S.Baıjanov – jıyrmadan astam úlkendi-kishili avtorlyq jáne aýdarma kitaptardyń, úsh júzden asa maqala, ocherk, esselerdiń, pesalardyń avtory. Tutastaı alǵanda jýrnalıst, ǵalym-jazýshynyń elý jylǵy jemisti qyzmeti, ásirese sońǵy shırek ǵasyr kezeńdegi shyǵarmashylyq hám ǵylymı izdenisteri men tyndyrǵan eńbekteri, atap aıtqanda, «Arhıv-Aıǵaq», «Abaı jáne arhıv», «Qushtarlyq qýaty» jáne taǵy basqa kitaptary týǵan ádebıetimiz ben qazaq jýrnalıstıkasyna, qazaq ádebıettaný ǵylymyna qalamgerlik turǵyda da, zertteýshi ǵalymdyq turǵyda da eleýli úles bolyp qosylǵany anyq.
О́ziniń jýrnalıstik, qalamgerlik qadamyn elýinshi jyldarda respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetinde bastap, «Mádenıet jáne turmys» (qazirgi «Parasat») jýrnaly men beldi gazetimiz «Sosıalıstik Qazaqstanda» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») jalǵastyrǵan. Shaǵyn áńgime-pesalar aýdara júrip, ocherk, pýblısıstik tolǵaý janrlaryna jıirek bardy. Sol jyldarda jarııalanǵan «Aýylda týǵan oılar», «Senbi jáne jeksenbi», «Seniń baqytyń ózdiginen kelmegen» atty jáne taǵy basqa ocherkteri men tolǵaýlaryn qalamgerdiń zaman men adam, adamnyń ómirdegi orny sekildi keleli de ózekti máselelerdi zerdeleýge alǵashqy talpynystary deýge bolady. Bolashaq ádebıetshi ǵalym sol kezdegi ádebı qubylystarǵa da eleńdeı qarap, elýinshi jyldarda ádebıet degen kıeli qaqpany serpindi tegeýrinimen senimdi ashqan Zeınolla Qabdolovtyń «О́mir ushqyny», Safýan Sháımerdenovtiń «Bolashaqqa jol» romandary jaıly, arqaly aqyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń «Dala qońyraýy» dastany týraly óz áseri men paıymdaýlaryn bildirip, gazet, jýrnaldarda ádebı- syn maqalalar jarııalaıdy.
Sol elýinshi jyldardyń aıaq sheni men alpysynshy jyldardyń bas kezinde elgezek te tynymsyz qalamgerdiń týǵan ólkeniń ár qıyrynan alýan túrli mamandyq ıeleri, zamandastary týraly jazǵan «Jańa lep» (1956), «Qurysh zergeri» (1962), «Jaqsy adamdar janymyzda» (1964) atty ocherk kitaptary jaryq kóredi. Sondaı-aq ol Zeıin Shashkın shyǵarmashylyǵyn den qoıa zerttep, «Qazaq ádebıeti», «Juldyz» jáne basqa gazet-jýrnaldarda áldeneshe súbeli ádebı-ǵylymı maqalalar jarııalaıdy.
S.Baıjanov jumys babymen kórshiles Mońǵolııaǵa nemese Vetnamǵa barsyn, meıli, Germanııa, Vengrııa, Italııaǵa, tipti Kýbaǵa, Aljırge barsyn, sonyń birde-bireýine saıahatshy bolyp barmapty. Sol saparlarynyń bárinen de qoıyn dápteri toq bolyp, óz fotoapparatymen qyrýar sýretter túsirip, árqaısysynan oljaly oralatyn. Ol saparnamalary kezinde «Sosıalıstik Qazaqstan», «Qazaq ádebıeti», «Juldyz» syndy gazet-jýrnaldarda jarııalandy, Aljır jazbalarynan ózgesi jeke kitap bolyp basylyp shyqty.
Qalamgerlik hám zertteýshilik qasıet bir basynda egiz toǵysqan jazýshynyń saparnama kitaptary qazaq ádebıeti men jýrnalıstıkasy qazynasynan ózine laıyq oryn alarlyqtaı eleýli eńbek ekeni kúmán týǵyzbaıdy. Qazaq ádebıeti men jýrnalıstıkasynda saparnama janry S.Baıjanovtan bastalmaıtyny da, onymen tuıyqtalmaıtyny da anyq. Elýinshi-alpysynshy jyldarda týǵan ádebıetimizdiń Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ábdilda Tájibaev, Baýyrjan Momyshuly syndy tarlandary jol salǵan saparnama súresin odan bergi kezeńderde orta býyn, jas býyn qalamgerleri jalǵastyryp keledi. Endigi jerde tól ádebıetimizde derekti ádebıet salasynyń, onyń ishinde sheteldik saparnama janrynyń qalyptasýy men damýy jóninde arnaıy túbegeıli zertteýler júrgizetin kezeń de kelip qaldy. Bul qatty oılanarlyq jaıt. Kezekte turǵan osyndaı óreli mindet turǵysynan keler bolsaq, jazýshy-ǵalym S.Baıjanovtyń ózge de zertteýleri men týyndylaryn bylaı qoıǵanda, joǵaryda sóz bolǵan elderden jazǵan jalpy kólemi jıyrma baspa tabaqtan astam saparnamalary bir jaǵynan derekti ádebıetimizge qosylǵan sybaǵaly úles dep qarasaq, ekinshi jaǵynan – jýrnalıstıka ǵylymy úshin, bolashaq jýrnalıst mamandar úshin zer sala saralaýǵa, jýrnalıst laboratorııasyn jiktep-jiliktep, ádebı tásilder men qalamgerlik tájirıbe mektebinen birshama tálim alýǵa jararlyq qazyna.
«Bir qaraǵanda arhıv – jandy tirliktiń jansyz eskertkishi syndy kórineri de beker emes. Biraq bul syrt kóz ǵana. Asylynda, arhıv álemi tereńine boılap, jiti úńiletin ıesine kezikse, bir keremeti – oǵan da til bitip «sóıleıdi», jan dirili men aıǵaqty syryn aıqara ashyp syrlasady. Arhıv degenimiz – tarıhı materıal, ótken ómirdiń derekti eskertkishi. Arhıv – shejire-kenish, shejire-syr deıtinimiz sodan». Zertteýshi óziniń 1988 jyly «Qazaqstan» baspasynan jaryq kórgen «Arhıv-aıǵaq» kitabynda osylaısha oı tolǵaıdy. Bul monografııa avtordyń birneshe jyl boıǵy izdenisteriniń nátıjesi, adam men zaman jaıly keleli derekter qazynasy – arhıv jaıly, onyń halyq ómirindegi máni men qasıeti, syry men mazmuny, ótken tarıhy men qazirgi jaıy jóninde salıqaly oılar aıtatyn súbeli eńbek.
Zaman keıpin, halyq ómiriniń bederli de soqtaly kezeńderin derekter men qujattar arqyly zerdeleýdi maqsat etken jazýshy joǵarydaǵy kitabymen shektelmeı, odan bylaıǵy jyldarda Qanysh Sátbaevtyń, Baýyrjan Momyshulynyń, dańqty tarıhshy Ermuqan Bekmahanovtyń, Jambyldyń hatshysy Pavel Kýznesovtyń, áıgili ádebıetshi Esmaǵambet Ysmaıylovtyń, kompozıtor Evgenıı Brýsılovskııdiń, memleket qaıratkeri Nurtas Ońdasynovtyń muraǵattaryn aýdarystyryp, «Aqıqat», «Jalyn», «Parasat» sııaqty beldi-beldi jýrnaldarda «Q.Sátbaevtyń bir haty tóńireginde», «B.Momyshulynyń maıdan dápterinen», «Jazyqsyz kináli bolǵanym ba?». «Eńsegeı boıly erlerimen el eńseli!» sekildi soqtaly maqalalar, «Dúıim dúldúlder» atty estelik-aýdarma kitap jarııalaýy – tynymsyz zertteý men izdenistiń qarymy deý ádildik bolmaq.
Zertteýshiniń «Ǵylym» baspasynan jaryq kórgen «Abaı jáne arhıv» atty kitaby respýblıkamyzdyń abaıtaný ǵylymyna derbes kirpish bolyp qalanǵan sony da oqshaý eńbek sanalýǵa laıyq. Álbette, uly Abaı ómiri men shyǵarmashylyǵy tól ádebıetimiz ben ǵylymymyzda keńinen zerttelgen taqyryp ekeni ras. Ol jaıynda, ásirese onyń shyǵarmashylyq, aqyndyq óneri jaıynda erteli-kesh jazylǵan, jaryq kórgen ǵylymı kitaptar men maqalalar, «Abaı», «Abaı joly» bastaǵan roman, pesa, kınofılm, dastan men óleńder, ánder men kúıler jáne basqa da óner týyndylary az emes. Alaıda, solardyń qaı-qaısysy bolsa da aqynnyń óz jyrlaryn, el aýyzynda saqtalǵan ańyz áńgimeler men estelikterdi, jekelegen derekterdi arqaý ete otyryp dúnıege kelgeni de qupııa emes. Ashyǵyn aıtsaq, ǵylymda Abaıdyń óz qolynan týdy, ózi jazyp qaldyrǵan dep súıenetindeı súbeli de súıekti qoljazba qujaty sońǵy kezge deıin tam-tum, joqtyń qasy bolyp kelgeni ámbege aıan. Al «Abaı jáne arhıv» atty kitap Abaı babamyzdyń óz qolynan týǵan, teńiz tereńinde irkilgen jaýhar ráýishti birshama qujat qoljazbalardy alǵa tartýymen qundy. «Sońǵy kezderde ashylǵan Abaı ómirine qatysty arhıv qujattaryn úsh kezeńge bólip, júıeleýge bolar edi», – dep jazylǵan «Abaı jáne arhıv» atty kitaptyń alǵysóz ornyna berilgen alǵashqy taraýynda.
Jurtshylyq Abaı óleńderi men qara sózderin oqı júrip te, onyń ómiriniń soqtyqpaly, soqpaqsyz bolǵany, aýqaty men dáýleti, mártebesi men qyzyǵy qanshama berekeli, eńseli bolsa, arpalysy men áýre-sarsańy, kúızelisi men muńy da odan esh olqy bolmaǵany jaıly naqty derekterdi bilmeıtin. Osy olqylyqtardyń ornyn edáýir toltyratyn «Abaı jáne arhıv» kitaby tarıh pen ǵylym úshin, ádebıettaný, abaıtaný ǵylymy úshin mańyzy zor asa qundy eńbek. Onda osy ýaqytqa deıin qazaq jáne orys tilderinde eshbir ǵylymı kitapta tolyq jaryq kórmegen Abaı jaıyndaǵy birsypyra sırek te baǵa jetkisiz arhıv qujattary jınaqtalyp, kezeńderge júıelenip, ǵylymı turǵyda alǵashqy paıymdaýlarymen qosa qalyń oqyrman nazaryna usynylady.
Sonymen qatar zertteýshiniń abaıtanýshy ǵalym retinde «Abaı jáne arhıv» kitabynda aıtqan mynadaı naqty bir tujyrymyna nazar aýdarmaı bolmaıdy. «Abaı shyǵarmashylyǵyn zertteý, taldaý, halyqqa tanytý, taratý jóninde qyrýar is tyndyrylǵanyn, Abaı ómirbaıanynyń ǵylymı jelisin túzý jóninde kezinde Muhtar Áýezov baǵa jetkisiz zor eńbek atqarǵanyn moıyndaı tursaq ta, Abaı ómirin ǵylymı turǵydan naqty arhıv qujattary negizinde túbegeıli zertteý, shyn mánindegi ǵylymı ómirbaıanyn tııanaqtaý isi áli kún tártibinde turǵan ortaq borysh dep uǵýymyz lázim».
Jýrnalıst-jazýshy S.Baıjanov ómiriniń sońǵy onshaqty jyl aınalasyndaǵy shyǵarmashylyq ómirbaıanyna zer salsaq, osy merzim aıasynda ol roman men hıkaıat, áńgime men pesa, kósemsóz maqala men ǵylymı-zertteý janrlarynda da bilek sybana qalam tartqanyn baıqaý qıyn emes. 1986 jyly «Juldyz» jýrnalynda (№2) onyń «Kegen-Qarqara» (kitap «Alakóbede oıat meni» degen atpen 2000 jyly jaryq kórdi) romanynyń yqshamdalǵan túri jarııalansa, bylaıǵy jyldarda respýblıkamyzdyń gazet-jýrnaldarynda onyń «Áke», «Qııańqy taǵdyr» atty hıkaıattary, «Zańǵarlar, «Ne daýa», «Pikirtalas», «Tóbe bı», «Zar – zapyran» atty pesalary, «Ar kópiri», «Oqshaý taǵdyr», «Almanyń dámi», «Kindik kesken», «Qaıdasyń, Darııa», «Saǵyndym seni, Láılók», «Súıgen júrek mazdaýyn qoımaıdy» jáne taǵy onshaqty áńgimeleri men esseleri, ocherkteri men pýblısıstıkalyq tolǵaýlary jarııalandy. 1987 jyly jaryq kórgen «Qushtarlyq qýaty» jáne «Qajyǵa barǵan qazaqtar» (jazýshy Q.Isabaevpen birlesip jazǵan) atty kitaptary da onyń jańǵyrý kezeńindegi qalam serpininiń kýálary ekeni kúmánsiz.
«Kegen – Qarqara» romanymen qoljazba kúıinde oqyp tanysqan akademık jazýshy M.Qarataev, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Á.Nurshaıyqov, qazaq ádebıetiniń belgili tulǵalary Q.Jumadilov, A.Seıdimbekov jáne basqalarynyń oń pikir aıtqandary málim. Jazýshynyń «Zańǵarlar», «Tóbe bı», «Zar-zapyran» pesalary da naqty derekter men tarıhı tulǵalar ómiriniń keleli kezeńderin ózek ete jazylǵan dúnıeler.
Sapar Baıjanovtyń jýrnalıst, gazet qyzmetin sheber uıymdastyrýshy retindegi eńbegi – respýblıkanyń basty baspasóz organy – «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetin on jyl boıy basqarǵan kezinde jarqyrap kórindi. Sapekeńniń ujym basqarýdaǵy keńdigi, máselelerdi qoıa bilýdegi tereńdigi, qandaı jaýapty saıası naýqandardy da minsiz ótkizetin uıymdastyrýshylyq qabileti aıta júrerlikteı. Redaktor retinde adam tanyǵyshtyǵy da bólekshe bolatyn. Ol jyldarda áýeli oblystyq nemese respýblıkalyq jastar gazetiniń mektebinen ótip almasa, jastar jaǵy jolatylmaıtyn «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» ýnıversıtetti jańa bitirgen jigitterdi batyl shaqyrýy da sol tus úshin eleýli jańalyq edi. Keıinnen esimderi elge tanymal bolǵan Sarbas Aqtaev, Mamadııar Jaqyp, Bekbolat Ádetov, Saýytbek Abdrahmanov, Toqtarbek Qyzyqbaev, Aqseleý Seıdimbek, Keńshilik Myrzabekov, Qoıshyǵara Salǵarauly, Nurıden Mýftahov, Sabyrjan Shúkirov, Keńes Iýsýpov, Janat Elshibekov sııaqty birqatar qalamgerlerdi arnaıy shaqyryp, bas gazettiń úlken mektebinen ótkizip, shyńdaǵan eńbegin aıtsaq ta bolady. Solardyń biri – ózimiz.
Qoryta aıtqanda, qazaq mádenıeti men ádebıeti, jýrnalıstıkasy salasynda sonaý elýinshi jyldardan bermen qaraı mártebeli de jaýapty qyzmetter atqarýmen qatar, jemisti de qunarly shyǵarmalar hám ǵylymı-zertteý jumystaryn týdyrǵan jazýshy-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, gýmanıtarlyq ǵylymdardyń akademıgi Sapar Baıjanovtyń joǵaryda sóz bolǵan kitaptary men basqa da ǵylymı, ádebı, kórkem-pýblısıstıkalyq týyndylary áli de halqynyń, keler urpaqtyń baılyǵyna aınalyp, qyzmet ete bereri haq.
Bolat BODAÝBAI,
jazýshy, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri
