Esirtkini ınternet arqyly satýshylar jazasy kúsheıtiledi
Sońǵy jyldary zamanaýı tehnologııalardyń damýyn esirtki ázirleýshiler men satýshylar óz múddelerine saı paıdalanyp, nebir zańsyz qıturqy áreketterdi meńgerip jatqany jasyryn emes. Oǵan qosa, shetelde tirkelgen messendjerler, baqylanbaıtyn áleýmettik jeliler, anonımdi tólem júıeleri tyıym salynǵan preparattardy satýdyń jańa baılanyssyz ádisteriniń bir bóligine aınaldy.
Osy tásilderdiń jolyn kesýde ne isteldi? Ishki ister mınıstriniń keńesshisi Nurdildá Orazdyń aıtýyna qaraǵanda, jyl saıyn túrli esirtki zattaryn jarnamalaıtyn nemese satatyn 4,5 myńnan astam saıt buǵattalady.
– IIM bastamasymen baqylaýdaǵy esirtki zattarynyń tizimin barynsha qysqa merzimde jańa psıhobelsendi zattarmen tolyqtyrýǵa múmkindik beretin zańnamaǵa túzetýler qabyldandy. Bul tizimder qazir barlyq belgili esirtkiler men olardyń analogtaryn qamtıdy. Sonymen qatar ınternet-resýrstar arqyly esirtkini taratýǵa qatysty birqatar zańnamalyq bastamalar qaralýda, – deıdi N.Oraz.
Tek sońǵy jyldary ǵana IIM esirtkini ótkizgeni úshin jaýapkershilikti kúsheıtý boıynsha qylmystyq zańnamaǵa túzetýler ázirledi, qylmystyń quramyn «elektrondyq aqparattyq resýrstarda esirtki quraldary men psıhotroptyq zattardy ótkizý, jiberý nemese ótkizý maqsatynda daıyndaý, satyp alý, saqtaý, tasymaldaý týraly usynystardy ornalastyrý» degen saralaý belgisimen tolyqtyrady.
Osyndaı árekettiń qaýpin eskere otyryp, ony jasaǵany úshin 15 jyldan 20 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý nemese múlkin tárkileı otyryp, ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý túrinde qylmystyq jaýapkershilik belgileý usynylyp otyr.
– Sondaı-aq esirtkini nasıhattaý nemese jarnamalaý jolymen esirtki tutynýǵa májbúrleýge qatysty jaýapkershilikti engizý usynylady. Bul áreket úshin balamaly jazalarmen qatar 4 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen. Eger bul qylmys elektrondy aqparattyq resýrstardyń kómegimen jasalsa, kináli adam 3 jyldan 8 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesiledi, – deıdi IIM Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl departamentiniń basqarma bastyǵy Berikhan Nurǵalıev.
Bul túzetýlerdi Parlament Májilisiniń qaraýyna engizý kezekti sessııanyń jumysy bastalatyn ýaqytqa josparlanǵan. Atalǵan sharalar esirtki saıttarynyń elektrondy meken-jaılary bar graffıtı-jazýlardy qaldyrý, esirtki saıttaryn ákimshilendirý, sondaı-aq elektrondy resýrstar arqyly esirtkilerdi ótkizý sııaqty áreketterdi qylmystyq is júrgizý salasyna engizýge múmkindik beredi.
Jalpy, jańa sıntetıkalyq esirtkilerdi qoldanýǵa negizinen jasóspirimder men oqýshy jastar tartylatynyn eskere otyryp, Ishki ister mınıstrligi ata-analarǵa ózderiniń balalary qaraıtyn ınternet-resýrstar men áleýmettik jelilerdi baqylaýdy usynady.
Jasandy esirtkiniń úlesi artyp keledi
Birikken ulttar uıymynyń jyl saıyn jarııalanatyn baıandamasynyń jýyrda taratylǵan bıylǵy esebinde apıyn preparattaryn teris paıdalanatyn adamdardyń sany boljamdy derekterden aıtarlyqtaı asyp, 53 mln adamdy quraıtyny jazylǵan. Bul buryn boljanǵannan 53 paıyzǵa artyq.
Sonymen qatar esirtki tutynýshylar sanynyń ósýiniń negizgi sebepteri retinde baıandamada opıoıdtardy tutynýdyń ósýi, sondaı-aq kannabıstiń keńinen taraýy atap kórsetilgen.
«Burynǵydaı sıntetıkalyq opıoıdtar eleýli qaýip tóndiredi, olardy paıdalanýdan ólim-jitim ósip keledi, fentanıl men sol tektesterdiń zańsyz aınalymynyń aýqymy keńeıýde», delingen baıandamada. Halyqaralyq uıymnyń derekterine qaraǵanda, esirtkini paıdalaný nátıjesinde 2017 jyly 585 myń adam qaıtys boldy, osy ólimderdiń úshten ekisine opıoıdtar sebepshi bolǵan. Al álemde eń kóp taralǵan esirtki – kannabıs, al eń qaýiptileriniń basynda opıoıdtar-geroın men opıým bolyp qalyp otyr.
Álemdegi geroınniń zańsyz aınalymynyń eń iri baǵyty burynǵydaı Balqan baǵyty, ol boıynsha esirtki Aýǵanstannan Iranǵa, Túrkııaǵa, Balqan elderine kontrabandalyq jolmen túsedi. Basqa baǵyttar boıynsha geroın Aýǵanstannan Pákistan arqyly Ońtústik Azııaǵa nemese Afrıkaǵa (Ońtústik baǵyt) nemese Ortalyq Azııa arqyly Reseı naryqtaryna (soltústik baǵyt) shyǵarylady. Alaıda, halyqaralyq sarapshylardyń málimetinshe, bul baǵyttardyń mańyzdylyǵy tómendeýde.
Máselen, eger 2008 jyly soltústik baǵyty boıynda ornalasqan elderde anyqtalǵan morfın men geroın kólemi 10 paıyzy bolsa, 2017 jylǵa qaraı bul kórsetkish 1 paıyzǵa deıin tómendedi. Bul soltústik baǵyt boıyndaǵy naryqtarda sıntetıkalyq esirtkilerge suranys qurylymynyń ózgerýine baılanysty bolýy múmkin.
Sonymen qatar aımaqtyq is-sharalarynyń tıimdiligin arttyrý da belgili bir ról atqaryp keledi.
– Baıandamada Ortalyq Azııa elderi BUU Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasynyń qoldaýymen BUU EQB keshendi eldik, óńirlik jáne jahandyq baǵdarlamalary, sondaı-aq Ortalyq Azııa óńirlik aqparattyq úılestirý ortalyǵy (Qazaqstanda, Almaty qalasynda ornalasqan) sııaqty platformalar arqyly óńirlik yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa aıtarlyqtaı resýrstar bólingendigi atap kórsetilgen, – deıdi IIM ókili Berikhan Nurǵalıev.
BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrıshtiń osyǵan baılanysty joldaýynda memleketter nashaqorlyqtyń aldyn alý jáne emdeý, adam quqyǵyn saqtaı otyryp, esirtkige táýeldilerdi ońaltýdy júrgizý kerek dep aıtylǵan. Bul rette nashaqorlyqpen kúreste otbasy, mektep pen qaýym sheshýshi ról atqarady. Ásirese, esirtkini teris paıdalaný uzaq merzimdi aýyr zardaptarǵa ákep soqtyrýy múmkin.
