Sát degeniń – bap qoı. Baby kelisti. Aqyttyń menshiktep alǵan qos baby bar. Alǵashqysy – ishki, sońǵysy – syrtqy. Osy juptyń qııýy kelip, tigisi jatpasa, qylǵan tirligi bos áýre. Aı shalqalaı týǵan kúni óziniń qalam ustap, qaǵaz shımaılaýǵa daıar ekenin jymyńdaǵan juldyzdardan uǵyndy. Jalynyp júrip jalǵa alǵan jalqy bólmeli páterdiń as úıine bilteli shamyn qushaqtaı keldi. Nan qoqymy shashylǵan aırandaı aq dastarqandy kúreń qońyr alaqannyń qyrymen sypyryp, aranyna toǵytty. Artynsha bir qulashqa jeteǵabyl ústeliniń sol jıegine talaıdan tutanbaǵan shamyn jaıǵastyrdy. Izin ala aq qaǵaz ben sııa saýyt qalyqtaı qondy. Aınala aǵarań tartyp, jaryq bitken qýys-qýysty tintip ketse bolǵany, Aqyttyń bulaqtaı tunyq oılary kirbiń tartady, sondyqtan kópten beri osy shamnyń jalynyna júginetin ádis ıa aıla tapqan. Syǵyraıǵan sham jaryǵy aq aıdynnyń júzine bilte kóleńkesin túsirgen sátte, ol da óz janynyń kóleńkesin qaǵaz betine túsirip úlgerýshi edi. Al búgin súırik saýsaǵy sylqym sulýdaı uıańdanyp tur. Qyrannyń qaýyrsyn qanatyn sııa saýytqa batyrýǵa jany daýalar emes. Aq qaǵazdyń arshyn tósine mardymsyz birdeńeni túrtip qalsa, onymen birge jany da bolmashy sózben bylǵanatyn tárizdi.
Sóz – alapat kúshtiń naq ıesi. Ol kerbezdi ońdy-soldy sermep, bylamyqtyń bastaýy qylýǵa áste bolmaıdy. Sony oılap, Aqyt jalǵandaǵy jalǵyz jubanyshynan taısaqtap otyr.
Aı. Sońynan myń san juldyzyn ertip, túngi aspanǵa óz shyǵarmasyn búgin de jazýda. Al Aqyttyń jan dápterine áli de qalamynyń ushy tımedi. Shamasy ishtegi oı jaryq ataýlydan qaımyǵyp, eńsesin tikteı alar emes. Syrtqy álemniń aınasyna aınalǵan terezesin peri perdeniń qushaǵyna amanattap, jazý ústeline qaıta oraldy. Esil oıy san-saqqa júgirip, arnasyn taba almaýda. Bul qalaı bolǵany, Jaratqan?! Tas tóbeden tún tónse, oıy oramdalyp, qaǵaz betine kósilip túsýshi edi ǵoı?! Búgin de baby ájýalap, mazaq etkeni me?! Joq, olaı emes. Olaı bolýy tipti de múmkin emes. О́ziniń bir bilgeni bar bolsa, qazir-aq bulqynyp shyǵady. Tek kútý kerek. Talaı kún sarylyp, zaryǵyp kútti emes pe?! Búgin de kútýge sabyry men qaýhary ábden jetedi.
Sábı. Kúrs-kúrs jóteldi. Basynan babynyń baǵyn taıdyrǵan – osy jótel. Alty aı boıy kók jóteldiń kúrsilin estip, mazasy qashyp edi. Búgin de estidi. Dese de, bul kúrkil sol kúrkildiń sońy ispetti. «Osymen sap tıyldym, jazaryńdy endi jaza tús» degendeı qoıý túnniń qoıyrtpaǵynan álsiz shyqty. Báribir shabyt seri qalam ushyna iliner emes. Aqytqa «Únsizdikten oı urla» dep sybyrlaıtyndaı. Jalǵanda jazýshy bitkenniń barlyǵy derlik urlyqshy emes pe?! Únsizdikten – oı, tynyshtyqtan – sóz urlaıdy. Yqylym zamannan beri adam urtynan shyqqan árbir asyl sóz áli kúnge deıin aspan kezip júr. Maqpal túnge malynyp, tynyshtyqty jastansań, qylmyń qaqqan ár juldyzdyń jaryǵyna shaǵylysyp, kózińe ottaı basylady. Al sonda keregińdi qarmap qal. Únsizdiktiń jóni múldem bólek. Arnasy ózge. Oǵan baısaldylyq, baıyptylyq kerek. Tipti ókpeden shyqqan tynystyń ózin tusaýlap ustaýǵa týra kelmek. San ǵasyrlar ıleýge salǵan oı teriniń ushqan nili túnnen jetken sáýlemen qosaqtalyp, sanaǵa qonady. Al ony qaǵaz betine aıshyqtap túsirý, sheberliktiń enshisinde. Aqyt dál qazirgi sátte osy atalǵandardyń barlyǵyna ıe. Tek baptyń baby qıyndaý bolyp tur. Syrtqy bapta kiltıpan joq. Bar gáp ishkisinde. Oıǵa alǵan shyǵarmasy tym aýyr. Keıipkeriniń taǵdyryn qyl kópirden aman ótkizý jolyn tappaı, taısaqtap otyrǵan sekildi. Alakóldiń ebi qaqqan asaý tolqynyndaı buıra shashyn qaıta-qaıta salalap qoıady. Onysy – shabyt shaqyryp, delebe qozdyrý.
Qalam. Qaýyrsyn qalam. Kópten beri báıge alyp, kómbe kórmegendeı tomsyraıyp tur. Syrttan jetken lepke ıilip «Al, qolyńa al meni» degendeı teńsele terbeledi. Sonda da Aqyttyń oıǵa alǵan dúnıesin iske asyrýǵa júregi daýalamady. Áli de kútý kerek sııaqty. Keýdesine egilip, júreginen búr jarǵan sezim syryn oıyn oramdap, sózin salmaqtap, sanasyn syǵymdap bergisi keledi. Odan basqa sham kóleńkesinen jol kórip turǵan joq.
«Qusaıyn saqshy» – janyn jegideı jep, qabyrǵasyn talaıdan kemirgen shyǵarmasynyń taqyryby bul. Bir jutym janar maıdy taýysqandaǵy alǵashqy sózi.
«Qusaıyn saqshy Úrimji túrmesindegi bir top musylmandy atýǵa bólingen on eki oqtyń birde-bireýiniń shashaýyn shyǵarmaı keri qaıtaryp berdi. Ústel ústine tapanshasyn jylan jalaǵandaı súrtkilep otyrǵan aǵa saqshy ákesiniń múlkin bóliske salǵandaı árqaısysyn sanap turyp:
– Buıryqty buljytpaı oryndadyń ba?, – dedi qıyq kózin syǵyraıtyp.
– Is bitti, – qyrǵı qabaǵy qımyldamady.
– Jaraısyń joldas, Qusaıyn!
– Halyqtyq Respýblıkaǵa qyzmet qylamyn!»
Aqyt tereń kúrsinip, qalamyn sııa saýytyna toǵytty. «Eger de Qusaıyn saqshynyń ornynda men bolǵanda qalaı ister edim?» degen suraq onyń oıyn shyrmap, sanasyn quryqtaǵan.
Molda kórgen perideı perde ataýly jıekke sydyryldy. Aı da bul shyǵarmanyń jazylýyna óz septigin tıgizgisi kelgendeı bult búrkenip alypty. Jymyń qaqqan juldyz joq. Búkil álem qarańǵylyqtyń qursaýynda. Qalam qarý qaǵaz qalqannyń tasasynda qalyp qoımaı oıýly órnegin kezekti márte aıshyqtaı tústi.
«Qazaǵy bar, uıǵyry bar, dúngeni bar ólim jazasyna kesilgen qylmyskerlerdiń shybyn jany shyǵýdyń azar aldynda. Moıyldaı qara kózderi jáýteńdep úkim kútip otyr. «Atylsyn!» degen bir aýyz sózdiń ózi jandaryn jahannamǵa jibermek. Alaqandaryn Allaǵa jaıyp, medet suraýda. Túrme kúzetshisi Bao Szın jazalanýshylardyń jan tásilim eter aldyndaǵy bul qylyǵyna mıyǵynan kúldi.
– Eı, musylmansymaqtar, jalynyp-jalbarynýdy qoıyp, ımandaryńdy úıirińder. Erteń-aq oqqa ushasyńdar, – dep túrme táńirindeı yrjalańdap tur.
– Qudiretti Bao Szın, qupııa bolmasa janymyzdy kim jasqaryn aıta alasyń ba?
– Árıne, ol qupııa emes. Biz musylmandy tek musylmanǵa atqyzamyz.
– Astapyralla, musylman adam óltirýshi me edi?
– Zań solaı! Árkim óz dininiń ókilin atady.
– Qudiretti Bao Szın, kóp suraq qoıdy dep aıyp etpegeısiń, álgi musylmannyń esimi kim?
– Qusaıyn. Qusaıyn saqshy!»
Aqyt shashaýy shyqqan oılaryn janý úshin taǵy da tynyshtyqqa tyǵylýdy jón sanady. Jazar sóziniń jalyn jalmap jatqandaı kórinip, shamyn úrlep óshirdi. Bilteden ushqan tútin qaraǵy bólmege suıylyp baryp sińip ketti. Aqyt úshin tútinniń de jany bar, óıtkeni ár shyǵarmasynyń sońǵy núktesin qoıyp, shamyn sóndirgende bıshi sylqym sol oqıǵadaǵy basty keıipkeriniń beınesine enip, kókke kóteriletin. Búgin de solaı. Qusaıyn saqshynyń keıpinde aspan kezip barady. Saqshynyń taǵdyry Aqytqa talaıdan beri maza berer emes. «Bul qyzmetti ómir boıy qalaı atqardy eken?» degen suraq ózegin órteýde.
Jel. Aǵash butaǵyn terbetip, altyn syrǵalaryn saýdyraı túsirýde. Jamalyn kúz urlaǵan jutań terek sekildi jyldyń osy bir mezgilinde sózin sarqyp qaǵaz betine túsirip alýshy edi. Al búgin tabıǵattyń surapyl kezeńderine de tizesin búkpeıtin kári emendeı qasqaıyp otyr. Birsypyra ýaqytty qurbandyqqa shalyp, bilteli shamyn qaıta tutatty. Shyrpynyń sońǵy shıi aǵasy úshin jan tásilim etti de tánin soldyrdy». Úreıleri júrekten janarǵa ótken on qylmyskerdi aldyna salyp, Qusaıyn saqshy ólim ordasyn betke aldy. Belinde túsi sýyq tapansha. Jaratýshy ǵumyr syılaǵan san pendeni perishtesimen qaýyshtyrǵan bul meken qulynyn joqtaǵan bıedeı kisinep tur. Dúre tıgen jalań tósterin kúnge berip, arany ashyq ajal aldynda kirpikteı tizildi».
Túz. Qaıtqan qazdyń qańqyly. Áınekten jetken áýen. Aqyttyń jan saraıyn qaǵylǵan qanattardaı kókke samǵatty. Qalyqtaı oı da ushty.
«– Qusaıyn saqshy áli tiri me?
– Tiri. Din aman.
Shekaranyń qyl sheńberin úze shyqqan Ismaıyldyń janaryn jas parlady.
– Aǵasy, bul neǵylǵanyń? – tólqujatqa kóz tigip turǵan áskerdiń de óńi qashty.
– Jaryqtyq ǵumyr boıy qara basyn qaterge tikse de, barsha musylmannyń shybyn janyna arasha túsip edi. Qarttyǵynda qal suraýǵa da jaramadyq qoı, – dep eńkildep jylap jiberdi».
Maqpal tún manaýrap tur. Aq ulpa bulttarmen júzin súrtken aı da ásem.
Kókiregine qonǵan muńdy ushyrý úshin, tún terbetken terezesin ashty. Syrttan jetken sýyq lep. Aqyt tartpadan shylymyn alyp tutatpaq boldy. Shyrpy shısiz. Eriksiz bilteniń biligine júgindi. Sham aınasyn kótergeni sol edi, kúzgi samal jalyn jalmady. Qoıý tútin Qusaıyn saqshynyń keıpinde taǵy da túnge qanat qaqty.
Sábı. Kúrs-kúrs jóteldi.
Temirlan QYLYShBEK,
jazýshy
