Orta júzge Abylaıdyń uly Ýálı han bolyp saılanǵan zaman qazaq rýhynyń basylyp, qorǵasynmen atylatyn otty qarýdyń jáne sany kóp qalyń jaýǵa qarsy sharanyń joq ekeni uǵyla bastaǵan kezeń boldy. 1837 jyldan 1847 jylǵa deıin bolǵan Kenesary kúresi ǵana sońǵy bas kóterý edi. Onda qazaqtyń erligi men qaharmandyǵy kórinis tapsa da ozyq tehnologııalarmen alysý, sol kezdiń otty qarýlaryna qylysh, naızamen qarsy turýǵa esh múmkindik joq ekeni aıqyn sezildi.
Qazaq arasynan shyqqan aqyldy adamdar zeńbiregi gúrsildep, qylyshy jalańdap turǵan Reseı ımperııasyna kúshpen qarsy turýdyń múmkin emestigin túsinip, endigi jerde derbes saıasat ustanýdyń múmkin bolmaıtynyn bildi. Sondyqtan orys patshasy ákimshiliginiń tártibi men nızamyn tıimdi paıdalanyp qana halyqty saqtaýǵa bolatynyn uqty.
1822 jyly Ýálı han ólgennen keıin Sibirdiń general-gýbernatory M.Speranskııdiń usynysymen «Sibir qazaqtary jónindegi jarǵy» qabyldandy. Osy jarǵyǵa sáıkes 1824 jyldan Orta júzde han bıligi joıylyp, ákimshilik okrýgterge bólinip júrgiziletin boldy. Bul bólinister mynadaı bolǵan: 50-70 úı – bir ákimshilik aýyl, 10-12 aýyl – bir bolys, 15-20 bolys – bir okrýg.
Jalpy, Orta júzde Kókshetaý, Qarqaraly, Amanqaraǵaı (keıin Qusmuryn), Aqmola, Aıagóz, Úshbulaq, Baıanaýyl, Kókpekti sııaqty segiz okrýg bolǵan. Okrýgti qazaq dýan deıdi, ony saılanǵan aǵa sultandar basqarady jáne onyń orys jáne qazaq zasedatelderi bolǵan. Sonymen birge aǵa sultandyqqa burynǵy «aqsúıek» han tuqymdary ǵana emes, qaradan shyqqan ataqty adamdar, bıler men rýbasylary da saılanatyn boldy. Dýan basshylary qazaq jerinde orystyń saýda kerýenderi men ekspedısııalaryna shabýyl jasalmaýyn, qonystanýshy orys mujyqtaryna jer bólip berý, jasaq salyǵyn jınaý jáne t.b. mindetterdi atqardy. Biraq ishki tirligindegi sot isterin júrgizý bılerdiń quqynda boldy. Olar qazaqtyń eski ádet-ǵuryptaryna, burynǵy qabyldanǵan zań-joralarǵa sáıkes bılikterin aıtatyn.
Mine, Tábeı Barlybaıuly osy kezeńde qoǵamdyq ómirdiń belsendi arenasyna shyqqan. Onyń ata-qonysy qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanynda. О́zi 1783 jyly týyp, 1863 jyly dúnıeden ótken.
Qyzyljar qalasyndaǵy «Asyl mura» ortalyǵynyń qyzmetkerleri kóp jyldardan beri ólkeniń tarıhyn, ataqty adamdarynyń ómirin zertteýmen aınalysyp keledi. Osy ortalyqtyń qyzmetkerleri Qaırolla Muqanov pen Sosıal Jumabaev aǵalarymyz Tábeıdiń de tarıhyn zerttep, birshama derekter men el aýzyndaǵy áńgimelerdi jınaǵan. Osy derekter Tábeıdiń asa sheber dıplomat, el bıligin júrgizýde sheber saıasatshy bolǵanyn aıtady. («Bir áýlettiń tarıhy», Petropavl., 2003 jyl).
Tábeıdiń týǵan jeri qaraıtyn Qusmuryn dýany 1824 jyly ashylyp, onyń alǵashqy aǵa sultany Shoqan Ýálıhanovtyń ákesi Shyńǵys Ýálıhanov bolady. Onyń óz zamanynda oryssha bilim alǵanyn jaqsy bilemiz. Osy kisiniń mysalyna qarap, sol kezdegi qazaq arasynda qoly jetkender oryssha oqýdy salt qylǵanyn kórýge bolady. Tábeı Barlybaev ta oryssha oqyp, tildi jaqsy biletin adam bolǵan.
Shyńǵystan keıin Qusmuryn dýanyna Jalbyr Abdýllın aǵa sultan saılanady. Ol da tóre tuqymynan. Al onyń qaramaǵyndaǵy bolys basshylarynyń biri Tábeı Barlybaev bolǵan. Ol Kóshebe rýynyń aýmaǵynan uıymdastyrylǵan eki bolystyń birin basqarady. Tábeı óziniń alǵyrlyǵymen, sózge sheshendigimen, iske alymdylyǵymen erte tanylady. Onyń ústine qoly ashyq, jomarttyq qasıetteri de elge ańyz bolǵan. Urpaqtan urpaqqa jetken áńgimelerdiń birinde onyń el jigitterine bir túnde sirnege soıýǵa 20 qoı bergeni týraly sóz qalǵan. Onyń qolynyń ashyqtyǵyna budan basqa da mysaldar kóp. Máselen, maly jutqa ushyraǵan aǵaıynǵa ol at maıyn, mal saýyryn jıi berip, kóp qarasqan. Bergen malyn suramaıdy da eken, sonyń esesin Alla berip, mal men basy barynsha mol, sol óńirdegi asa baı adamdardyń birine aınalady. Biraq malǵa ǵana baılanyp qalǵan qaraý baı bolmaı, molda ustap, bala oqytady. Qystaýyna meshit te salǵyzǵan. Orystan muǵalim jaldap, aýyl balalarynyń oryssha saýatyn ashyp, til bilýge de úıretken. Sibirdegi katorgadan qashqandar, túrli qıynshylyqqa ushyrap, orys arasynda qýǵynǵa ushyraǵan tatar, noǵaılar, taý halyqtarynyń ókilderi de Tábeıdiń aınalasynan pana tabady. Jomart júrekti jan japa shekken adamdardyń bárine qamqor bola bilgen. Segiz seriden «jaılylyǵy Tábeıdeı bolsyn» degen sóz qalǵan.
Tábeı oryssha biletindiginiń arqasynda patshanyń jergilikti ákimshiligine de jaqyn bolyp, olardyń arasynda da úlken bedelge ıe bolady. Sol mańdaǵy eń jaqyn jer – Presnogorkovtaǵy orys ákimshiliginiń basshysy podpolkovnık Nabokovtyń usynysymen basqa da birneshe adamdarmen qatar oǵan da starshına ataǵy beriledi. Osy usynystan úzindi keltirer bolsaq onda: «...po dobromý ıh povedenııý ı znachıtelnostı v orde proshý Vashe vysokoe prevoshodıtelstvo vydat ım starshınskıe lısty ı pechatı» delingen.
Árıne, Keńes ıdeologııasy mundaı adamdardyń bárin «patshaǵa qyzmet etkender» dep qaralap baqty. Sol kezdegi ıdeologtarymyz olardy patshanyń ıtarshylary, óz halqyn satyp, oǵan qarsy qyzmet qylǵandar, halyqty patshalyq ezgige salǵandar dep kollaborasıonısterden jaman qaralady.
Shyn máninde solaı ma edi? Eger osyndaı adamdar eldi basqaryp, tártipke, nızamǵa shaqyryp, ımanǵa uıytpasa, halyq beı-berekettikke ushyrap, tártipke, mádenıetke úırener me edi? Otarshylardyń ozbyr áreketterinen eldi qarýly qarsylyqpen emes, zańmen qorǵap, irgesin bútindep otyrǵandar osyndaı elge tutqa bolǵan adamdar emes pe? Bular bolmasa, patsha ózderi adam taǵaıyndap, olar eldiń salt-dástúrimen, ádet-ǵurpymen sanaspaı, qara kúshke salyp basqarsa ne bolar edik? Ondaı zaman boldy da ǵoı. Qyzyldar kelip, eldiń esti-basty adamdaryn, qormaly qorǵandaryn, qutpan baılaryn qurtyp, jyrtyq tymaq, jarym aqyl «sholaq belsendiler» basqarǵanda ne boldyq? Maldan túgel aırylyp, ashtyq bolyp, jartymyz qyrylyp ta qaldyq emes pe? Eger eldi osy Tábeı zamanyndaǵydaı bilikti, tegi myqty, kemel adamdar basqarǵan bolsa, qyzyldardyń komıssarlaryna qazaqtyń malyn tegis joıýǵa bolmaıtynyn, bar kúnkórisi sol ekenin bálkı túsindirgen bolar edi. Al «shash al dese bas alatyndardyń» ondaıdy dáleldeýge oı-óristeri jetken joq...
Qazaq dalasyna qonys tepken qylyshtaryn jalańdatqan kazaktar ozbyrlyq qylyp, shóbi shúıgin jaıylymdardy, topyraǵy qunarly alaptardy tartyp alýǵa, maldaryn barymtalap, qýyp ketýge qushtar bolǵan. Ondaıǵa jergilikti qazaq ákimshiligi qarsy shyǵyp, patshalyqtyń joǵary bıligine aryz-shaǵym túsirip, qaıtaryp alyp otyrǵan. Joǵaryda atalǵan aǵalarymyz tapqan sondaı shaǵymnyń birin keltire ketelik. Ol 1831 jyly Tábeıdiń qolymen jazylyp, dýannyń aǵa sultany Jalbyr Abdýllın, starshyndar Eseneı Estemisov, Tábeı Barlybaev, Qundybaı Mamashev, Birken Malqarov, Toqsan Málgajdarov qoldaryn qoıýymen Tobyl gýbernııasynyń general-gýbernatory I.Velıamınovtyń keńsesine túsirilgen. (Omby arhıvi, 3 fond, 12 opıs, №18681 is).
Osy shaǵymdy tekserip, onyń rastyǵyna kózi jetken gýbernator bárin aıtyp kelip: «...otnosıtelno je opredelenııa k vam kazakov dlıa sohranenııa ot barymtacheı, po semý predpısano mnoıý otrıadnomý nachalnıký, sotnıký Shvabskomý zashıshat vas, ı vospretıt lıneınym kazakam vykashıvat travý v mestah, prınadlejashıh kırgızsam Amankaragaıskogo okrýga, to osem dano rasporıajenıe komandırý Sıbırskogo lıneınogo kazachego voıska» dep jaýap bergen.
El men jerdi qorǵaý baǵytynda Tábeı jazyp, basqalar qol qoıǵan osyndaı júzdegen aryz-shaǵym gýbernatordyń keńsesine jetip, ol boıynsha tıisti sheshimder qabyldanyp otyrǵan. Sonyń arqasynda kazaktar men basqa da orystyń qarýly buzyqtary Qazaq dalasyna tizesin batyra almaǵan.
Tábeı Barlybaev patsha ákimshiligine qyzmet istep júrgenimen, eń aldymen eldiń, aǵaıyn-týystyń qamyn kóbirek oılaıdy. О́ziniń aǵaıyndarynyń arasynda aǵashtan úı salý, arba, shana, úı jıhazdaryn jasatý da Tábeı zamanynan bastalǵan. Ol monsha saldyryp, qazaq arasyna sanıtarlyq-gıgıenalyq úlgilerdi de alǵashqy taratýshylardyń biri bolǵan.
Birde patshalyq ákimshilik Kipıtan (orysshasy Presnov) stanısasyna shtab úılerin salý úshin ishki jaqtan sheber mujyqtardy ákeledi. Biraq olar bas kótermeı isteıtin aýyr jumystan qashyp ketip, qazaq arasyn panalaıdy. Sonyń jeteýin jergilikti qazaqtar ustap alyp, Tábeıge ákeledi. Sorlylar qashyp ketkeni úshin ózderin patsha ákimderi qatty jazalaıtynyn, tipti ólimge de buıyrýy múmkin ekenin bilip, Tábeıge qutqara gór dep jalynady. Patshanyń qyzmetinde júrse de olardy ustap bermeı, qoldaryndaǵy ónerlerin qazaqtarǵa da úıretsin dep jasyryp qalady. Mine, osy sheber orystardyń arqasynda qazaqtyń ismerleri joǵaryda aıtqan zattardy jasaýdy úırengen eken. Tipti solardyń úıretýimen egin de salyp, astyq ósiretin jataqtar da shyǵady. Halyq arasynda «aýzymyz aqqa Tábeıdiń arqasynda jetti» degen sóz qalǵan.
Tábeıdiń Táshtıt (Táshmuhammed) degen balasy da ataqty adam bolyp, eldiń jaqsysy men jaısańyna, óner adamdaryna kóp kómek qylǵan, ózi aǵa sultannyń sovetnıgi, keıin bolys bolyp birneshe ret saılanǵan.
Tábeıdiń inisi Kókenniń Áltı degen balasy sharýaǵa óte myǵym bolyp, astyq ta egip, mal da ósirip, saýda da qylyp, qazaqtan shyqqan alǵashqy mıllıoner atanǵan adam. Ol týraly S.Muqanovtyń «О́mir mektebi» kitabynda «Mıllıonerdiń aýylynda» degen arnaýly taraý da bar. Mine, halqyna qaıyry tıgen el bılegen adamdardyń biri Tábeıdiń qysqasha ómir joly osyndaı. Prezıdenttiń «Tarıhı sanany jańǵyrtý» talabyna sáıkes esimin elge tanytatyn jannyń biri osy.
