Senim men serpin

Sársenbi, 16 qańtar 2013 7:37

Biz ǵalamat ǵasyrda ómir súrip otyrmyz. Bul ǵasyr – qazaq ǵasyry, bul ǵasyr – Qazaqstan ǵasyry. О́ıt­keni, sonaý atamzamannan beri el bolyp kósegesi kógergen memleket qurý babalarymyzdyń asyl armany edi. Keń saharany údere kóship júrip, óziniń shekarasyn jasaqtady. Ulan-ǵaıyr dalada óziniń kóshpeli máde­nıetin qalyptastyrdy.

Sársenbi, 16 qańtar 2013 7:37

Biz ǵalamat ǵasyrda ómir súrip otyrmyz. Bul ǵasyr – qazaq ǵasyry, bul ǵasyr – Qazaqstan ǵasyry. О́ıt­keni, sonaý atamzamannan beri el bolyp kósegesi kógergen memleket qurý babalarymyzdyń asyl armany edi. Keń saharany údere kóship júrip, óziniń shekarasyn jasaqtady. Ulan-ǵaıyr dalada óziniń kóshpeli máde­nıetin qalyptastyrdy.

Ǵasyrlar toǵysty, zaman ózgerdi, qoǵam jańardy. Osyndaı almaǵaıyp kezeńderde de qazaqtyń basynan ne ótpedi? 1896 jylǵy patsha sanaǵy boıynsha Reseıdiń shetkeri aımaǵyn­daǵy buratana dep atalatyn halyq­tardyń úles salmaǵy qandaı edi? Sol derekke nazar aýdaraıyq. Qazaq­tar 3 mıllıon 900 myń adam edi. Al kórshi ózbekter 2 mıllıon 900 myń adamdy quraıtyn. Búgingi statıstıka mynandaı: qazaqtar 10 mıllıon 500 myńnan assa, ózbekter 27 mıllıon. Bul alasapyran ýaqyttaǵy qazaqtyń qyrylǵan taǵdyry. Asharshylyq qa­zaq úshin qoldan jasalyndy. Goloshe­kındik saıasat 3,5 mıllıon qazaqty qyrdy. Bir mıllıon qazaq tarydaı shashyrap aýyp ketti.

VKP(b)-niń XVIII sezinde Ýkraı­na­daǵy 4,5 mıllıon opat bolǵan ha­lyqtan keıin eń kóp qyrylǵan qazaq halqy ekeni resmı moıyndaldy.

Qazaqtyń qandy qasireti osyndaı!

Desek te ǵasyrlar toǵysynda qa­zaq­tyń baǵy jandy.

Táýelsizdik jyldary Elbasy da, halyq ta uly synnan ótti. Ǵasyrlyq joldan ótti. Álem kartasynda to­lyqqandy qazaq memleketi ornyqty. Endi qazaq eli – shekarasy zańmen be­kitilgen Qytaı, Reseı, О́zbek, Qyrǵyz memleketteri parlamentterinde ratıfıkasııadan ótken, zańdyq quqyǵy moıyndalǵan memleket.

Qazaqstan álemdik saıası dodadan óziniń ornyn aldy. Qazaqtyń etektegi basy tórge shyqty. «Elimiz qaıta el boldy, halqymyz qaıta halyq boldy», «Kedeı halyqty baı qyldy, az halyqty kóp qyldy». Mine, sonaý segizinshi ǵasyrda Kúltegin, Tonykók qaldyrǵan tas jazý HHI ǵasyrda qaıta jańǵyrdy. Qazaq qazaq bol­ǵaly, qazaq memleket qurýǵa umtyl­ǵaly qazaqtyń aty mundaı shyqqan emes, qazaqtyń juldyzy mundaı janǵan emes!

Endi qazaqqa ne kerek! Endi qazaq órkenıetti 50 eldiń emes, otyz eldiń qataryna qosylýy kerek. Bul múmkin be? Oǵan shúbá joq!

Biz Qazaqstannyń 21 jyldyq qa­lyptasý, damý, kemeldený kezeńin bas­tan ótkerdik. Elbasy, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Na­zarbaevtyń halyqqa joldaýlarynyń kezeń-kezeńderin kózben kórip, qulaq­pen estip, onyń oryndalý barysyn birge qadaǵaladyq. Kezinde 2030 baǵ­dar­lamasyn jarııalaǵanda, oǵan deıin «kim bar, kim joq» dep saryýaıymǵa salynýshylar da, jańa zaman bolsa da eski áýennen jańylmaıtyn zarjaq oppozısııa da bar-dy. Biraq, bárine zaman, bárine ýaqyt tóreshi. Sonymen, «Qazaqstan − 2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıasaty» atty Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti, Elbasy Nursultan Na­zarbaevtyń halyqqa Joldaýynyń tini ne? Buǵan bylaı dep qorytyndy jasaýǵa bolady.

– Qýatty da tabysty – táýelsiz Qazaqstan quryldy.

– Bılik tarmaqtarynyń teńger­meýshiligi saqtalǵan zamanaýı mem­lekettik basqarý júıesi qalyptasty.

– Demokratııalandyrý men yryq­tandyrýdyń joǵary standarty qa­lyp­tasa bastady.

– Álemdik etalon azamattyq tatý­lyq pen ultaralyq kelisimge qol jetkizildi.

– Qazaqstan halqy Assambleıasy kishi OON dárejesindegi baǵaǵa ıe boldy.

– Sońǵy 15 jyl ishinde Qazaqstan serpindi damýshy bes eldiń qataryna qosyldy.

– Ekonomıkalyq reıtıngi jóninen Qazaqstan 51-shi oryndy ıemdendi.

Bul Nazarbaev belgilegen órke­nıetti elý eldiń qataryna qosylý maqsaty oryndalǵanynyń kórinisi emes dep kim aıta alady?

Qazaqstan álemdik saıasattyń ordasyna aınaldy. OBSE-ge jetekshilik ettik, teńdesi joq Astana deklara­sııa­sy qabyldandy, SVDA qalypty jumys isteıdi, Islam yntymaq­tas­tyq uıymyna, ODKB-ǵa jetekshilik jasadyq.

Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý ıdeıasyn kóterdi. AQSh, Reseı, Qytaı syndy memleketter Qazaqstan qaýipsizdigine kepildik berip, strate­gııalyq áriptestikke qol qoıdy.

21 jylda qol jetken tabystardy túıindeı aıtsaq, osy kezeńde kásibı memleket quryldy, adamnyń ómir súrý deńgeıi ósti, ortasha aılyq 9,3 ese, zeınetaqy 10 ese ulǵaıdy. Ha­lyqtyń aqshalaı kirisi 16 ese ósti. Bilim men ǵylym salasy qaryshty damydy. 1997 jyldan beri 942 mektep, 758 aýrýhana salyndy. Sońǵy 12 jylda joǵary bilimge beriletin grant 182 paıyzǵa ósti. Endi ne isteý kerek? Sońyn saralaıtyn, aldyn bol­­­jaıtyn Nursultan Nazarbaev ja­ńa Qazaqstannyń jańarǵan 2050 jyl­ǵa deıingi damý strategııasyn usyndy.

Bul Elbasynyń qazaqtyń qamyn oılaǵan kóregen saıasaty. Ulttyń kóz tikken baǵyty. «Kóringen taýdyń alystyǵy joq» deıdi halyq danaly­ǵy. HHI ǵasyr qazaq ǵasyry bolatynyna berik senimmen joldaý arnaǵan Nazarbaev sózi júrekke jaqyn, kózge ystyq, senimge berik!

Mundaı damý strategııasy bizge ne beredi? Bizdi qandaı qıyndyqtar men belester kútip tur. О́ıtkeni, jahan­dyq qaterler tolastar emes. Álem halqy kúrt ósýde. Kúni keshe álem hal­qy 6 mıllıard adamdy qurasa, endi 7 mıllıardtan asty. Al 2050 jylǵa qaraı ol 9 mıllıard adamǵa jetedi dep kútiledi. Jer osynshama adamdy asyraı ala ma? Qazba baı­lyqtar jete me? Mine, osyndaı su­raq­tar Qazaqstannyń damý jolymen astastyryla qaraldy. Son­dyqtan da Nursultan Nazarbaevtyń bul Joldaýy óziniń adamzat qun­dy­lyqtarymen ǵana emes, ulttyq ósip-órkendeý jo­lymyzdyń jasampaz ba­ǵyt­tarynyń aıqyndalýymen qundy.

Qazaqstan halqynyń orta jasy 35-ti quraǵanymen, demograf ǵalym­dardyń saraptamalaryna sáıkes «en­di 40-jyldan keıin 60-tan asqan adam­dardyń sany 15-ke tolmaǵan­dar­dan asyp túsedi». Oǵan álemdegi ash­tyqtyń beleń alýyn qosyńyz. Mu­nyń bári álemdegi zańsyz kóshi-qon prosesterin údete túsetini bel­gili. Egini jaıqalyp, maly marqaıyp, qaz­ba baılyqtary ıgerilip, ulty ja­sam­pazdyq tanytyp otyrǵan qazaq eli, qazaq memleketine ońtaıly ómir súrý kepili retinde qarap, atbasyn qalaı da osy jaqqa burǵysy kele­tin­derdiń sany kóbeımese, azaımaq emes. Meniń qolymda bar derekterge qa­raǵanda, Qazaqstandaǵy mıgrant­tar­dyń sany 450 myńǵa jýyq. Osydan tórt jyl buryn olar 1 mıllıon­ǵa jýyq adamdy quraǵan bolatyn. Bul Qazaqstan­nyń altyn valıýtalyq qory shetelge toǵytylyp jatyr degen sóz.

Qazaqstanda jumys bar. Biraq ony atqaratyn qazaq joq. Biz óz qu­rylysshymyzdy, óz etikshimizdi daıarlamaı, óz ónimimizdi ózimiz jınamaı bul prosess toqtamaq emes. Sondyq­tan da Elbasy  ulttyq ındýstrııalızasııa men jańa tehnologııalardy je­tildirýdi memlekettik saıasat deńge­ıine qoıyp otyr. «Biz taıaý bolashaqta keri úderispen eldiń sheginen tys jerlerden bizge keletin eńbek ımmıgrasııasymen betpe-bet kelýimiz áb­den múmkin ekenin túsinýge tıispiz».

Biz óz tarapymyzdan osyndaı ke­leń­siz jaǵdaıattardyń oryn almaýy úshin ulttyq sanalylyqpen qatar «mem­lekettik oı-sanany» qalyptas­ty­rýymyz qajet. Bul ár Qazaqstan azamaty óz deńgeıinde ultyna adal qyzmet etýi kerek degen sóz. Elbasy usynǵan memlekettiń jańa saıasaty ultty birik­tirýshi ǵana emes, ultty jumyldy­rý­shy strategııalyq maq­sat­qa jumys is­teıtin bolady. Sonymen, aldaǵy kórin­gen kókjıekter qandaı?

Ol básekege qabiletti ekonomıka, paıda ákeletin ınvestısııa, ıaǵnı shashý emes, jınaýǵa negizdelgen ekono­mıkalyq pragmatızm.

Ol – jańa kadr saıasaty. Endi bir ákimniń, bir mınıstrdiń sońynan seń­deı soǵylysyp kóship júretin kadr­lar kóshkini toqtatylady.

– Ol – qalypty bıýdjet saıasaty, bólingen bıýdjettiń ońtaıly jumsa­lýyn qadaǵalaý;

– Ol – údemeli ınnovasııalyq ındýstrııa;

– Ol ımporttaýǵa laıyq ónim jáne jańa tehnologııalar parki;

– Ol aýyl klasterin jetildirý jáne damytý.

Zaman ózgerdi, qoǵam qalaı ózger­mek? Bul Joldaýda erekshe oryn alǵan mańyzy zor talap: «Memleket óziniń rólin ózgertýi tıis», – dedi Nur­sultan Nazarbaev. Bul máselege asa baıyppen, saraptap qaraýǵa týra keldi. О́ıtkeni, bizdiń Ata Zańy­myz­da Qazaqstan zaıyrly, áleýmettik memleket ekendigi taıǵa tańba bas­qandaı etip jazylǵan. Sol qalaı da­mymaq?! Baıyptap, saraptap qara­saq, Qazaq­standy jekeshelendirýdiń ekinshi ke­zeńi tosyp tur eken. Munyń ońaı tımesi belgili. Muny Nur­sul­tan Nazarbaev jasyrmaıdy. «Memleket pen naryq arasyndaǵy jaýap­kershilikti qaıta bólisý» ońaı emes. Memleket­tik baılyqta halyqtyń óz úlesi bar. «Halyqtyq IRO» sonyń aıǵaǵy. Bul bolashaqta «QazTrans­Oıl» sııaqty barlyq ulttyq kom­panııalarǵa halyq­tyń ózi ıe bolady degen sóz. Biraq «úrkip, qorqyp qal­ǵan halyq» baıaǵy pıkterdiń kebin kıemiz dep jaltaqtaı bergeni jasyryn emes. Halyqqa mu­nyń jaı-jap­saryn túsindiretin syndarly aqpa­rat qajet. «QazTrans­Oıl­dyń» ak­sııa­­lary 28 mıllıard teńge­den asyp jyǵylýy bul suranystyń bolashaq­ta jalpyhalyqtyq sıpat alatyny­nyń belgisi dep bilemin.

2050 baǵdarlamasy áleýmettik saıa­sattyń jańa sıpatyn ashty.

– Kedeıshilikke jol bermeý;

– Memleket bolashaqta áleýmettik qoldaýdy tek buǵan muqtaj toptarǵa ǵana kórsetedi;

– Áleýmettik jáne zeınetaqylyq qamtamasyz etilý júıesi jetildi­ri­ledi;

– Ana men bala qorǵala beredi;

– Jumyssyzdardy oqytý men qaıta daıarlaý saıasaty óristeıdi;

– О́ńirlik damý barysynda áleý­mettik teńgerimsizdik máselelerine jete nazar aýdarylady.

– Kóshi-qon máseleleri keshendi túrde sheshiledi;

– Eńbek tólemi saıasaty jańǵyr­tylady;

– Ult bolashaǵy –ult densaýlyǵy ekendigin túısiný jáne osyǵan oraı «medısınanyń sapasynyń biryńǵaı standarttaryn» qalyptastyrý júze­ge asyrylady;

– «Jahandyq tehnologııalyq tóń­ke­ristiń» aınalymyna qatysý kózdel­gen;

– Memlekettik jastar saıasaty jetildiriledi;

– Memlekettilikti odan ári ny­ǵaı­tý jáne Qazaqstandyq demokra­tııa­ny damytý;

– Jergilikti ózin-ózi basqarýdy tolyqqandy júzege asyrý;

– Qazaqstandyq patrıotızm – kóp­ultty jáne kóp konfessııaly qoǵam­dy odan ári qamtamasyz etý;

– Qazaq tilin keńinen qoldaný jó­nindegi keshendi sharalardy júzege asy­rý;

– Qazaqtyń birligi – eldiktiń kilti ekenin sanaǵa quıý;

– Ulttyq ıntellıgensııanyń ró­lin kúsheıtý;

– Máńgilik el bolý.

Uly babalarymyzdan qalǵan Orhon-Enıseı jazbalarynda, Kúltegin qaldyrǵan mynadaı asyl amanat bar: «Begi halqyn, halqy begin syılaıtyn el máńgi jasaıdy».

Máńgilik el ıdeıasy ultty birik­tirýshi ıdeologııa! N.Nazarbaev máń­gilik eldiń ýyǵyn qadap, shańyraǵyn kóterdi. Endigi sóz ulttyń ózinde, ın­tellıgensııanyń sózinde!

Ýálıhan QALIJANOV,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner

ınstıtýtynyń dırektory,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.

ALMATY.