı Qytaıda óte arzan jumys kúshin tabý máselesinen de qıyndyq kórýde. О́ıtkeni, qalalardaǵy zaýyt-fabrıkalardan mardymsyz aqsha alyp jumys isteıtin selo turǵyndarynyń qatary da jyldan jylǵa azaıyp ke­ledi. Búginde óndiris oryndaryna jumys izdep kelgen qytaı­lyqtar joǵary jalaqy talap etip, ózderiniń quqyqtaryn qor­ǵaýǵa beıimdelgen. Bıylǵy jyl­dyń I toqsanynda jumysshy-mıgranttardyń jalaqysynyń ósimi IJО́-niń ósiminen asyp túsip, 12,1 paıyzdy qurady. «30 jyl boıy turaqty túrde joǵary ósim kórsetip kele jatqan Qytaı ekonomıkasynyń óndiristik áleýeti birshama tómendedi. Ústimizdegi jyly ekonomıkanyń ósimi 7,5 paıyz bolýǵa tıis. Bul 1990-jyldardan bergi ósimniń eń tómengi kórsetkishi bolmaq», deıdi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń ókili Shen Laı-ıýn.

Degenmen, Pekın bıylǵy jyl­dyń I toqsanyndaǵy ekonomıkalyq ósimniń birshama tómendeýine sonshalyqty alańdaýshylyq tanytyp otyrǵan joq. Eldegi jumys­syzdyq deńgeıi barǵan sa­ıyn qysqaryp keledi. Úki­met­tiń málimdeýi boıynsha, I toq­sanda qalalarda 3 mıllıonnan astam jańa jumys orny ashyl­ǵan. Inflıasııa deńgeıi de belgilengen mejeden aýytqymaı keledi. QHR-dyń jańa basshylyǵy partııalyq sheneýnikterdiń ara­syndaǵy jemqorlyqqa qarsy júıeli kúres baǵdarlamasyn bas­tady. Sheneýnikterdi ustaýǵa jum­salatyn shyǵyn, olardyń issaparlarǵa shyqqanda jumsaıtyn shyǵyndarynyń kólemi shektelgen. Memlekettik sheneýnikterdiń shyǵyndaryn shekteý aldaǵy ýaqytta áleýmettik salaǵa beri­letin bıýdjet shyǵyndarynyń ósýin qamtamasyz etedi. Qazirdiń ózinde úkimet densaýlyq saqtaý, bilim berý salalaryna bólinetin qarjy kólemin arttyrýda. Qazir Qytaıda tek asa qymbat taýarlarǵa degen tutynýshylyq suranys mólsheri ǵana tómendep keledi. Qaı kezeńde de «jeti ret ólshep, bir ret kesetin» qytaılyq mentalıtet álem ekonomıkasyn tyǵyryqqa tiregen daǵdarys jaǵdaıynda da óz esepterinen jańylmaı, baısaldylyqpen el ıgiligin eseleýde.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan».