1932 jyly Qazaqstandy jaılaǵan asharshylyq qasiretiniń negizgi sebepteri búginde barshaǵa belgili. Bylaı alyp qarasańyz, bılik eshkimdi jazalamaǵan, «tamaq bermeı, ashyqtyrý kerek» dep úkim de shyǵarmaǵan, bar bolǵany qazaqtardyń qolyndaǵy malyn túk qaldyrmaı sypyryp alǵan. Sonyń saldarynan ań-qus atyp, balyq aýlap daǵdylanbaǵan halyq ashtan qyryla bergen.
Keıin bilgenimizdeı, bútindeı bir ultqa qarsy osyndaı jaýyzdyq áreketti qasaqana uıymdastyrǵan Goloshekın ony óz aqylymen oılap tappaǵan eken. Sóıtsek, bul tásildi HIH ǵasyrda, ıaǵnı Qazaqstanda oryn alǵan apattan 50-60 jyldaı ǵana buryn amerıkalyqtar úndisterge qarsy qoldanypty. Olar ne istegen deısizder ǵoı?
Qazirgi Amerıka qurlyǵyn jaýlap alǵan eýropalyqtardyń jergilikti halyqqa jyly kózqaras tanyta qoımaǵany málim. Úndister men basqynshylar arasyndaǵy qaqtyǵys HVII ǵasyrdan bastap-aq keń etek ala bastaıdy. Alǵashynda ol jerge, shekaralarǵa, taýarlarǵa baılanysty týyndap, eýropalyqtar úndisterdiń eldi mekenderin tolassyz tonaýǵa ushyratady. Al táýelsizdigin alyp, irgesin nyǵaıtqan HIH ǵasyrdan bastap Qurama Shtattar úndisterge qarsy shaıqasty josparly túrde júrgizýge kóshedi. Máselen, 1825 jylǵy zańǵa sáıkes, eger jerdi AQSh azamaty «ashqan» bolsa, úndister oǵan degen menshik quqyǵynan sol sátte aıyrylatyn bolǵan. Arada taǵy da bes jyl ótkende úndisterdi qunary joq qý taqyr jerlerge, rezervasııalarǵa jappaı kúshtep kóshirýdi bastaıdy. Sory qaınaǵan jergilikti halyqtyń kóbi ol jerlerde de uzaq turaqtaı almaǵan. Eger úndister kóshirilgen jerlerden altyn nemese basqa da bir qazba baılyq tabyla qalsa, olardy odan ári yǵystyryp otyrǵan. Mundaı ozbyrlyq áreketterdiń bári myltyqtyń ushymen, bilektiń kúshimen jergilikti turǵyndardy qynadaı qyra otyryp júrgizilgeni belgili. Degenmen, amerıkalyqtar úshin munyń ózi jetkiliksiz kóringen. Sóıtip olar úndisterdiń kúshin bólshektep, «azyq-túlik bazasyn» joıyp baryp ózderine baǵyndyrýdy maqsat etken. Osylaısha amerıkalyqtar úndisterdiń eń basty azyǵy sanalatyn bızondardy qyrýdy qolǵa alady. Sonyń saldarynan HIH ǵasyrda sany 75 mıllıonǵa deıin jetken janýarlardy túp-túgel derlik jer betinen joıyp jiberedi.
Sol zamandarda Dodj esimdi amerıkalyq ofıser: «Ár bızonnyń ólimi – ol úndisterdiń jer betinen joıylýy» degen eken.
Bızon etinen qaǵylyp, asharshylyqqa urynǵan úndisterdiń bir bóligi úılerin tastap bezip ketse, endi bir bóligi aq násildilerdiń esiginde qyzmet isteýge májbúr bolǵan. Bul az deseńiz, úndister qonystanǵan aımaqtarmen shekaralas ornalasqan qalalardyń basshylary aq násildilerdiń kelgenine rıza emes úndisterdi óltirgen adamdarǵa arnaıy syılyq ta taǵaıyndap otyrǵan. Jatjerlikter tarapynan jasalǵan osyndaı zorlyq-zombylyq saldarynan mıllıondaǵan úndistiń qyrylǵany búginde barshaǵa belgili jaıt. Tipti D.Stannard esimdi zertteýshi «100 mıllıon adam qurban boldy» degen málimet keltirgen kórinedi.
1876 jyly úndisterdiń bir kósemi eýropalyqtar týraly bylaı degen eken: «Alǵash kórgende biz olarmen kezdeskenimizge qýandyq. Biz olar ózderimen birge jarqyn ómir ákeldi dep oıladyq. Olar kedeı ári álsiz bolǵan kezde biz olardy panalatyp tamaq berdik. Ol ózi aty-jóni jazylǵan qaǵazǵa qol qoıýdy usyndy, bergen ýádelerin oryndaıtynyna Kúnniń jáne ózderiniń Qudaılarynyń atymen ant etti. Al artynan ózderiniń soldattarymen, túrmesimen jáne temir buǵaýlarymen qorqyta bastady. Aq násildi adam áli de kóretin jaryq kúni bar biz úshin qasiret pen qaıǵy. Sender onyń órkókirek, ústemshil, zalym jáne qanipezer ekenin bilesizder. Qatar turyp, oǵan qaraǵan shaqta sizder neni sezinesizder? Onyń balyq kózindegi sýyq kózqaras. Qýlyq, zulymdyq jáne ishtarlyq. Ol rosomaha sııaqty buqpantaılap keledi de saǵan tıesiliniń bárin urlaıdy. Ol barǵan saıyn jıirek kelip, kóbirek alady. Al ákete almaǵandaryn búldiredi jáne azdyrady».
Solardyń biri – bir qaraǵanda, álem elderiniń bárine kómek kórsetip jatqandaı kórinetin Halyqaralyq valıýta qory. Shynymen de atalǵan qordyń jarııalap otyrǵan mindetteri óte izgilikti kórinedi. Olar: damýshy memleketterge kómektesý, ekonomıkany qoldaý, nesıelik qarjylandyrý, ishki rynokty damytý. Biraq osy qor «arqyly» ekonomıkasy ǵana emes, memlekettiliginen aıyrylǵan elder de bar eken.
Qarjy berýdiń basty negizi – eldiń tólem qabileti bolyp tabylady. Sondyqtan da qaryz alǵan úkimetter óz ekonomıkasyn bıýdjet profısıti paıda bolatyndaı turǵyda qaıta qurýǵa májbúr. Bul degenimiz, memleket ishki ekonomıkalyq baǵdarlamalardy sýbsıdııalaý múmkindiginen aıyrylyp, amalsyzdan bızneske degen salyq júktemesin ulǵaıtýǵa, turǵyndar úshin tarıfterdi ósirýge, áleýmettik baǵdarlamalarǵa tıesili shyǵyndardy qysqartýǵa barady degen sóz. Memlekettik kásiporyndardy jekeshelendirý de osylaısha júredi. Aıta keterligi, Dúnıejúzilik bank te dál osylaı jumys isteıdi.
Keıbir málimetterge júginsek, HVQ qarjylandyrǵan bir de bir el gúldengen memleketke aınala almapty. Máselen, 1980 jyly qordan 180 mıllıon dollar nesıe alǵan Somalı qordyń nusqaýlyqtaryn qatań saqtaıdy, soǵan qaramastan onyń sońy el ekonomıkasynyń kúıreýine, turǵyndar arasyndaǵy qaqtyǵystarǵa jáne memlekettiliktiń joıylýyna aparyp soqtyrady. Al 1982 jyly Sýdan da 250 mıllıon dollar nesıe alyp, qordyń keńesi boıynsha qurylymdyq reformalar júrgizedi. Onyń artynsha el ekonomıkalyq kúıreý men saıası daǵdarysqa ushyrap, aqyrynda memleket óz aýmaǵynyń bir bóligin joǵaltyp tynady. Sekseninshi jyldardyń basynda HVQ-dan 3,4 mıllıard dollar nesıe alǵan Meksıka ekonomıkasy júrgizilgen «reformalar» saldarynan tolyqtaı kúıreýge ushyrap, el turǵyndarynyń ózge memleketterge qonys aýdarýy bastalady.
Rýanda, Chılı, Iýgoslavııa, Grekııa, Ýkraına, Reseı sııaqty elder de osyndaı ssenarııdi bastan keshken. Ras, munaı baǵasynyń joǵary bolýynyń nátıjesinde 2007 jyly Reseı qor aldyndaǵy búkil boryshyn ótep, atalǵan uıym agentteriniń yqpalynan qutyldy.
Dúnıejúzilik saýda uıymy da HVQ-men úndese jumys isteıtin bolyp shyqty. Damýshy el halyqaralyq qarjy uıymynyń qarjylyq qysymynda turǵan shaqta kezekti nesıelik transhty bermes buryn bul memleket úshin tıimsiz sharttarda DSU-ǵa múshelikke ótý talabyn qoıatyn kórinedi. Al saýda uıymyna múshe bolǵan eldiń rynogyna eshqandaı baj salyǵynsyz ımporttyq taýarlar aǵyla bastaıdy da, ol óz kezeginde eldiń ekonomıkasyna nuqsan keltiredi.
Keltirilgen mysaldardan shyǵatyn qorytyndy bireý: bir el ekinshi bir elge kómektesip, sol eldi órkendetedi degen sóz ánsheıin qııal. Álemdik tájirıbede ondaı jaǵdaı bolǵan da emes. Ras, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin AQSh bastaǵan memleketter óz enshilerine tıgen GFR-dyń kúıregen ekonomıkasyn kóterý úshin edáýir qarjy quıdy. Biraq ol árekettiń de artynda nemis ultyn jarylqaý nıeti emes, saıası astar jatqan bolatyn. Al endi ınvestısııa máselesine keler bolsaq, bul da tegin jatqan batpan quıryq emes. Ondaıdy qazaq «Almaqtyń da salmaǵy bar» dep óte oryndy aıtqan.
Osyndaıda «Aram pıǵylmen berilgen syılyq árqashan aýyrtpalyq ákeledi» degen fransýz jazýshysy Vovenargtiń sózi eriksiz oıǵa oralady. Bálkim, bireýlerden kómek suramas buryn onyń artynyń qalaı bolaryn baǵamdap alǵan durys shyǵar deıtiniń de osyndaı kez. Álde, bárinen de, halqymyz aıtqandaı, qara sý ishseń de qaıǵy-muńsyz ómir súrgen artyq pa?..
