Qylmys quryqtalmaı qoımaıdy

Seısenbi, 5 naýryz 2013 7:24

Táýelsiz Qazaqstannyń damý tarıhynda quqyq qorǵaý júıesi joǵary tıimdilikke jetý maqsat etilgen áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy quqyqtyq súıemeldeýge baǵyttalǵan aıryqsha mánge ıe. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda «Qazaqstannyń táýelsizdigi jyldary ishinde demokratııalyq jáne quqyqtyq memlekettiń suranysyna saı keletin quqyq qorǵaý júıesi qalyptasyp, tutas alǵanda tıimdi jumys istep keledi. Sonymen qatar, memlekettiń quqyq qorǵaý qyzmeti odan ári damytýdy jáne jetildirýdi talap etedi…» dep atap kórsetilgen.

Seısenbi, 5 naýryz 2013 7:24

Táýelsiz Qazaqstannyń damý tarıhynda quqyq qorǵaý júıesi joǵary tıimdilikke jetý maqsat etilgen áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy quqyqtyq súıemeldeýge baǵyttalǵan aıryqsha mánge ıe. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda «Qazaqstannyń táýelsizdigi jyldary ishinde demokratııalyq jáne quqyqtyq memlekettiń suranysyna saı keletin quqyq qorǵaý júıesi qalyptasyp, tutas alǵanda tıimdi jumys istep keledi. Sonymen qatar, memlekettiń quqyq qorǵaý qyzmeti odan ári damytýdy jáne jetildirýdi talap etedi…» dep atap kórsetilgen.

Quqyq qorǵaý júıesin odan ári jańǵyrtý jónindegi tujyrymdamalyq baǵyttardy iske asyrý Elbasynyń 2010 jylǵy 17 tamyzdaǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵynda kórinis tapty. Jarlyqta qajetti sharalardyń qatarynda quqyq qorǵaý organdary men jalpy quqyq qorǵaý júıesiniń qyzmetin retteıtin zańnamany jetildirý kózdelgen.
Quqyq qorǵaý salasyndaǵy qoǵamdyq qa­tynastardy retteý júıesin odan ári je­tildirýdiń naqty joldaryn anyqtap ber­gen kelesi strategııalyq qujat – Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Á.Na­zar­baev­tyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan – 2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýy bolyp tabylady. Onda tártipsizdikter men jem­qorlyqpen múldem tózbeýshilik prınsıpin us­taný maqsatynda quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmetterdiń reformasyn jalǵastyrý qajettiligi atap ótilgen. Memleket basshysy sońǵy úsh jylda quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmetterdiń birqatar mańyzdy reformalary júrgizildi. Quqyqtyq baza jaqsartyldy, qyzmetter naqty aıqyndalyp, olardyń qaıtalanýy joıyldy. Qylmysqa qatysty saıasat izgilendirildi dep atap aıtty.
Sonymen birge, búgingi tańda áli de qu­qyq qorǵaý júıesinde kezek kúttirmeı ke­shendi túrde sheshýdi qajet etetin kúr­deli máseleler bar. Atap aıtar bolsaq, qu­qyq qorǵaý organdaryn kadrmen qamta­masyz etýdiń tıimsiz tetigi, kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaýdyń tıim­siz­­digi, quqyq qorǵaý organdarynyń uıym­dastyrýshylyq fýnksıonaldyq qu­ry­lymynyń jetkiliksizdigi, jas qyzmet­kerlerge tájirıbe berýdegi sabaqtastyqtyń joqtyǵy (tálimgerlik), qarapaıym halyqtyń quqyq qorǵaý organdaryna degen senim deńgeıiniń tómendigi. Memlekettiń quqyq qorǵaý qyzmetin odan ári turaqty damytý maqsatynda Memleket basshysy Prezıdent Ákimshiligi, Qaýipsizdik Keńesi men Úkimettiń aldynda birqatar naqty strategııalyq mindetter qoıdy.
Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Joldaýda bergen tapsyrmalary aıasynda quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerin aqshalaı qamtamasyz etý jáne zeınetaqymen qamsyzdandyrý deńgeıin arttyrý jónindegi is-qımyl jospary ázirlenetin bolady. Sonymen qatar, 2013 jyldan bastap arnaıy ataqtar úshin tólenetin qosymsha aqy mólsheri áskerı ataqtar boıynsha tólenetin jalaqy deńgeıine deıin kóteriletin bolady.
Prezıdent tapsyrmalaryn oryndaý barysynda quqyq qorǵaý organdarynyń kadrlyq saıasaty túbegeıli jaqsartylady. Quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdar jetekshileriniń Prezıdenttik rezervi qalyptastyrylady, Joǵary attestattaý komıssııasy bazasynda quqyq qorǵaý organdaryndaǵy kadr saıasaty jónindegi turaqty jumys isteıtin qurylym qurylatyn bolady.
Atalǵan tapsyrmalar Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy Prezıdentiniń 2012 jylǵy 14 jel­toqsandaǵy «Qazaqstan – 2050» Stra­te­gııa­sy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası ba­ǵyty» Qazaqstan halqyna Joldaýyn júzege asyrý jónindegi Jalpyulttyq is-sharalar jos­parynyń 79, 80-tarmaqtarynda da kórinis tapty.
Memlekettiń quqyq qorǵaý qyzmetiniń damýyndaǵy mańyzdy belesterdiń biri quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń júıeli negizin bildiretin «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly» zańnyń qabyldanýy boldy. Onyń kirispesine sáıkes, zań Qazaqstan Respýblıkasynyń quqyq qorǵaý qyzmetine ornalasýǵa, ony atqarý jáne qyzmettiń toqtatylýyna qatysty qoǵamdyq qatynastardy retteıdi, sondaı-aq, quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń quqyqtyq jaǵdaıyn (mártebesin), materıaldyq qamtamasyz etilýi jáne áleýmettik qorǵalýyn aıqyndaıdy.
Atalǵan zańda alǵash ret «quqyq qorǵaý organy» túsinigi aıqyndaldy. Zańnyń 1-babynyń 7-tarmaqshasyna sáıkes quqyq qorǵaý organy – adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń, jeke jáne zańdy tulǵalardyń, memlekettiń zańdy múddeleriniń saqtalýy men qorǵalýyn qamtamasyz etetin, óz quzyretine sáıkes qylmystylyqqa jáne ózge de quqyq buzýshylyqtarǵa qarsy is-qımyl jónindegi memlekettiń saıasatyn iske asyratyn, zańdylyqty qamtamasyz etý men qoǵamdyq tártipti qoldaý, quqyq buzýshylyqtardy anyqtaý, aldyn alý, jolyn kesý, tergeý, qylmystyq ister boıynsha sot sheshimderin atqarý jóninde arnaýly ókilettikter berilgen memlekettik organ.
Qazirgi ýaqytta Memleket basshysynyń Ishki ister mınıstrliginiń 2011 jylǵy 17 qańtardaǵy keńeıtilgen alqa otyrysynda bergen tapsyrmasyna sáıkes, joǵaryda atalǵan zańǵa aqparattyń shyndyqqa sáıkestigin anyqtaý boıynsha, sonyń ishinde quqyq qorǵaý organdaryna jumysqa qabyldaý kezinde arnaıy tehnıkalyq quraldardyń qoldaný máseleleri boıynsha túzetýler engizilýde.
Quqyq qorǵaý júıesin jetildirý úrdisindegi mańyzdy oqıǵalardyń biri Prezıdenttiń 2012 jylǵy 8 sáýirdegi Jarlyǵynda kózdelgen quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń kezekten tys attestattaýdan ótkizilýi boldy. Kezekten tys ótkizilgen attestattaý quqyq qorǵaý qyzmeti organdarynyń quqyq qorǵaý júıesiniń bedeline nuqsan keltirip júrgen biliksiz qyzmetkerlerden tazartýǵa septigin tıgizdi. Máselen, attestattaýǵa jiberilgen 110 myń quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń 20 paıyzy kezekten tys attestattaýdan ótpeı qaldy. Kezekten tys ótkizilgen attestattaý nátıjesi boıynsha quqyq qorǵaý júıesin odan ári jetildirý jáne kadr saıasatyn jaqsartý joldary aıqyndaldy.
Sonymen qatar, quqyq qorǵaý júıesin jańǵyrtýdyń mańyzdy baǵyttarynyń biri quqyq qorǵaý júıesin ǵylymı qamtamasyz etýdi jetildirý bolyp tabylady. Osyǵan oraı, Memleket basshysynyń 2013 jylǵy 30 qańtarda quqyq qorǵaý organdarynyń basshylyq quramymen ótkizilgen keńeste bergen tapsyrmasy boıynsha Bas prokýratýranyń bazasynda quqyq qorǵaý qyzmetiniń problemalary boıynsha Vedomstvoaralyq ǵylymı zertteý ınstıtýtyn qurý máseleleri boıynsha is-sharalar atqarylýda.
Zertteý barysynda quqyq qorǵaý júıesi qyzmetine jańa kózqarasty aıqyndaý, odan ári quqyqtyq jetildirýdi qajet etetin baǵyttardy izdeý maqsatyn kózdegen saraptamalyq saýalnama júrgizildi. Suralǵan barlyq sarapshylardyń quqyq qorǵaý júıesin jetildirý máselelerin ózekti dep kórsetkenin atap ótý kerek. 51,3 paıyz – sarapshylardyń pikiri boıynsha quqyq qorǵaý qyzmeti týraly zańnamany jetildirý máselesi kókeıkesti bolyp tabylsa, 41 paıyzy eń aldymen, olardyń jumysynyń túrleri men tásilderin jetildirý qajet dep sanaıdy, al suralǵandardyń 39,8 paıyzy kadr saıasatynyń turaqtylyǵyn atap ótti. Suralǵan sarapshylardyń 29,5 paıyzy quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń biliktiligi men tártibine qoıylatyn talaptardy kúsheıtý qajettiligin atap ótti.
Sol sebepti, saraptamalyq saýalnama nátıjeleri quqyq qorǵaý júıesiniń jetildirý qajettiligi, qoǵamdyq qatynastardyń qarastyrylyp otyrǵan salasynyń uıymdastyrýshylyq jáne quqyqtyq aspektilerin qozǵaıtyn qabyldanǵan baǵdarlamalyq qujattardyń ózektiligi men ýaqyttylyǵyn tolyq kólemde dáleldep otyr.
Materıaldyq jáne prosessýaldyq zańnamany keshendi jetildirý quqyq qorǵaý júıesin reformalaýdyń kelesi kezeńine aýysýǵa úlken qadam bolyp tabylady. Sózsiz, ázirleýshilerdiń kúshteri, eń aldymen, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn, qoǵam men memlekettiń múddeleriniń tıimdi qorǵalýyna baǵyttalǵan qylmystyq sot óndirisiniń negiz qalaýshy qaǵıdalaryn kezeńimen júzege asyrýǵa baǵyttalýy tıis. Máselen, Qylmystyq kodeks jobasymen halyqaralyq tájirıbeni esepke ala otyryp, ekibólikti qylmystyq jazalanatyn áreket engiziledi. Sonymen birge, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksinen qylmystyq áreket dárejesine 80-nen asa ákimshilik quqyq buzýshylyqty aýys­tyrý usynylyp otyr.
Jazalaý júıesi jáne qylmystyq-quqyq­tyq sanksııalar pysyqtalýda, jańa qylmys kúná quramdary engizilýde (kompıýterlik qylmystar boıynsha, medısına salasynda).
Qylmystyq is júrgizý kodeksi jobasymen sotqa deıingi óndiristi yqshamdaý, bultartpaý sharalary retinde qamaýdy sanksııalaý máselelerin sheshetin tergeý tóreshisi ınstıtýtyn engizý, konstıtýsııalyq nemese basqa adam quqyqtary men bostandyqtaryn qozǵaıtyn tergeý áreketterin prokýrormen sanksııalaý kózdelgen.
Qylmystyq-atqarý kodeksi jobasy­men zańdylyqty jáne qorǵalatyn sottal­ǵan­dardyń múddelerin buzýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzatyn, jazalaýdyń aıaqtalý merzimin qoldaný tártibin naqty retteýdiń joqtyǵyna baılanysty, jazalaý merzimin esepteý tártibi erejesin bekitý; túzeý mekemeleriniń kameralarynda jáne tergeý ızolıatorlarynda sottalǵandardy ustaý tártibin retteıtin, bólek taraý kózdep, bundaı quqyqtyq qatynastardyń zańǵa táýeldi tártibine jónelttirmeı bas bostandyǵynan aıyrýdy atqarýdyń quqyqtyq retteýin táptishteý usynylady.
Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks jobasy jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaýǵa múmkindik týǵyzatyn normalardy shyǵarý jolymen ákimshilik zańnamany aıtarlyqtaı reformalaýǵa, ákimshilik jaýapqa tartý prosedýrasyna saralanǵan tásilder qoldanýǵa, sondaı-aq, buzǵany úshin ákimshilik jaýaptylyqty kózdeıtin normalardy bekitýge baǵyttalǵan.
Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyna sáıkes Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń jańa redaksııasynda, ákimshilik jaza qylmystyq quqyq buzýshylyq úshin júkteletin jazadan aspaýy kerek ekendigine súıene otyryp, úlken qoǵamdyq qater týǵyzbaıtyn ákimshilik jaza mólsherin memlekettiń balamalyǵy jaǵynan jetildirýdi qaıta qaraý usynylady. Sóıtip, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń jazalaıtyn fýnksııalaryn madaqtaıtyn jáne aldyn alý fýnksııalaryna ózgertý jazalaý túrinen ákimshilik aktini oryndaýdy qamtamasyz etý sharalaryna ákimshilik jazalaý sharalaryn qaıta qarastyrý týraly máselesin týǵyzady.
Jalpy alǵanda, búgingi tańda quqyq qorǵaý organdary týraly zańnamany jetildirý basymdyqtary aıqyndaldy, memlekettik apparat aldynda naqty mindetter qoıyldy. Olardy sheshý arqyly quqyq qorǵaý organdarynyń óz qyzmetterin atqarýda kásibılik pen sapaǵa, qarapaıym halyqtyń quqyq qorǵaý organdaryna degen senimin arttyrýǵa, quqyq qorǵaý júıesiniń úlken abyroıǵa ıe bolýyna kezeńimen jetýge septigin tıgizedi.

Berik IMAShEV, Ádilet mınıstri.