Organıkalyq tyńaıtqysh ázirleý

Senbi, 1 maýsym 2013 2:06

О́simdiktiń ómir súrýi úshin eń aldymen oǵan qorektik zattardyń qajet bolatyndyǵy túsinikti. Ony olar topyraqtan alady. Shóp ósken saıyn topyraq quramyndaǵy qorektik zattar da azaıa túsedi. Sondyqtan ony toltyryp otyrý úshin topyraqqa kezeń-kezeńimen organıkalyq tyńaıtqyshtar sińiriledi. Munan keıin mıneraldy tyńaıtqyshtar beriledi. Organıkalyq tyńaıtqyshtardy mal qaldyqtarynan, ósimdik tektes qaldyqtardan jáne basqa da zattardan ázirleýge bolady.

Senbi, 1 maýsym 2013 2:06

О́simdiktiń ómir súrýi úshin eń aldymen oǵan qorektik zattardyń qajet bolatyndyǵy túsinikti. Ony olar topyraqtan alady. Shóp ósken saıyn topyraq quramyndaǵy qorektik zattar da azaıa túsedi. Sondyqtan ony toltyryp otyrý úshin topyraqqa kezeń-kezeńimen organıkalyq tyńaıtqyshtar sińiriledi. Munan keıin mıneraldy tyńaıtqyshtar beriledi. Organıkalyq tyńaıtqyshtardy mal qaldyqtarynan, ósimdik tektes qaldyqtardan jáne basqa da zattardan ázirleýge bolady.

Qazirgi kúni ósimdik sharýa­shylyǵymen shuǵyldanatyn mamandar men baǵbandardyń kóp­shiligi kóbinese organıkalyq tyńaıtqyshtarǵa mán berip, mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldanýdan bas tartyp júr. Mundaǵy negizgi maqsat aqsha únemdeý emes, neǵurlym ekologııalyq turǵydan taza ónim óndirýge kelip saıady. Sondyqtan biz tómende dıqandar men baǵbandar úshin neǵurlym qoljetimdi jáne arzanǵa túsetin organıkalyq tyńaıtqysh túrleri týraly ǵana áńgime qozǵamaqpyz.
Saban men shóp. Bulardy taýyp alý onshama qıyndyqqa túspegenimen, kóptegen adamdar olardyń topyraq tyńaıtý qasıetterine kóp mán bere bermeıdi. Negizinde saban men shóp kóptegen paıdaly qasıetterge ıe. Solardyń biri, olardyń óz boılaryna sýdy sińirýmen ustap turý qasıeti. Máselen, saban óz boıyna ózinen 3 ese kólemdi sýdy sińire alady. Saban qaldyqtary mıkroorganızmdermen birge óńdelgen kezde, ósimdikke túrli aýrýlarǵa qarsy beriktik beretin ekotol zattardy óndirip shyǵarady.
Sabannan tyńaıtqysh bylaısha ázirlenedi. Túpsiz aǵash jáshikke bir qap sabandy aýdarady da, oǵan 8 lıtrdeı maldyń kishi dáretin quıady. Basqa qospany ázirleý úshin 1 kılogramm mal nájisin 10 lıtr­deı sýǵa aralastyryp, jáshiktegi sabanǵa quıady. Bul jumystardy kóbinese qyrkúıek aıynda júr­gizedi. Sóıtip, joǵarydaǵydaı qospalarmen aralastyrylǵan saban qys boıy jatady. 1 jyl ótken soń, saban tolyq shirindige aınalady. Onyń túsi kúńgirt-qońyr bolyp keledi de, arasynan shirindige aınalǵan saban qaldyqtary kórinip turady. Mine, osy tyńaıtqyshty kóktemde ósimdikter otyrǵyzǵan kezde topyraq tyńaıtqyshy retinde qoldanady.
Aǵash úgindileri. Kóptegen baǵbandar aǵash úgindileriniń topy­raq tyńaıtý qasıetine kóp mán bere bermeıdi. Bilgen jaǵdaıdyń ózinde, ony durys paıdalanbaıdy. Tipti, keıbir baǵbandar ósimdiktiń tamyryna aǵashtyń jas úgindilerin sebedi de, kúzde odan mol ónim kútip jatady. Bul durys emes. Aǵash­tyń jas úgindileriniń ósimdikti sarǵaıtqannan basqa, kóp paıdasy bola bermeıdi. О́ıtkeni, aǵash úgindileri shirý barysynda óz boıyna topyraqtaǵy azotty meılinshe mol sińiredi. Sóıtip, ósimdik úshin qajetti qorekti jep qoıady. О́simdiktiń sarǵaıýy osydan paıda bolady. Demek, topyraqqa tyńaıtqysh. úshin jartylaı shirigen aǵash úgindilerin paıdalaný qajet. Osy úshin olardy bir jerge úıip jınaıdy da, olarǵa azot tyńaıtqyshtarynyń qospalaryn sebedi. Oǵan qustardyń nájisin aralastyrýǵa bolady. Eskeretin bir másele, aǵash úgindilerine kompost qospaıdy. О́ıtkeni, ol úgindini shiritý úshin tym kóp ýaqyt qajet.
Aǵash úgindilerinen ázirlengen tyńaıtqyshty tańqýraı, qaraqat, qarlyǵan jemisterin ósirý úshin paıdalanýǵa bolady. Ol úshin úgindi tyńaıtqyshtaryn jemis aǵashtarynyń túbine 5 santımetr qalyńdyqpen  jaıyp, aralastyrý qajet. Mundaı jaǵdaıda jemis aǵashtarynyń tamyry aramshópterden jaqsy qorǵalady.
Aǵash japyraqtary. Kóptegen baǵbandar kúzde aǵash japyraqtary qýrap, topyraqqa túsken kezde olardy jınap alyp qajeti joq dep esepteıdi. Bul durys sheshim. Biraq, jemis aǵashtarynyń túbine qulaǵan qýraǵan japyraqqa ádette zııankes jándikter úıir keledi. Sondyqtan, eń durysy olardy mezgilinde jınap alyp, saqtap qoıý. Qys boıy saqtalyp shirindige aınalǵan japyraqtardy tyńaıtqysh esebinde kóktemde qaıta ornyna tókken jón bolyp esepteledi.
Ol úshin kúzde jınalyp alynǵan japyraqtardy bir jerge úıedi de, olardyń ústine qus nájisterimen aralastyrylǵan sýly qospany quıady. Mundaı kezde kúzgi jańbyrlar japyraqtardy búldiredi dep qorqýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, bir japyraqtyń ózi óz boıynan 5 ese mol sý sińire alady. Eger aǵash japyraqtarynan tyńaıtqyshty kóktem kezinen bastap ázirleıtin bolsańyz, ol kúzge deıin tolyq shirindige aınalady.
Tyńaıtqyshty ótkizý joldary. Tyńaıtqyshty ótkizýdiń birneshe ádis-tásilderi bar. Sonyń biri, ózińiz tanıtyn dıqandar men baǵbandarǵa kúni buryn habarlasyp, aldyn-ala kelisim jasap qoıý. Sondaı-aq, siz ózińizdiń tyńaıtqysh ázirlep satatynyńyz týraly jergilikti buqaralyq aqparat quraldaryna jarnama bere alasyz, nemese habarlandyrý jazyp, olardy jurt kóbirek jınalatyn kórneki oryndarǵa ilip qoıýǵa bolady. Eger siz bul ispen júıeli túrde shuǵyldanatyn bolsańyz, birte-birte sizdiń turaqty tutynýshylaryńyz da paıda bolýy tıis. Iаǵnı siz bul kásipke beıimdelgen saıyn, sizge tyńaıtqyshty ótkizý isi de jeńildeı beretin bolady. Qazirgi ýaqytta bizdiń elimizde organıkalyq tyńaıtqysh izdeýshiler qatary jyldan-jylǵa artyp keledi. Tyńaıtqysh ázirlep satý osy jaǵdaıdyń barysynda jyl ótken saıyn neǵurlym tıimdi bıznes túrine aınalyp kele jatqandyǵyn esińizge salamyz.
Tyńaıtqysh ázirleý shyǵyndary. Bul is bálendeı shyǵyndy qajet etpeıdi. О́ıtkeni, ony ázirleýge kúrek, tyrma sekildi baý-baqsha qural-jabdyqtary bolsa jetip jatyr. Al qajetti ónimdi siz qadaǵalap júrip, shashylyp jatqan jerinen sý tegin jınap ala alasyz.
Tyńaıtqysh satý kiristeri. Tyńaıtqysh satý kiristerin belgili bir kórsetkishter arqyly eseptep shyǵýdyń ózi qıyn. О́ıtkeni, bul bıznes túri bizdiń elimizde áli durys qalyptaspaǵandyqtan, ony satý  múmkindigine baılanysty ártúrli baǵa boıynsha esepteýge bolady. Siz bul ónimdi óz múmkindigińizge, ózińiz ornalasqan óńirdegi qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty tym arzanǵa nemese tym qymbatqa da sata alasyz. Qalaı alyp qaraǵanda da, ty­ńaıtqysh ázirlep satý ózin-ózi ese­lep aqtaıtyndyǵyna shek kelti­r­­­­meńiz. О́ıtkeni, ony ázirleý barysynda sizdiń eńbegińizden basqa shyǵyn shyǵa qoımaıdy jáne ony ázirleýdiń ózi qıyn sharýa emes. Siz bul iske biraz kóńil bólip, azdap qımyl-qozǵalys jasasańyz, sonyń ózi jetip jatyr.

Paıdaly keńesterdi myna saıttardan alýǵa bolady.
http://eco-soil.ru/htmls/navoz.htm
http://ru.wikipedia.org/wiki/D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B7
http://ogorod-info.ru/content/view/6033
http://www.countrysideliving.net/articles/Organic-Fertilizers.html

Ázirlegen 
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».