Japonııa, Aýstrııa Túrkııa, Qytaı sý asty muralary arheologııasy jaǵynan kósh basynda tursa, Reseıde bul másele endi qolǵa alyna bastapty. Osy jıynda sóz sóılegen Parıjdegi Sarbonna-1 panteonynyń ókili Artýro Reı Sılva myrza IýNESKO-nyń Kaspıı aımaǵyndaǵy elderdiń sý asty mádenı muralaryn zertteýge tehnıkalyq jaǵynan kómek kórsetetin konvensııasy bar ekenin, oǵan Qazaqstannyń da qol qoıǵanyn eske túsirip ótti. Osy baǵdarlama sheńberinde zertteý jumystaryn júrgizgen elder bul salany týrızm kózine aınaldyryp úlgirgenin jıynǵa qatysqan spıkerlerdiń sózinen bildik.
IýNESKO Sý asty mádenı muralaryn qorǵaý konvensııasynyń mamany Chıhıro Nıshıkava Kaspıı aımaǵynda ornalasqan elderge tıesili sý asty muralary álemde qupııasyn ashpaǵan tańǵajaıyptar qoımasy ekenin tilge tıek etti. Qolda bar derekter boıynsha munda 80-nen astam keme jáne soǵan uqsaıtyn qurylǵylar sý túbine shógip jatyr eken. «Kaspıı teńizin, onyń jaǵalaýyn arheologııa jaǵynan zerdeleý damymaǵan. Qoldaǵy derekter sý asty mádenı muralary týraly tolyqqandy aqparat berýge múmkindik bermeıdi», –dep atap ótti Chıhıro Nıshıkava.
Sý asty mádenı muralary degende bizdiń kóz aldymyzǵa qazaqtyń toǵyz hanynyń aqyret mekeni bolǵan ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalasy eske túsedi. Tarıhı derekter ejelgi qalanyń 40 paıyzy Jaıyqtyń astynda qalǵanyn tilge tıek etedi.
«Saraıshyqtyń sý astynda qalǵan bóligindegi mádenı muralardyń qundylyqtaryn qalaı zerdelep júrmiz, olardy zertteıtin sý asty arheologtary bizde bar ma?» degen saýaldy biz osy jıynǵa qatysyp kókeıkesti másele kótergen, «Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ábilseıit Muqtar myrzaǵa qoıdyq.
Mýzeıdegi eń basty jańalyq ejelgi qala týraly álemniń tórt tarabyna shashylyp ketken derekterdi jınastyrý qolǵa alynypty. Qazir ol derekter boıynsha Saraıshyq, sol arqyly qazaq tarıhynyń álemdik órkenıetke yqpalyn zertteý qolǵa alyndy.
– 2017 jyly Atyraý oblystyq tarıhı eskertkishterdi qorǵaý mekemesi Reseı muraǵattarynan Saraıshyqtyń 1861 jyly orys topografy P.V.Alekseevtiń óz qolymen syzǵan kartasyn tapty. Bul karta Saraıshyqtyń qaı ǵasyrdaǵy kelbetin beıneleıdi?
– Kartanyń búginge deıin bar ekendigi aıtylyp kelgenimen, eshkimniń qolyna túspegen bolatyn. Sol kartaǵa qaraıtyn bolsaq, qalanyń basym bóligi saqtalǵandaı. Munyń ózi ǵylym úshin jańalyq. Endigi maqsat – osy tóńirekte zertteý júrgizgen, derek izdep, arhıvterdi súzgen ǵalymdardy toǵystyryp, zertteýlerdi jalǵastyrý. Biz buryn Saraıshyqqa qatysty tek Reseı qujattarymen jumys istep keldik. Endi Qytaı, Túrkııa, Irannyń muraǵattaryna kóz sala bastadyq. Irannan, Túrkııadaǵy orta ǵasyrdaǵy chelebılerdiń, memlekettik qyzmetshilerdiń jazbalarynan Saraıshyq týraly derekter belgili bolyp otyr. Olardyń kóshirmesin elge aldyrý jaıly Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligine joba-usynysymyzdy engizdik. Budan ózge qarjylaı qoldaý bolsa Joshy ulysy – Altyn Ordaǵa qatysty 2019 jyly halyqaralyq konferensııa ótkizýdi josparlap otyrmyz.
– Joshy ulysy Altaıdan bastap Dýnaıǵa deıingi jerdi ózine qaratty. Demek, bul faktor Saraıshyqtyń geografııalyq aýmaǵy bizge belgili kólemmen shektelip qalmaǵandyǵyn aıtyp tur..
– Joshy ulysynyń úsh astanasy boldy: Saraı Batý – Astrahanda, Saraı-Berke – Volgogradta, Saraıshyq – Qazaqstanda. Tarıhı derekterge kóz júgirter bolsaq, Ábilǵazy bahadúr óz eńbeginde Saraıshyq qalashyǵyn Shyńǵys hannyń Joshydan taraıtyn nemeresi Batyı han saldy deıdi. Ol 1227-1255 jyldary Joshy ulysy – Altyn Ordany bıledi. Ábilǵazy bahadúr bul eńbegin HVII ǵasyrdyń ortasynda jazǵan. Munda Altyn ordanyń handary men Qazaq handyǵynyń atalary jatyr. Biz bul týraly Shynııaz aqynnyń «Saraıshyqta bar deıdi, jeti hannyń molasy» degen jyr joldarynan bilemiz.
– Noǵaıly dáýirin zerttegen eki ǵalymdy bilemin, onyń biri – qazaqstandyq Amantaı Isın, ekinshisi – reseılik V.V. Trepavlov...
– Ekeýi de Máskeýdiń kóne arhıvimen jumys jasaǵan ǵalymdar. Olar Saraıshyqtyń Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵanyn dáleldedi. V.V.Trepavlovtyń eńbeginde 1471 jyly Buryndyq han Saraıshyqty baǵyndyryp, Qazaq handyǵynyń astanasy etti degen derek bar. Al Qasym han Saraıshyqtyń aýmaǵyn keńeıtti, osy jerde qazaq halqynyń sanyn bir mıllıonǵa, áskerin 100 000-ǵa jetkizdi. Saraıshyqty qazir Qazaq handyǵynyń panteony dep júrmiz ǵoı. Bul qazaq handarynyń atalary jatqan panteon. Iаǵnı Táýekel hannyń, Esim hannyń, Jáńgir hannyń, Táýke hannyń, Ábilqaıyr hannyń, Ábilmámbet hannyń, Abylaı hannyń, Kenesary hannyń, Jáńgir hannyń atalarynyń panteony Saraıshyq. Munda tikeleı Joshy hannyń urpaqtary, Qazaq handyǵynyń atalary jatyr.
Saraıshyq qazaq handyǵynyń astanasy boldy dedińiz be? Rasynda búginge deıin astanamyz bolǵan qala jeterlik. Al Saraıshyqtyń Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanalarynyń qatarynda bolǵandyǵyn arhıv derekteri dáleldep otyr. Tarıhı derekterdegi «1511 jyly Qasym han Saraıshyqty Qazaq handyǵynyń astanasy dep jarııalaǵandyǵyn» bilemiz. Iаǵnı resmı túrde jarııalanǵan. Búgingi biz ejelgi Qazaq handyǵynyń ornynda ony jeke memleket retinde saqtap qalǵan muragermiz. 1999 jyly Saraıshyq qalasynyń tarıhyna arnalǵan «Han ordaly Saraıshyq» murajaı qoryǵy ashyldy. Munda, ásirese «Handar panteony» erekshe kóz tartady. Bıiktigi 17 metr etip salynǵan 8 qabyrǵaly panteonnyń osy qabyrǵalaryna Saraıshyqta jerlengen jeti hanǵa arnap qulpytastar qoıylǵan. Olar nege osy jerge jerlengen? О́ıtkeni bul – astana! Saıası da, ekonomıkalyq ta, tarıhı da, rýhanı da, áýlıelik te turǵydan alǵandaǵy Qazaq eliniń ejelgi astanalarynyń biregeıi.
Munda jerlengen jetinshi han, ol – Qasym han. Ánes Saraı bul jerde Qasym hannyń balasy Mamash han óltirilgen eken dep aıtty. Bul segizinshi han. Sondyqtan bul derekter naqtylanyp, dáleldený úshin zertteý jumystary áli de júrgizilýi kerek. Bizdiń Qasym hanǵa eskertkish ornatý týraly usynysymyzdy Atyraý oblysynyń ákimdigi, zııalylary qoldady. Endi qaı jerde ornatylatyny týraly másele talqylanyp jatyr.
– Álemniń iri qalalarynda, mysaly Qytaıda sý asty mýzeıleri bar. Olar bir kezderi órkenıet shyńyna kóterilip, keıin sý astynda qalǵan qalalardyń tarıhyn búgingi tehnologııa tilimen qalypqa keltirgen. Siz jıynda eki másele kóterdińiz. Biri maman kadrlar daıarlaý, ekinshisi materıaldyq-tehnıkalyq bazany jaqsartý. Onyń sý asty arheologııasyna qandaı qatysy bar?
– Birer jyldan beri Saraıshyq eńsesin túzeı bastady. Biraq nazar aýdaratyn faktor – Jaıyq aǵysy qatty ózen. Sý túbine shógip qalǵan sý asty muralaryn aǵyspen bizge qarasty aımaqtan áldeqashan alystatyp, bizden shalǵaı jatqan teńizderge áketýi ábden múmkin. Bizde sý asty mádenı muralaryn zertteıtin mamandar joq. Olardy oqytyp daıarlaý asa mańyzdy. Mine, sondyqtan osy jıynda Reseı, Túrkııa mamandarymen kezdesip pikir almastyq. Túrkııalyqtar Qazaqstan jaǵy shákirtterdiń shákirtaqysy men jolaqysyn kóterse, mamandar daıyndap berýge daıyn otyr. Túrkııa, ózińiz bilesiz, sý túbinde shógip jatqan qara tasty da sóıletip, týrızmniń tartylys núktesine aınaldyryp otyr. Al biz 30 paıyzy sý astynda qalǵan Saraıshyqtyń muralaryn jan-jaqqa shashyratyp aldyq. Balqash pen Araldyń túbinde ne shógip jatqanyn bilmeımiz. Tipti Almatynyń irgesindegi Qapshaǵaı sý qoımasy ejelgi qalanyń ornyna salynǵan. Qazaqqa sý asty arheologııasy mamanyn daıyndaýdy keshiktirýge bolmaıdy.
Áńgimelesken Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
