«Qazaqstanda jasalǵan»
Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:31
Vagondarda osylaı dep jazylǵan
«Qazaqtyń qolynan mal baqqannan ózge túk kelmeıdi», degen kertartpa tar túsiniktiń tamyryna balta shapqan ulttyq sanamyz túlep, jańǵyryp jatyr. Indýstrııaly elge aınalýǵa bet alǵan baǵytymyz osynyń aıqyn dáleli. Buryn-sońdy poıyzdyń jolyn salsa da onyń kólikterin, lokomotıv shyǵarýdy oıǵa almaǵan qazaqtar teplovoz ben elektrovozdyń túr-túrin shyǵaryp, vagonnyń da túr-túrin jasaýdy qolǵa alǵany ındýstrııalandyrýdyń jarqyn kórinisi emeı ne?!
Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:31
Vagondarda osylaı dep jazylǵan
«Qazaqtyń qolynan mal baqqannan ózge túk kelmeıdi», degen kertartpa tar túsiniktiń tamyryna balta shapqan ulttyq sanamyz túlep, jańǵyryp jatyr. Indýstrııaly elge aınalýǵa bet alǵan baǵytymyz osynyń aıqyn dáleli. Buryn-sońdy poıyzdyń jolyn salsa da onyń kólikterin, lokomotıv shyǵarýdy oıǵa almaǵan qazaqtar teplovoz ben elektrovozdyń túr-túrin shyǵaryp, vagonnyń da túr-túrin jasaýdy qolǵa alǵany ındýstrııalandyrýdyń jarqyn kórinisi emeı ne?!
Vagon tapshylyǵy men onyń tozyǵy jetip, paıdalaný merzimi áldeqashan aıaqtalǵany týraly osy ýaqytqa deıin tolassyz aıtylyp kelgen áńgimege endi tosqaýyl qoıylyp, bul saryndaǵy jaǵymsyz «jarapazan» sap tyıylady. Muny elimizdegi eń úlken vagon operatory «Qaztemirtrans» AQ vıse-prezıdenti, vagon sharýashylyǵynyń kásibı mamany Qaıratken Nyǵmetov aıtyp otyr. Ol ótken jyly vagon jetispeýshiligi oryn almaǵanyn jetkize otyryp, bolashaqtyń maqtanyshyna aınalatyn Ekibastuzdaǵy vagon qurastyrý zaýyty týraly uzaq áńgimeledi. Byltyr 1700 dana vagon qurastyrǵan zaýyt, bıyl 2500 vagondy jolǵa salýdy josparlap otyr eken. Bul degenimiz, bıyldan bastap zaýyt tolyq qýatymen jumys isteýdi bastaǵanyn bildiredi.
Jańa sıpattaǵy poıyz quramdaryn tolyqtyratyn vagondar, Reseı men Ýkraınadan satyp alyp júrgen vagondardan áldeqaıda sapaly bolmaq. О́ıtkeni, onyń qozǵalys bóligin, ıaǵnı dońǵalaqtary men negizgi qańqasyn Qytaı men AQSh-tyń birlesken zaýyty jasaǵan. Al, dońǵalaq biligindegi bytyrama moıyntirekter (podshıpnık) Germanııa ónimi bolyp tabylady. Sondaı-aq, bizdiń vagondardyń burynǵydan kólemi de úlken. Eski vagondarǵa 64-68-70 tonnaǵa deıin júk tıese, otandyq vagonǵa 75-80 tonna júk erkin ornalasady. Áıtkenmen, maman bul vagondardyń áli de jetildiriletinin aıtyp otyr. Mysaly, vagon tejegishin de keleshekte Germanııadan ákelip salýdy josparlap jatyr eken. О́ıtkeni, Reseı men ýkraındardyń tejegishi 2-3 jylǵa ǵana tótep berse, nemis vagondarynyń tejegishi 5-6 jylǵa qınalmaı shydaıdy eken. «Elimizde osylaı ınnovasııalyq vagondar barlyq talapqa saı jasalyp jatyr», deıdi Qaıratken Saǵatuly.
Desek te, elimizdiń vagon jasaýshylary 2-3 jyldyń kóleminde júk vagondaryn 100 paıyz ózderi jasap shyǵaratyndaryn nyq senimmen aıtyp otyr. Oǵan alǵysharttar budan 4-5 jyl buryn jasalǵan eken. Álemdegi eń tózimdi, paıdalanýǵa eń qolaıly vagondardyń jasalý syzbalaryn alyp, tehnıkalyq syzbasyn tereń meńgergen el vagonshylary, búginde vagon jınaıtyn jáne qurastyratyn zaýyttardy jasaqtap, dońǵalaq jáne qańqa quıý sehtaryn iske qosty. О́skemendegi Shyǵysmashzaýyt budan bylaı Qaraǵandynyń temirin otandyq tehnologııamen ózi balqytyp, vagon qańqalaryn tolyq ózi quıyp shyǵaratyn boldy. Ekibastuzda ornalasqan jańa seh ta qazaqstandyq ónimderdi paıdalana otyryp, vagon dońǵalaqtaryn quıýǵa kirisip ketken. Negizi vagonnyń 50 paıyzy osy qozǵalys bóligi. Al onyń ústińgi bóliginiń qurastyrylýy týraly buǵan deıin kóp aıtyldy. Taǵy bir qýanarlyq tusy, bul zaýyttardyń eshqaısysynda bir de bir sheteldik maman jumys istemeıdi eken. Bul – qazaq mamandarynyń ozyq elderdegi tehnıkalyq-tehnologııalyq órleýdi ıgergenin bildirse kerek.
Álemdegi eń myqty kompanııalardyń vagondaryn zerttep-zerdelegen qazaq ınjenerleri Qaıratken Nyǵmetov pen Erǵazy Káribjanov otandyq vagonnyń syzbasyn túzep, sulbasyn jasaýǵa kóp ter tókti. Nátıjesinde, «Qazaqstanda jasalǵan» degen markalyq belgisi bar otandyq vagondardyń alǵashqy legi temir tabandy joldar boıyndaǵy óz saparyn bastady. Vıse-prezıdenttiń aıtýyna qaraǵanda, qazirdiń ózinde otandyq vagondardy eksporttyq satylymǵa shyǵarý sharalary qarastyrylyp jatyr. О́tken jyldyń sońyna taman Qaıratken Saǵatuly Qyrǵyzstan men О́zbekstanda arnaıy issaparda bolyp, kórshilerge, qazaq vagondaryn tanystyryp qaıtqan. Sol alǵashqy kezdesýde-aq qyzyǵýshylyǵy oıanǵan qyrǵyz-ózbek mamandary qazaq áriptesterimen kelisimge kelýge ketári emes ekendigin bildirgen. Desek te, bul arada baýyrlastyq pen jaqyn kórshiliktiń joly júrip turǵan joq. Rasynda, qazaq vagondarynyń sapasy myqty bolýmen birge, kólemi de burynǵydan kóp júk syıdyra alady. Baǵasy da, erkin rynokta ıkemge keltiriletin bolady. Shyndyǵyna kelsek, Reseı vagondaryn shamadan tys qymbattatsa, ýkraındar sanyn kóbeıtemiz dep, sapasyn joǵaltyp alǵan. Oǵan qosa, tehnologııalary eski, 20-shy ǵasyrdyń «kónekóz murasy» kórinedi. Onyń zardabyn bizdiń el de tartyp júrgeni málim. Máselen, ótken jyly búıir ramasy synǵan on, dońǵalaq biligi synǵan úsh vagonnyń bári derlik Ýkraına men Reseı zaýyttarynyń ónimderi. Bul synýlar el temir jolyndaǵy qalypty qozǵalysty buzyp, ekonomıkamyzdyń damýyna aıtarlyqtaı kedergi keltirgeni jasyryn emes.
Elimizde neshe jyldan beri amerıkalyq 7 myń vagon júr. Olar ábden synaqtan ótip boldy. Áli kúnge bir de biriniń búıir ramasy synyp kórmepti. Sondyqtan, otandyq ınjenerler qazir osy amerıkalyq vagondy jasaýdy josparlap otyr. Ol tolyq otandyq ónimdermen, óz tehnologııamyz boıynsha jasalady. Ony qazaq mamandary ózderi jasaǵandyqtan baǵasy Reseı vagondarynan 20 paıyzǵa arzan bolady. Al, sapasy áldeqaıda jaqsy bolatynyn joǵaryda táptishtedik. О́zbek-qyrǵyz aǵaıyndardyń bizdiń vagondarǵa kózin satyp, moıyn burýynyń da basty sebebi osynda jatyr.
Biraq, máseleniń taǵy bir kiltıpany bar. Qazaq vagondarynyń el syrtynda, rynokta erkin qımyldaýyna Reseı taraby birtalaı kedergiler jasaýy yqtımal. О́z óniminiń baǵasyn shamadan tys qymbat qoıa otyryp, negizgi tutynýshysynan aıyrylǵysy kelmeıtindigin buǵan deıin bir emes, birneshe ret anyq baıqatqan. Kezinde Qytaıdan ákelingen qazaq vagondaryn sertıfıkaty bola turyp, óz aýmaǵynda júrgizbeı qoıǵan Reseı, ymyraǵa kelelik degen qazaq vagonshylaryna óz sertıfıkatyn da bermeı qıǵylyq salǵan-dy. Aqyrynda qytaı vagondaryna Ýkraın sertıfıkaty alynǵanmen, Reseı ony da jaratpaı tastaǵany jadymyzda. «Kisideginiń kilti aspanda» degen osy. Áıtpese, otandyq mamandar, qytaı vagondary sol sertıfıkatpen AQSh pen Iranǵa, Avstrııa men Aýǵanstanǵa, taǵy birqatar elderge burynnan satylyp kele jatqanyn aıtady.
Buryn elimizde lokomotıv pen vagondar qurastyrylyp, ne jasalmaǵandyqtan ony sertıfıkattaıtyn mekeme de bolmaǵan. Endi ǵana, Qazaqstanda lokomotıv, vagon qurastyrý, jasaý zaýyttary iske qosyla bastaǵaly beri ulttyq sertıfıkattaý mekemesin qurý isi qolǵa alyndy. Onyń halyqaralyq óz talap-erejeleri bar. Mekeme soǵan saı qurylýy tıis. Buıyrtsa, salalyq bul mekeme bıyl jumysyn bastaıdy degen úmit bar eken. Sondaı-aq, zamanaýı vagondarǵa zamanaýı servıstik qyzmet kórsetetin jańa ortalyq Balqash qalasynda osy jyldyń ekinshi jartysynda iske qosylady. Aıtqandaı, burynǵy vagondar ár 150 km. jol júrgen saıyn tekserilip turǵan bolsa, otandyq vagondar amerıkalyqtarǵa uqsap 300 km. júrgennen keıin ǵana tekseriledi. Munyń ekonomıkalyq paıdasy zor bolýmen qatar, jyljymaly quram jyldamdyǵyn da eselep arttyrady. Al qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizbeıtindigi men tabany tıetin temir jolǵa qatty zardap keltirmeıtin qasıeti de baǵasyn arttyra túseri anyq.
Nurbaı ELMURATOV.
