Jetisý jerinde ótken qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń forýmy «Manas» festıvaline jalǵasty

Qazaq-qyrǵyz zııalylaryn ne tolǵandyrady?

Osydan shamaly ýaqyt buryn Túrki jurtynyń mádenıeti men tarıhyn túgendep, jańa zamanǵa laıyqty rýhanı sabaqtastyqty jańǵyrtý maqsatynda 5 mem­le­ket­tiń qoldaýymen Halyq­aralyq Túrki akademııasy qu­ryl­­ǵan bolatyn. Búginde bul akademııanyń tili, dili, tarı­hy uqsas qazaq, qyr­ǵyz, óz­bek, ázerbaıjan, túrik ulty arasyndaǵy mádenı baılanysty ilgeriletý baǵytyndaǵy ju­mysy ushan-teńiz. Onyń jar­qyn mysaly retinde sońǵy 3 jyl boıyna turaqty ótip kele jat­qan  qazaq-qyrǵyz zııaly­la­rynyń forýmyn aıtýǵa bolady. Bıylǵy basqosý Jetisý jerinde jalǵasty. Taldyqorǵan qalasyna jınalǵan eki eldiń zııa­ly qaýym ókilderi ult, tarıh, urpaqtar sabaqtastyǵy, dástúr jalǵastyǵy men mádenı baılanystardy damytý jaıyndaǵy oılaryn ortaǵa saldy. «Uly dalanyń máńgilik mırasy – Manas» ataýymen jalaýyn kó­ter­gen jıyn eki kúnge ulasty. Rý­hanı sharanyń tusaýkeseri I.Jansúgirov atyndaǵy máde­nıet saraıynda Almaty obly­sy­nyń ákimi Amandyq Bata­lovtyń quttyqtaý sózimen bas­taldy. Elbasy Nursultan Na­zar­baevtyń. «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵ­darlamalyq maqalalarynda aıtylǵan ulttyq qundylyqtar men rýhanı murany dáriptep, jańǵyrtý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtalǵan aımaq basshysy qazaq-qyrǵyz zııal­ylarynyń bas qosýyna sát­tilik tiledi.

– Halyqaralyq Túrki akademııasy jyl saıyn dás­túr­li túrde qazaq-qyrǵyz zııa­ly­larynyń forýmyn uıymdas­tyryp keledi. Bıylǵy forýmnyń kıeli Jetisý jerinde jalǵasyn tabýy – biz úshin úlken mereı. Qazaq-qyrǵyz tarıhynyń tamyry tereńde jatyr. Ejelden baýyrlas eldiń tutas tarıhyna zer sal­saq, qan­shama uly adamdar, batyrlar men bıler shyqqan. Olardyń asyl muralaryn saqtap, rýhyna taǵzym etý – urpaq paryzy, – dedi óz sózindeAlmaty obly­synyń ákimi Amandyq Batalov. 

Al jıyn barysynda sóz alǵan Qyrǵyz Respýblıkasynyń Qazaq­standaǵy Tótenshe jáne ókileti elshisi Jeenbek Kýlýbaev: «Alyp Ala­taýdyń arǵy-bergi betin en jaılaǵan qazaq pen qyrǵyz ejelden órisi bir baýyrlas halyq. О́z­derińiz bilesizder, búginde eki elde de týrızmdi damytýǵa múm­kindikter qarastyrylýda. Ys­tyq­­kólge Almaty oblysynan adam kóp keledi. Demalýshylarǵa óz alǵysymyzdy bildiremiz. Qa­zaq­­standyq týrısterge esi­gimiz árdaıym ashyq. Qos eldiń tabı­ǵaty da bir-birine uqsaıdy. Bul tý­rızmdi, ásirese aýyl, sonyń ishinde, mal sharýashylyǵyn da­mytýǵa erekshe septigin tıgi­zýde. Sondyqtan, biz Jetisý ól­kesimen birlese jumys istep, yntymaqtastyǵymyzdy órken­detýge ázirmiz», deı kele Qyr­ǵyz­­­stan Prezıdenti Sooron­baı Jeenbekovtiń forýmǵa qaty­sý­shylarǵa joldaǵan qut­tyq­taý hatyn oqyp berdi.

Sondaı-aq osy jıynda Ha­lyqaralyq Túrki akademııa­sy daıyndaǵan «Manas eposy» kita­bynyń tusaýy kesilip, zııa­ly qaýym nazaryna usynyl­dy. Munan keıin forým ju­my­sy Almaty oblysynyń «Rý­hanı jańǵyrý» jobalyq keń­sesindegi zııalylar sımpozıýmyna jalǵasty. Bul jerde zııa­ly qaýymdy tolǵandyrǵan máseleler aıtyldy.

Sonymen eki el zııalylaryn ne tolǵandyrady eken? Bul suraqqa Qyrǵyzstan Prezı­dentiniń keńesshisi, jazýshy Sul­­tan Raev qazaq-qyrǵyz zııa­­ly­larynyń ortaq rýhanı múdde turǵysynda eseli eńbek­tenip otyrǵanyn aıta kelip, ádebıet pen óner álemindegi sabaq­tas­tyqtyń endi álemdik má­de­nı baılanystardaǵy orynyn aı­shyqtaýymyz kerek degen piki­rimen jaýap berdi.

– Qazaqstan men Qyrǵyz Respýblıkasy qazirgi dúnıe júziniń tanymynda tili, túri uq­sas bir halyqtyń eki memle­keti sııaqty sıpattalyp júr. Biz buǵan qýanýymyz kerek. In­­te­grasııalanǵan zamanda biz týys­qan ult retinde óz múd­de­lerimizdi birigip qorǵaýǵa da­­­ıyn­byz. Jalpy, qazaq pen qyr­­­ǵyzdy mádenı sabaqtastyq qana emes, álemdik deńgeıdegi saıa­sı ustanym da jaqyndastyra tústi. Jeri shekaralas, eli ara­las memleketterdiń úlken maq­satqa jetý jolyndaǵy sózi de bir jerden shyǵýy tıis. Al eldi biriktiretin, ulttyń sózin sóı­leıtin onyń zııaly qaýy­my. Osy turǵydan alǵanda Ha­lyq­aralyq Túrki akademııa­sy uıymdastyryp otyrǵan zııa­lylar forýmynyń mańyzy erekshe. Búgingi basqosýda aıtyl­ǵan pi­kirlerdi qoryta kele, er­teń­gi rýhanı sabaqtastyqty damy­týdyń jańa jospary jasaldy. Bul eki eldiń mádenı baılanys­taryna ǵana emes, saıası-eko­nomıkalyq ustanymdaryna da oń yqpal etedi, – deıdi Sultan Raev. 

Qazaq zııalylary da baýyrlas elmen aradaǵy sabaqtastyqtyń tereńdeýine yqylasty eken. Qa­zaq­stan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Ulyqbek Esdáýlet te qyrǵyz jazýshysynyń sózin qup­taıdy.

– Birligi myqty eldiń bola­shaǵy zor. Al bir ananyń eki ba­la­sy sııaqty týystas qos mem­lekettiń barlyq salada tize qo­sýy aıbynymyzdy asyra tús­pek. Jalpy, qazaq pen qyrǵyz ádebıetiniń ortaq jetistigi kóp. Elaralyq baılanystyń tamy­ry óte tereńde ekenin bile­siz­der. Biz bir-birimizdi tolyq­ty­ryp otyrǵan baýyrlas ult­pyz. Munyń mysaly retinde Sho­qannyń «Manas» eposyn hatqa túsirip, álemdik mádenıet jaýhary retinde tanylýyna sińirgen eńbegin alaıyq, odan beridegi Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatovtyń aǵa men baýyrdaı bolyp aralasyp, ólmes týyndylarymen qazaq-qyrǵyz dostyǵyn myǵymdap ketkenin aıtaıyq, barlyǵy jarasymdy, – deıdi aqyn Ulyqbek Esdáýlet.

«Manas» jyry – Uly dalanyń máńgilik mırasy

Taldyqorǵanda bastalǵan qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń forýmy aıasyndaǵy sharalar legi Almaty oblysynyń Ker­bulaq aýdanynda jalǵasty. Shoqan máńgilik tynys tapqan mekende meımandardy Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Aqan Ábdýálıev pen Kerbulaq aýda­nynyń ákimi Mahabbat Bıgeldıev kútip aldy. Eki el zııa­lylarynyń toby osy óńir­de Sho­qan Ýálı­hanovtyń memo­rıal­dyq keshenine táý etip, «Manas» fes­tıvaline qa­tysty. Fes­tı­val­de qazaq-qyr­ǵyz jyrshy­lary «Ma­nas» jy­ryn jatqa aıtýdan ja­rysqa tústi.

– Qyrǵyz xalqynyń taǵdyry men tarıxy túgel qamtylǵan keń tynysty «Manas» eposy qazaqqa jat emes. Ortaq atamyz Alashtan bastalyp, noǵaıly dáýirimen jalǵasyp, er Kókshemen órilgen uly jyrda qazaq rýlary tegis atalyp, baýyrlas eldiń batyrlary qatar júredi. Eposty eń alǵash xatqa túsirip, tasqa basyp, tárjimalap, álemge tanytqan Shoqan Ýálıxanov boldy. Ol jyr­dy Qashǵar saparynda Bo­ranbaı bıdiń aýylynda jatyp, Nazar Bolatuly degen manasshydan jazyp alǵan eken. Shoqannyń qoljazbasyn taýyp qaıta jarııa­laǵan akademık Álkeı Marǵulan edi. Al uly dastannyń basyna qara bult úıirilip, solaqaı saıasattyń qurbanyna aınalyp ketkeli turǵan elýinshi jyldary «Manasqa» Muxtar Áýezov arasha túsip, aman alyp qalǵan, – dedi Kerbulaq aýdanynda ót­ken «Manas» festıvalinde sóz alǵan Halyqaralyq Túrki aka­demııasynyń prezıdenti, tarıhshy ǵalym Darhan Qydyráli.

Aıtpaqshy, Halyqaralyq Túr­ki akademııasy uıymdastyr­ǵan bıylǵy sharanyń shymyl­dyǵy túriletin sát uly jazýshy Muxtar Áýezovtiń dúnıeden ótken kúnine týra kelip, qazaq-qyrǵyz zııalylary Almatydaǵy jazýshy kesenesine taǵzym etip, duǵa baǵyshtady. Al Ker­bu­laq dalasyndaǵy Shoqan Ýálı­hanovtyń taban izi qalǵan tóbe basynda Qyrǵyzstannan kelgen 3 manasshy men qazaq jyraýy, aqyn Baıanǵalı Álimjanov epostan úzindi aıtyp, jınalǵan jurtty jaýhar jyrmen sýsyndatty.

Qazir Halyqaralyq Túrki akademııasy manasshylardyń álemdik deńgeıde moıyndalýy­na kúsh salyp jatyr. Jalpy eposty maqamyna keltirip jat­qa soǵatyn jyrshylar sany otyz­­­dyń ústinde ǵana eken. Túr­­­­­­­­­­­ki akademııasy endigi jerde «Manas» festıvaliniń dástúrli túr­­de ótýine muryndyq bolyp, manasshylarǵa «Túrki áleminiń manasshysy» degen arnaıy sertıfıkat berýdi qolǵa alyp otyr.

– Qyrǵyzstannyń ózinde manas qonǵan jyrshylar sany saýsaqpen sanarlyq qana. Jyrdy kádimgideı aıtqanda adamdy transtyq kúıge deıin jetkizetin 5-6 adam ǵana qaldy-aý. Men osy Jetisýda ótken festıvalde qazaqtan shyqqan myqty manas­shy Baıanǵalı Álimjanovtyń ma­qamyna uıydym. Jyraý sah­nada «Kóketaıdyń asyn» 20 mınýt boıyna jyrlaǵanda kózim­nen aqqan jasty tyıa almaı otyrdym, – deıdi forým qo­naǵy, Qyrǵyzstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Nurlan Qa­lybekov.

Osylaısha Almaty obly­synyń ákimdigi men Halyq­ara­lyq Túrki akademııasy bi­rigip uıymdastyrǵan qazaq-qyr­­ǵyz zııalylarynyń forý­my «Manas» festıvalimen túıin­deldi. Ta­ǵylymdy sharaǵa jıyl­ǵan tanymal ǵalymdar men bel­­gili qaı­ratkerler eki eldiń baýyr­lastyq baılanystaryn osyndaı is-sharalar arqyly damyta berý jóninde toqtamǵa keldi. Al eki el zııalylarynyń kelesi forýmy Ystyqkól jaǵalaýynda ótetin boldy.

Almaty oblysy