Al osy sátterde álem elderinde qalalyq qoǵamdyq kóliktermen tegin tasymaldaý úderisi qanat jaıyp keledi. Eń qyzyǵy, bul bastamany alǵash bolyp júzege asyrǵan memleketterdiń biri – keshe ǵana bizben birge Keńes júıesiniń qanaty astynan qatar shyqqan Estonııa. Al bıylǵy jazdan bastap Lıýksembýrgtiń qoǵamdyq kólikteri jolaýshylardan múldem aqsha almaıtyn boldy.
Kúni keshe Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Nur-Sultan qalasynda salynyp jatqan jeńil relsti kólik jobasyn qatań synǵa aldy. Prezıdenttiń paıymdaýynsha, bul jobanyń ózin ózi aqtap, paıda keltirýi – ekitalaı dúnıe.
Árıne mıllıardtaǵan dollarǵa, odan soraqysy – shetelden qaryzǵa alynǵan qarajatqa salyna bastaǵan bul jobanyń taıaý bolashaqta qarjylyq paıda ákelmesin túısiný úshin asqan bir matematık nemese ekonomıst bolýdyń qajeti shamaly.
Biz osylaısha, ǵasyr jobasyna para-par kólik jobasyn talqylap jatqan kezde Lıýksembýrg bıligi tramvaı, avtobýstar men poıyzdarda barlyq jolaýshylardy tegin tasymaldaýǵa kiristi. Byltyrdan beri bul kólikterge aqy tóleýden 20 jasqa deıingiler bosatylǵan edi.
The Guardian basylymynyń derekterine qaraǵanda, mundaı tóńkeristi joba Eýropa elderiniń bir de birinde joq. Lıýksembýrg bıliginiń paıymdaýynsha, jolaýshylardy tegin tasymaldaý ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartyp, el astanasyndaǵy kólik keptelisin azaıtýy tıis.
Árıne bul qalaǵa kúndelikti kelim-ketimdi adam kóp. Ásirese Fransııa, Germanııa men Belgııanyń jumys izdegen 200 myńdaı turǵyny kún saıyn sabylyp Lıýksembýrgke keledi. Atalǵan elde shamamen 600 myńdaı adam turatyn bolsa, olardyń 110 myńdaıy – astanalyqtar.
Endi álem elderindegi osyndaı jeńildikterdi súzgiden ótkizip qarar bolsaq, Polshanyń 50 qalasynda qoǵamdyq kólikte tegin júrý tolyq jáne ishinara uıymdastyrylǵan eken. Olardyń birqatarynda qoǵamdyq kólik tasymaly múldem tegin bolsa, endi birinde bul ıgilikti tek jumysy joqtar ǵana paıdalana alady. Al kelesilerinde múgedekterge, oqýshylarǵa 100 paıyzdyq jeńildik jasalǵan.
Sonymen qatar Belgııanyń Hasselt qalasynda 1997-2014 jyldar aralyǵynda barlyq qalalyq kólikterde júrý tegin boldy. Biraq qarjy tapshylyǵynan bul joba alynyp tastalǵanymen, qalalyqtar aýa qatty lastanǵan ýaqytta qoǵamdyq kóliktermen tegin júre alady. Aýanyń lastanýyn olar mobıldi qosymshalar arqyly baıqap otyrady.
Kólik salasy qaryshtap damyǵan Germanııa da taıaý bolashaqta osyndaı qadamǵa barýy múmkin. Qazir bılik Bonn, Essen jáne Mangeım tárizdi bes qalada qanatqaqty joba retinde qoǵamdyq kólik jolaýshylaryn tegin tasymaldaýdy bastaǵan. Árıne Germanııada aýanyń lastanýynan qorǵaný úshin tegin tasymaldy uıymdastyrýǵa baılanysty áli de túpkilikti sheshim qabyldanyp bolǵan joq.
Kórip otyrǵandaryńyzdaı, qoǵamdyq kólikpen tegin tasymaldaý júıesi Eýropany endi jaılaı bastady. Biraq bul asa bir jańalyq emes. Alaıda avtokólik joldaryndaǵy keptelister men aýanyń lastanýy kúsheıgen qalalarda bul másele talqylaýlardan aspaı keldi. Qazir 2024 jyly jazǵy Olımpıada oıyndary ótetin Parıj bıligi de dızeldi avtokólikterge tyıym salýdy josparlap otyr. Fransııanyń keıbir yqsham qalalarynda qoǵamdyq kólikterde júrý qazirdiń ózinde tegin.
Jalpy, sarapshylar atalǵan júıeni engizýdiń tek ekonomıkalyq astaryna úńile bermeı, áleýmettik mańyzyna da kóńil bólýdi usynýda. Máselen, 2008 jyly Qytaıdyń Hýnan provınsııasynyń Chennın qalasynda turǵyndardy tegin tasymaldaıtyn avtobýstar shyǵarylyp, jaǵdaıy nashar azamattardyń qalaǵa emin-erkin baryp jumys isteýine múmkindik berilgen.
Al joǵaryda atalǵan Estonııanyń bas qalasy Tallınge qatynap jumys isteıtinder qalada tegin júrý úshin astanada kóptep tirkelip, osynyń arqasynda jergilikti bıýdjet salyqtyń esebinen molaıa túsken. Búginde bıýdjetke salmaq bolǵanymen, ózge salalardan qaıtarymy mol bul júıe Estonııa qalalarynyń barlyǵynda derlik engizildi.
Al bizdiń elordamyzdyń aýasynyń lastanýynan ázirge Saryarqanyń samaly qorǵap tur. Qala kóshelerinde júıtkigen avtokólikter sany jyl saıyn eselenip kóbeıip keledi. Biraq qalalyq avtobýs parki toza bastady, al tólem júıesin qalypqa keltirý endi ǵana biryńǵaılana bastaǵan sııaqty. Degenmen, áli de bolsa bul jańashyldyqtardan qalanyń ekologııasyna áser eterlik bastamalar baıqalar emes. О́ıtkeni qoǵamdyq kólik salasy áli de bolsa jolaýshylardan túsetin az-muz paıdaǵa ıek artyp otyr. Tipti basqany aıtpaǵanda, bizdegi jolaýshylar tasymalyna jaýapty mekemeler tólem kartalaryna aqsha salý júıesin durys uıymdastyra almaı otyrǵanda, olardan ozyq tehnologııany talap etýdiń ózi artyqtaý kórinedi.
О́z kezeginde Prezıdent synyna ilikken jeńil relsti kólik torabynyń qazirgi ekonomıkalyq jáne kórkemdik sıqy qaryn ashtyrady. Onyń ústine bıýdjetke túsetin salmaq az bolmaıdy jáne uzaq jyldarǵa sozylatyn túri bar.
Memleket basshysy atap ótkendeı, ákimdiktiń derekteri boıynsha, atalǵan kólik dálizinde jobalanǵan jolaýshylar aǵyny táýligine 146 myń jolaýshyǵa jetýi tıis. Biraq qazirgi jaǵdaıda áýejaıdan jańa temir jol vokzalyna deıin qoǵamdyq kóliktermen kúnine bar-joǵy 2 myńdaı ǵana adam qatynaıdy. Sonda jolaýshylar aǵyny 70 esege qalaı kóterilmek? Bul – Prezıdenttiń saýaly. Onyń ústine, Prezıdent kólik torabyn jobalaý kezinde arhıtektorlar qaýymdastyǵynyń, jalpy qoǵamnyń pikiri eskerilmegenin atap ótti. Al qazir sol qoǵam ókilderi jobany orasan shyǵynǵa batyrmaı turǵanda, dál osy jerden toqtatý qajet degen pikir bildirýde.
