Memleket múddesiniń asyl arqaýy

– Zertteýshiler búgingi Nur-Sultan qalasynyń alǵash ret irgesi qalanǵan kezeńin Aqmola bekinisiniń salynýymen baılanystyryp keldi. Al siz tipti erte dáýirde Esildiń eldorda ornalasqan boılyǵynda qala tıp­ti qonystar bolǵany ja­ıynda aıtyp júrsiz. Osyǵan naqty qandaı dálelińiz bar?

 – Búgingi elordanyń tarıhy tym tereńnen bastalady. 1832 jyly Reseılik patsha úkimeti Esil­diń jaǵasy, Qaraótkelge ás­kerı bekinis saldy. Oǵan jer­gi­likti toponomıkalyq ataý Aq­mola aty berildi. Dál osy kezeń­nen qalanyń paıda bolý tarıhy bastalady dep keldik. Bul derek elordanyń naqty tarıhı kezeńderin tolyq qamtı almaıdy. Mysaly, ótken ǵasyrda orys arheology Vasılıı Demıanovıch Solochınskıı Qaraótkel mańy­nan Andronov mádenıetine tán jıyrmaǵa taıaý adamzat tura­ǵyn tapsa, ólketanýshy Vale­rıı Stepanovıch Voloshın paleolıt, mys dáýirinde ómir súr­gen adamdardyń jetpiske taıaý qabiri men qonysyn tapty. Osy derekterdiń ózi-aq elorda mańy ejelgi adamdar mekeni ekenin, onyń san ǵasyrlyq tarıhy bolǵanyn áıgilep turǵan joq pa. Sondaı-aq taý-ken ınjeneri A.Kozyrevtiń 1891 jyly Pe­ter­bor qalasynda jaryq kó­r­gen «Gıdrologıcheskoe opısanıe Akmolınskoı oblastı» kita­bynda Esil ózeniniń ońtús­tik jaǵa­laýynda taspen turǵyzyl­ǵan kóne qorǵandar kóp ekeni jazylǵan.

Jalpy elorda tarıhynan tereń­nen tolǵap aıtsaq, Esil óńiri Altyn Orda qulaǵan­nan keıin Sibir nemese Tómen (Tıýmen) handyǵy­nyń qura­myna engen. Sibir handyǵynyń astanasy Shyńǵys Tura (qazirgi Tıýmen) qalasy bolǵan. Bul handyqtyń bıleýshi bekteri Taıbuqa, Qoja Muhamed, Jádi­ger, Bekbolat, Seıdahmet t.b. Tipti biraz ýaqyt Aqsaq Temir­den qashyp júrgen Toqtamys ta bılegen kórinedi.

1429-1445 jyldary Shyń­ǵys Tura qalasyn ataqty Ábil­ha­ıyr han astana etip, sońy­nan ortalyqty Syǵanaqqa kó­shir­­gen. 1563 jyldary Sibir han­dy­ǵynyń bıligi Jádiger­diń qo­lyna ótti. 1569 jyly han ta­­ǵy­na Kóshim otyrdy. Kó­­­shim han kórshi orys voe­vo­da­lary­men bol­ǵan kóp jyl­ǵy qaqty­ǵys­tar­dan keıin, naq­tyraq aıtsaq, 1598 jyldyń 20 ta­myzynda Qorǵaljyn-Nura bo­ıynda óltirilip, elordadan ońtús­tikke qaraı 110 shaqyrym jerdegi Bytyǵaı qorymyna jerlengen.

– Jalpy, ólke tarıhyna qa­tysty kóptegen jádigerler Reseı muraǵattarynda saqtaý­ly degen pikirdi erterekte mar­qum ólketanýshy Klara Ámir­qyzy aıtqan edi. Siz ol týraly ne bilesiz?

– Qazirgi Reseıdiń tarıhı-mádenı qundylyǵyna aınalǵan, sonaý aq patsha zamanynan beri kele jatqan Ermıtajda ólke tarıhyna qatysty jádigerlerdiń bary ras. Ony etnologııa, etnografııa, tarıh salasynyń ma­man­dary jaqsy bilýi tıis. My­saly, 1865 jyly Máskeýde «Re­seı halyqtarynyń je­tis­tik­­teri men ónimderin tanys­ty­rý» atty úlken kórme uıymdas­ty­ry­­lady. Osy kórmege Aqmola óńiri­nen 400-ge tarta jádiger jiberil­geni jaıly naqty derek bar. So­lar­dyń ishinde asyl taspen órnek­telgen Abylaı hannyń bórki bolǵan. Ol sonda qalyp qoıǵan.

Odan keıin 1876 jyly Pe­ter­bor qalasynda uıymdas­­ty­­rylǵan orıentalıstar kon­gre­sine jergilikti aqsúıekter: Aq­mola okrýginiń sultany Yby­raı Jaıyqbaevtyń balasy Muhamedııar Jaıyqbaev, Muha­med Koshenov jáne ataqty pań Nur­maǵambettiń ákesi Saǵy­naı Esov, Sámeke hannyń ur­paǵy Qońyrquljanyń balasy Ybyraı Qońyrquljaev ba­ryp qatysqan. Olardyń alyp baryp, tikken kıiz úıi talaı­­dyń tańdaıyn qaqtyrǵan. Bul týraly Omby qalalyq muraǵat­tarynda derek kóp.

Odan keıin reseılik otarlaý saıasaty qazaqtardy bas­qa­rý­dy ońtaılandyrý úshin «Ýstav o sıbırskıh kırgızah» degen­di qujatty oılap tapty. Bul qujat patshanyń jarlyǵymen 1822 jyly 22 shildede kúshine enedi. Osy qujat negizinde Arqa qazaqtary Batys Sibir quramyna engennen keıin 7 okrýgke bólindi. So­nyń ishinde Aqmola okrýgi 1832 jyly qurylyp, ortalyǵy Aqmola boldy. Osy jyly general-gýbernator Velıamınov­­tyń jarlyǵymen Aqmola okrýgi­niń sultany bolyp Qońyrqul­ja Qudaımendıev taǵaıyn­dal­dy. Arhıv qujattary bo­ıyn­­sha osy kezde Aqmola okrýgin­de 18254 qojalyq, 3576 aýyl bolǵan. Olarda 70961 erkek, 60301 áıel ómir súrgen. Arada 65 jyldan keıingi 1897 jylǵy sanaq bo­ıynsha qalada 9597 adam turypty. 1915 jyly adam sany 18740 jetken. 1939 jylǵy júrgizilgen sanaqta 32016 adam, 1959 jyly 102276 adam, 1999 jyly 326921 adam osy qalanyń turǵyny bolǵan.

– Sózimizdi túıindep aıt­qanda, ejelgi Aqmola óńiri qaı jaǵy­nan alsaq ta, geosaıası tur­ǵy­dan asa mańyzdy aımaq ekeni anyq. Mysaly, Elbasy Nursultan Nazarbaev 1994 jyly 6 shilde kúni Parlament sessııasynyń jalpy otyrysynda, astanany Almatydan res­pýblıkanyń ortalyq óńiri Aqmolaǵa kóshirýdiń qajet­tiligi jaıly sóz sóılep, osy maqsatta tyńǵylyqty zertteý júrgizilgenin, Aqmola qala­sy 32 ólshem boıynsha ar­tyq­shy­­lyqqa ıe ekendi­gin atap ót­ke­nin bilesiz. De­mek, bul tań­daý­dyń arǵy ja­­ǵyn­da joǵa­ryda ózińiz aıtqan­daı ejel­den bergi tarıhı sabaq­tas­tyq bol­dy desek qate­lespeıtin shyǵarmyz?

– Árıne basqasyn aıtpaǵan­da, Keńes Odaǵy tusynda quryl­ǵan tyń ólkesiniń ortalyǵy retin­de de osy qala tańdalǵan joq pa? Sol sııaqty Elbasy Nur­sultan Ábishuly óziniń 2005 jyly jaryq kórgen «Eýra­zııa júreginde» atty este­lik ki­ta­bynda: «Qazaqstan Kom­par­tııa­sy Ortalyq Komıtetiniń Birin­shi hatshysy kezimde qoly­ma akademık Qanysh Sátbaevtyń baıanhaty tústi. Ol anaý-mynaý máseleni emes, Qazaq KSR-niń as­tanasyn Qazaqstannyń geo­gra­fııalyq ortalyǵy Selıno­grad­­qa kóshirýdi usynypty. Esim­­de qalǵany: osy hat Más­keý­ge jiberilgen eken. Máskeý: «Bas­qa isteıtin isteriń joq pa?» dep kelte kesipti» dep jazǵany bar.

Onyń syrtynda ótken ǵasyr basynda memleketshildiktiń týyn ustanǵan Alash qaıratker­leriniń, sonyń ishinde ult kó­semi Álıhan Bókeıhanovtyń jeke oı-paıymy da bolǵanyn ańǵaramyz. Ol óziniń «Grıgorıı Nıkolaevıch Potanın» atty maqalasynda: «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy bolsa, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq, «Qozy Kórpesh – Baıandy» shyǵarǵan, Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tap­qan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý» degen ózek­jardy sózi bar.

Endi myna bir úndestikke nazar aýdaryńyz: Elbasy Nur­sultan Nazarbaev «Jyldar men oılar» atty kitabynda, ót­ken ǵasyr basynda alǵashqy qazaq lıberaldary – «Alash» par­­­tııasy kósemderi de saıa­sı orta­lyqty áýelden zor stra­­tegııa­lyq mańyzǵa ıe osy aı­maq­qa (Sary­arqaǵa) kóshirip ákelý­ge kúsh saldy, deıdi. El­basy aıt­qandaı, HH ǵasyr ba­syn­da táýel­sizdikti maqsat tut­qan Alash­tyń el astanasyn tańdaý­da­ǵy mu­raty – qazirgi táýelsiz qazaq eli­niń ǵasyr aıaǵyndaǵy astana tań­daýymen úndesip jatqany, mem­leket múddesiniń úzilmeı jalǵas­qan asyl arqaýy ekeni shyndyq.

Áńgimelesken Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»