Jabaıhan Ábdildın jáne dıalektıka taǵdyry

Senbi, 9 aqpan 2013 7:09

Qazaq bolyp týyp, qazaq ǵylymyna, onyń ishinde kenjelep baryp kemeldengen qazaq fılosofııasyna molynan úles qosqan, ult topyraǵynda dıalektıkalyq logıka mektebiniń negizin qalaǵan akademık Jabaıhan Múbárákuly Ábdildınniń ómir jolyna kóz júgirtkende danyshpan Abaıdyń: «…adamdyq qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń», degen sózi oıǵa oralady. Qazaqstan ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker, Memlekettik syılyqtyń,

Senbi, 9 aqpan 2013 7:09

Qazaq bolyp týyp, qazaq ǵylymyna, onyń ishinde kenjelep baryp kemeldengen qazaq fılosofııasyna molynan úles qosqan, ult topyraǵynda dıalektıkalyq logıka mektebiniń negizin qalaǵan akademık Jabaıhan Múbárákuly Ábdildınniń ómir jolyna kóz júgirtkende danyshpan Abaıdyń: «…adamdyq qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń», degen sózi oıǵa oralady. Qazaqstan ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker, Memlekettik syılyqtyń, Prezıdenttiń Beıbitshilik pen rýhanı tatýlastyq syılyǵynyń, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, kórnekti oqymystynyń oı-ólshemi­nen órilgen fılosofııalyq eńbekteri ultymyzdyń rýhanııa­tyna qosylǵan mura ekeni sózsiz. Onda ol Arıstotel, Sokrat, Kant, Gegel, ózge de álemdik dárejedegi ǵulamalardyń dúnıelerin saralaı kelip, qazaqtyń fılosofııalyq oı ólshemimen ushtastyryp, túıin jasaǵan akademıktiń zertteýleri týraly belgili fılosoftar B.Kedrov, E.Ilenkov, V.Stepın,  V.Malsev, E.Sıtkovskıı, V.Lektorskıı, basqa da alys-jaqyn sheteldiń zerdeli azamattary oń baǵalap, jaqsy pikirlerin bildirip keledi. Al azat elimizdiń oqymystylary men qaıratker qalamgerleri Salyq Zımanov, Ábish Kekilbaev, taǵy basqalar, Jabaıhan Múbárákulynyń ult ǵylymyna sińirgen eńbegin erekshe atap: «Qazaqstandyq fılosofııalyq mekteptiń negizin salǵan, ómirdiń damý dıalektıkasyn tereń túsingen ǵalym-fılosof» deıdi. 

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary: «Bodan bolý, qul bolý, táýeldi bolý degenniń bir jaman jeri bar. Ol adam ózine senińkiremeıdi. «Bireý ne aıtady eken?…» deı beredi», dep ózi meńzegendeı, bir kezderi ústem kúshtiń úreıin týǵyzyp, záre-qutyn qashyrǵan, osy qorqynysh qazaq zııalylaryn qoıdaı jýsatýǵa ákelgen, jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt sol qyrǵyn-qasiretti qupııada saqtap, qurdymǵa jibermek bolǵan aram pıǵyl sý sepkendeı sóndirilip, aqtańdaq el bolǵanda jaryqqa shyqty. Alash arystaryn aqtaý isine Elbasy bas bolyp zııaly qaýym ókilderi bel sheshe kirisip, ult ulylary halqymen qaıta qaýyshty. Solardyń qatarynda, tipti aldyńǵy shebinde  Jabaıhan Ábdildınniń júrgeni belgili. «Adam eki nárse arqyly qartaımaıdy. Birinshisi – qaıyrymdy isi, ekinshisi – meıirimge toly sózi» dep Balasaǵun aıtpaqshy, bul onyń Otanyna erekshe qyzmet etkenin kórsetedi. Osyndaı ǵulama týraly Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi V.A.Lektorskııdiń kólemdi maqalasyn yqshamdap gazet oqyrmandarynyń nazaryna usynyp otyrmyz.

Akademık Jabaıhan Múbárákuly Ábdildınniń fılosofııa ǵylymy salasynda tyndyrǵan isterin baǵalaý, túsiný úshin onyń ǵylym jolyndaǵy alǵashqy qadamy men qalyptasýynyń ıdeıalyq jáne áleýmettik taǵylymyn sanańda qaıta jańǵyrtyp, zerdeleýiń kerek.
HH ǵasyrdyń 50-jyldarynyń ekinshi jartysynan bastap keńestik fılosofııada jaǵdaı ózgerdi. Meniń oıymsha, tipti, revolıýsııalyq ózgerister oryn aldy deýge bolady. О́ıtkeni, sol kezde bizde uzaq ýaqyttar boıy qalyptasyp qalǵan markstik fılosofııany dogmatıkalyq uǵyný «Dıalektıkalyq jáne tarıhı materıalızm týraly» stalındik qaǵıdattyń kóleńkesinde qalǵan edi. Men bul ózgeristerdi MMÝ-diń fılosofııa fakýltetiniń jas aspıranttary E.V.Ilenkov pen A.A.Zınovev 1953-1954 jyldary qorǵaǵan kandıdattyq dıssertasııalarynda, al keıin kitap pen maqala túrinde jarııalaǵan materıaldary arqyly júzege asyrǵan K.Markstiń «Kapıtaly» boıynsha jasalǵan teorııalyq zertteýleriniń metodologııasy turǵysyndaǵy dıalektıkamen baılanystyrdym. Osy eki dıssertasııanyń da taqyryby múlde erekshe bolyp kórinýi múmkin. Shyntýaıtynda, bul arada áńgime jańa fılosofııalyq problemany tujyrymdaý jáne resmı dıamat pen tarıhı materıalızmniń kóptegen dogmalaryn joqqa shyǵarý týraly bolyp otyr.
Eki dıssertasııa da «Kapıtaldaǵy» (ataqty «abstraktilikten naqtylyqqa órleý») markstik ádisti uǵyndyra otyryp, sol kezdegi bizdiń fılosofııa úshin múlde jańa-ǵylymı teorııanyń logıkalyq qurylýy men damýy, osy damýdyń ádisi, teorııalyq jáne empırıkalyq bilimder araqatynasy, zertteý logıkasy men tujyrymdaý logıkasy jáne t.b. baǵyttardaǵy zertteýler keńistigine jol ashty. Basqasha aıtsaq, ǵylymı tanym teo­rııasy týraly áńgime qozǵaldy. Ilenkov pen Zınovevtiń Markske arqa súıeı otyryp «abstraktilikten naqtylyqqa órleý» jolyndaǵy teorııalyq bilimniń qalyptasýy men damýy týraly jasaǵan paıymdaýlary, shyn máninde, sol jyldary Lenınniń «Materıalızm jáne empırıokrıtısızm týraly» eńbegine baılanysty resmı qabyldanǵan tujyrymdarǵa qarama-qaıshy bolyp shyqty.
Máseleniń Ilenkov pen Zınovevtiń fılosofııanyń belgili bir salasynda erekshe bir mektep izasharlary bol­ǵan­dy­ǵynda emes ekenin basa aıtqym keledi. Meniń oıymsha, olardyń ıdeıalary men baǵdarlamalary tutastaı alǵanda, biz­diń fılosofııanyń damýyndaǵy prın­sıp­ti shep boldy. Bul jańa bir dúnıeni ashqanmen birdeı edi. Zertteýdiń shynaıy fılosofııalyq jańa ádisteri ómirge keldi.
Sóıtip, HH-shy júzjyldyqtyń 50- jyldarynyń aıaǵy men 60-jyl­darynyń basynda bizdiń belgili fılosoftarymyz ǵylymı tanym teorııasy turǵysyndaǵy dıalektıka problemalarymen aınalysa bastady. Naq osy kezde taǵy bir, kútpegen deýge bolady, aıtýly qubylys aldymyzdan shyqty: Jabaıhan Múbárákuly jetekshilik etetin tamasha qazaqstandyq dıalektıkalyq logıka mektebi ómirge kelgenine kýá boldyq. Osyndaı toqtamǵa kelýge alǵashynda J.M.Ábdildınniń redaksııa­symen jaryq kórgen tórt avtordyń áıgili ujymdyq monografııasy, al keıin onyń ózi jazǵan «Teorııalyq tanymdaǵy bastama máselesi» (Almaty, 1967 j.) degen eńbegi yqpal etkenin aıtýǵa tıispiz. Bul eńbekter birden dıalektıkalyq logıka salasy mamandarynyń nazaryna ilikti. Olardy jas qazaqstandyq fılosoftardyń dıa­lek­tıkanyń óte kúrdeli jáne tereń prob­lemalaryn tamasha ıgerip alǵany, fılosofııa tarıhyn asa bir bilgirlikpen taldaýy, bizdiń belgili fılosoftarymyz E.V.Ilenkov, B.M.Kedrov, E.P.Sıt­kovskıı, P.V.Kopnınderdiń (olardyń yqpalyn moıyndaı otyra) eńbekterimen tanys bolýy, sonymen birge, dıalektıkalyq logıka máselelerin taldaýda ózindik kózqaras tanytýy tańǵaldyrdy.
Ásirese, Jabaıhan Múbárákulynyń bastama máselesine arnalǵan kitabyna qyzyǵýshylyqtyń zor bolǵanyn aıtqym keledi. Aqıqaty sol, bul másele buǵan deıin de belgili bir deńgeıde, máselen, abstraktilikten naqtylyqqa órleý ádisine arnalǵan E.V.Ilenkovtiń klassıkalyq eńbekterinde birshama taldanǵan bolatyn. Desek te, bul problemany barynsha túbegeıli jáne jan-jaqty zerttegen naq J.M.Ábdildınniń ózi bolǵanyn moıyndaýymyz kerek.
Osy arada men sol jyldary álemdik ádebıette «teorııalyq zertteý bastamasyn» joqqa shyǵarǵan ǵylym logıkasy men metodologııa máseleleri boıynsha logıkalyq pozıtıvızm qaǵıdalary ústem etkenine nazar aýdarǵym keledi. Ocy baǵytty qoldaýshylardyń pikirinshe, logıkalyq pozıtıvızm ustanymyna sáıkes teorııa gıpotetıkalyq – dedýktıvti konstrýksııa turǵysynda uǵynylýy kerek, ol taza formaldik logıkalyq jáne matematıkalyq operasııalar arqyly óristeıdi jáne onyń saldary empırıkalyq faktilermen salystyrylady. Teorııanyń osy óristeýiniń bastapqy pýnkti birqatar aksıomalar retinde qabyldanýy múmkin, al olardy tańdaýda erkindikke jol beriledi.
Jabaıhan Múbárákuly osy máselege baılanysty basqa kózqarasta boldy. Teorııalyq zertteý bastamasy – bul bastapqy teorııalyq model, onyń óristeýi (al bul formaldi emes, jańa mazmundyq alǵysharttardy birte-birte qatystyrýdy kózdeıtin mazmundyq úrdis) teorııany birtutas qurýdy júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Bastamany tańdaý teorııanyń birtutastyǵymen anyqtalady. Demek, teorııanyń mazmuny bastamany tańdaýǵa táýeldi. Sonymen birge, bastama – bul jaı ǵana anyqtalǵan formaldi tujyrym emes, ol naqty mazmundyq model, eger qajet bolsa – teorııalyq júıeniń jalpy negizi mánine ıe bolatyn naqty «jeke jaǵdaı».
Men J.M.Ábdildın usynǵan barlyq teorııalyq tujyrymdamanyń erekshelikterine tereńdep, búge-shigesine deıin taldaǵaly otyrǵan joqpyn. Tek HH ǵasyrdyń 70-80-jyldarynda batystyq fılosofııalyq ádebıette ǵylym metodologııasynyń damýy ǵylymı teorııanyń dál osy logıkalyq-pozıtıvıstik modelinen bas tartý baǵytynda órbigenin, soǵan qaramastan J.M.Ábdildın óz kitabynda jasaǵan tujyrymdardy shetelderdiń belgili ǵalymdarynyń moıyndaǵanyn atap ótkim keledi. Ras, fılosofııa salasyndaǵy batystyq mamandar bul taqyrypqa ózderiniń qalyptasqan ǵylymı dástúrleri sheńberinde keldi de, ony ózderinshe zerdeledi. Máselen, T.Kýn úshin bul «paradıgma», teorııa nemese tipti, birneshe teorııa negizine jatatyn jáne jaı ǵana jalpy tujyrymdar jıyntyǵy emes, áldebir naqty «mysal», úlgi. I.Lakatos muny mazmundyq model turǵysynda qabyldanǵan ǵylymı-zertteý baǵdarlamasynyń «ózegi» retinde qarastyrady. Áńgime bul dıalektıkalyq teorııa bastamasynyń ózi bolmasa da, osy máseleni Jabaıhan Múbárákulynyń batys fılosofııasynan da buryn jáne ózgeshe zerttegenin kórmeýdiń múmkin emestigi jóninde bolyp otyr. J.M. Ábdildın ǵylym metodologııasy boıynsha batystyq ta, bizdiń otandyq ádebıette de (bizde empırızmdi jaqtaýshylar sensýalıstik túsinikke qurylǵan V.I. Lenınniń «Materıalızm jáne empırıokrıtısızm» degen eńbegine súıendi) empırızm pozısııasy ústemdik jasap turǵan tusta, ony ǵylymı turǵydan dáleldi synap, jańa baǵyt usyndy. Keıin, 70-jyldary batystyq ádebıette empırızm «ǵylymı faktilerdiń teorııalyq júktemelengeni» týraly tezıs arqyly synala bastaldy. Bul batystyq ǵylym fılosofııasy úshin jańalyq ashýmen birdeı boldy. Qalaı desek te, bizdiń elimizde teorııalyq bilimdi empırıkalyq túsinýdi dıalektıkalyq turǵydan fılosofııalyq synaý J.M. Ábdildınniń eńbekterinde erte jáne tereń júzege asyrylǵany aqıqat. Men úshin osy jaıt eki nárseni bildiredi. Birinshiden, sol jyldary shynynda da, bizdiń fılosofııa men halyqaralyq fılosofııalyq qaýymdastyq arasynda qatynas bolmaǵan edi. Árıne, bul quptarlyq jaıt emes. Biraq, basqa da jaǵdaı boldy: sol jyldary bizdiń fılosoftarymyz sondaı tamasha máseleler kóterip jáne ony sondaı ádispen sátti sheshýge qol jetkizdi, al batystyq fılosofııalyq oı osyny bizden edáýir kesh ıgere bastady.
Qazaqstandyq fılosoftar akademık J.M.Ábdildınniń jetekshiligimen 70-80-jyldary dıalektıkalyq logıka máselelerin zertteýge erekshe qulshynyspen kirisip, qyrýar ister atqardy. Men aıtar edim, sol jyldary Almaty osy problemany zertteýdiń búkilodaqtyq ortalyǵyna aınaldy. Atap aıtqanda, Jabaıhan Múbárákulynyń birneshe monografııasy jáne onyń redaksııalaýymen kóptegen kitaptar jaryq kórdi. Bul eńbekterde dıalektıkalyq logıkanyń negizgi prınsıpteri júıeli túrde jan-jaqty zertteldi. Qazaqstandyq ǵalymdar munymen de shektelgen joq. Olar sol kezde «Dıalektıkalyq logıka» dep atalatyn tórt tomdyq ujymdyq monografııa shyǵardy. Osy zertteýlerdiń mańyzdy bir ereksheligi – qazirgi zamanǵy ǵylym, ásirese, jaratylystanýdyń metodologııalyq máselelerin zerdeleýde teorııalyq baılam jasaýǵa jol ashyldy. J.M.Ábdildınniń ózi salys­tyrmaly teorııa men kvanttyq me­hanı­kanyń metodologııalyq máse­lele­rine taldaý jasady. A.N.Nysanbaev dıa­lek­tıkalyq turǵydan matematıkalyq bilim­niń fılosofııalyq-metodologııalyq má­selelerimen shuǵyldandy. J.M.Ábdil­dınniń zertteý ujymynyń ózge ókil­deri kosmologııa, bıologııa, geolo­gııa, fızıkalyq jaǵrapııa, tarıhı ǵy­lym­dardyń metodologııalyq máse­lelerine taldaý jasady. J.M.Ábdildın sol jyldary Almatyda dıalektıkalyq logıkadan birneshe Búkilodaqtyq konferensııa uıymdastyrdy.
70-80-jyldary Máskeýde dıalektıka máselelerin zertteýshilerdiń basyna bult úıirildi. Naqty aıtsaq, 1971 jyly osy problemamen ózi aınalysqan jáne oǵan qoldaý kórsetken KSRO ǴA fılosofııa ınstıtýtynyń dırektory P.V.Kopnın qaıtys bolǵannan keıin onyń ornyna kelgen jańa basshylar E.V. Ilenkov pen onyń izbasarlaryn qýdalaı bastady. B.M. Kedrov pen onyń zertteý jumystary orynsyz synǵa ushyrady. Osyndaı keleńsiz jaǵdaıda Almaty arman qalaǵa aınaldy. О́ıtkeni, munda ǵylym logıkasy men metodologııasy turǵysyndaǵy dıalektıka máse­lesin zertteý óte qolaıly jaǵdaıda jáne qazaqstandyq fılosoftardyń bas­shysy Jabaıhan Ábdildınniń qyzý qoldaýymen júzege asyp jatty. Osy saladaǵy máskeýlik mamandar, áıteýir, múmkin bolǵan jaǵdaıda ózderin qyzyqtyratyn, qordalanyp qalǵan máselelerdi qazaqstandyq áriptesterimen, ásirese, osy salanyń maıtalman bilgiri J.M.Ábdildınmen talqylaý úshin Almatyǵa kelýge umtylatyn.
Búgingi tańda biz ózge elde, ózge áleýmettik jaǵdaıda ómir súrip jatyrmyz. Burynǵy Keńester Odaǵy joq. Qazaqstan táýelsiz memleket boldy. KOKP-tiń bıligi júrmeıdi. Reseıde de, Qazaqstanda da marksızm-lenınızm ilimi resmı ıdeologııa bolýdan qaldy. Osyǵan baılanysty óz zamanynda, múmkin, óte ózekti jáne tipti, jańashyl bolǵan zertteýler mańyzyn joǵaltqan syńaıly. О́ıtkeni, búgingi tańda ol zertteýler búgin eskirgen Markstiń ıdeıalarynan shyqty degen pikir beleń alyp tur. Keıbir qazirgi zamanǵy zertteýshiler bul dıalektıka ıdeıasynyń ózine de, damý prınsıpine de jáne bizdiń fılosoftar (onyń ishinde J.M.Ábdildın de bar) damytqan áreketshildik ádiske de, S.L.Rýbınshteın, A.N.Leontev, V.V.Davydov jáne t.b. eńbekterindegi keńestik psıhologııanyń metodologııalyq negizi bolǵan tásildemelik irgetasqa da qatysty dep sanaıdy.
Men, shyndyǵynda máseleni bulaı qoıýdyń durys emes ekenin dáleldep baǵaıyn. Eń aldymen, Marks tolyqtaı eskirdi, onyń fılosofııasy HIH ǵasyrǵa ǵana qatysty deý múlde jańsaq pikir ekenin aıtqym keledi. Markstiń keıbir fılosofııalyq-sosıologııalyq, mysaly, onyń jumysshy tabynyń qaıyrshylanýynyń ósýi týraly tezısi, bazıs pen qondyrma araqatynasy týraly kózqarastary jáne de birqatar ózge qaǵıdalary shynynda da eskirgen shyǵar. О́ıtkeni, HIH ǵasyrdy HH ǵasyrmen salystyrýǵa bolmaıdy ǵoı. Marks fılosofııasy biregeı bolattan shyńdalyp soǵylǵan, onyń basqa qaǵıdalarynan bas tartpaýyń úshin, odan eshtemeni alyp tastamaýyń kerek dep tujyrymdaǵan V.I.Lenınniń de qateleskenine búgin kóz jetkizip otyrmyz. Shyntýaıtynda, Marks fılosofııasynda tek HIH ǵasyrǵa qatysty jaılar da, HH ǵasyrdyń ómirsheń máseleleri de (mysaly, jatsyný teorııasy) bar. Ke­rek deseńiz, Marks ilimi HHI ǵasyrda da keıbir máselelerde paıdaǵa asatynyna meniń kúmánim joq. Bul, eń aldymen, ǵy­lymnyń tikeleı óndirgish kúshke aınalýy týraly markstik ıdeıaǵa qatysty. Bul ıdeıa búgin aqparattyq qoǵam dep ata­latyn túrde júzege asýda, onyń máselelerin qazir kóptegen teoretıkter talqylap jatyr. Búgin ekonomıkanyń «bilim ekonomıkasy» dep atalatyn jańa salasy paıda boldy. Ekonomıkalyq teorııa deńgeıinde túsinikti jaıt sol, búgin dál osy óndiris pen bilimdi paıdalaný ekonomıkalyq damý deńgeıiniń kórsetkishi bolyp tabylady. «Bilim ekonomıkasy», naryqtyń ádettegi zańdary áreket etpeıtin, ekonomıkanyń óte aıryqsha salasy bolyp shyqty. Keıbir teoretıkter ekonomıkanyń osy salasynyń damýyn, tipti, «post-ekonomıkalyq» qoǵamǵa ótýimen baılanystyrady.
Marks zerttegen áreketshildik ádis, áleýmettik, sol sııaqty, adam týraly ǵylymdarda tek qazir ǵana, shyn mánin­de, óz maǵynasyna qoldanylýda. Búgin­gi kúni álemdik sosıologııada jáne psı­hologııanyń basym bóliginde bul negizgi ádis bolyp sanalady.
Aıtqandaı, búgingi tańda batystyń kóptegen sosıologtary Markstiń E.Dıýrkgeım jáne M.Vebermen birge álemdik sosıologııanyń úsh klassıginiń biri ekenin moıyndap otyr. Eskeretin bir jaı, olardyń qataryna O.Kont ta, G.Spenser de, tipti, T.Parsons ta kirmeı qalǵan. Markstik ıdeıadan týyndaǵan keńestik psıhologııadaǵy mádenı-tarıhı jáne áreketshildik ádis (odan bizdegi keıbir jas psıhologtar bas tartýǵa asyǵyp júr) búginde álemdik psıhologııa­da erekshe yqpalǵa ıe. L.S.Vygotskıı, A.N.Leontev, V.V.Davydovtardyń ıdeıasyna negizdelip qurylǵan mádenı-tarıhı jáne áreketshildik ádis sanatyndaǵy zertteýlerdiń Halyqaralyq qoǵamy, mine, 15 jyl boıy jemisti qyzmet etýde. Qoǵam dúnıe júziniń kóptegen el­deri­niń birneshe myńdaǵan psıholog­taryn, pedagogtaryn, fılosoftaryn, sosıologtaryn biriktirip otyr. Búginde «dıalektıkalyq sosıologııa» men «dıa­lek­tıkalyq psıhologııa» qyzý qoldaý tabýda.
Osylaı, jaratylystanýdyń damýyna baılanysty dıalektıkaǵa jańasha kózqaras qalyptasýda. Atap ótý kerek, HIH ǵasyrdyń basyndaǵy nemis fılosofııasynda klassıkalyq túrde, Fıhte men Gegel eńbekterinde tujyrymdalǵan dıalektıka ıdeıalary, eń aldymen, rýhanı mádenıet tarıhyn zerdeleýge baılanysty damyǵan edi. Marks qoǵamdyq qatynastar salasyn taldaýda dıalektıkalyq metodologııany qoldanyp, dıalektıkaǵa jańasha sıpat berdi. Alaıda, jaratylys­taný ǵylymdaryna qatysty alǵanda, dıalektıka ıdeıalary HIH ǵasyrdyń jaratylystaný ǵylymdaryna qajet te emes edi (Engels sııaqty keıin jaratylystaný ǵylymdarynyń teorııalaryn dıalektıkalyq turǵydan túsindirýge bolar edi, biraq, ol kezde jaratylystanýdyń ózi shyn máninde bul ıdeıalardy kerek etpedi). Jaǵdaı HH ǵasyrda ózgerdi. Salystyrmaly teorııa men kvanttyq mehanıka endi dıalektıkalyq zerdeleýdi qajet etti. Onyń tamasha úlgisin bizge akademık J.M.Ábdildın kórsetti. Búgin ǵalamdyq evolıýsıonızm ıdeıasy men sınergetıka aıasynda damýdaǵy ózin­dik uıymdastyrylatyn júıeler teorııasynyń damýy dıalektıkaǵa degen jaratylystaný ǵylymdarynyń kóz­qarasyn túbegeıli jańasha qalyp­tastyrýda. Sınergetıkany dıalektıkalyq zerdeleýdiń mańyzdylyǵy týraly osy ádistiń negizin salýshylardyń biri Nobel syılyǵynyń laýreaty I.Prıgojın de jazǵan bolatyn.
Osyǵan qatysty meniń aıtaıyn degenim, dıalektıka – bul ejelgi jáne bylaısha aıtqanda, dúnıe men adam, adamı tanym men adam qyzmetin uǵynýdyń teńdesi joq ádisi. Biraq, dıalektıka, keıbir ınvarıanttaryn saqtaı tura, sonymen birge ózgeredi jáne ár túrli mádenı-tarıhı dáýirlerde jańa túrge enedi. Platon dıalektıkasynyń Arıstotel dıalektıkasynan, sońǵysynyń – Kant dıalektıkasynan aıyrmashylyǵy bar, onyń ózi Gegel dıalektıkasyna uqsas emes, al Marks dıalektıkasy Gegel dıalektıkasynan ózgeshe. Dese de, bizdiń zamanymyzda qazir ǵylymda, mádenıette jáne qoǵamda bolyp jatqan orasan zor ózgeristerge baılanysty dıalektıka jańasha mazmunǵa ıe bolyp otyrady. Ony keıde rasıonaldyqtyń jańa tıpiniń paıda bolýy dep te ataıdy.
Dıalektıkaǵa degen suranys árdaıym bolyp qana qoımaı, keıbir jaǵdaılarda tipti kúsheıip otyrǵanyn aıtqym keledi. Ǵylymnyń damýy, ásirese, fılosofııanyń damýy jaı ǵana alǵa jyljý emes, bul eski ıdeıalardy teriske shyǵaryp, jańa ıdeıalardyń paıda bolýy da emes jáne tipti, eski ıdeıalardy tek jańa sıntezge qosý da (Gegel aıtqandaı, olardyń «alynýy») emes. Bul sonymen birge, jańa kezeńde eski ıdeıalarmen qaýyshý (kerek bolsa, ótken shaqpen árdaıym «suhbat qurý»), bul buryn paıda bolyp, biraq, óz zamanynda tolyq mólsherde júzege asa almaǵan jáne tanym damýynyń jańa kezeńinde jańasha qajet bolǵan oı keshýdi jańǵyrtý, tabý. Sondyqtan, Gegel atap kórsetkenindeı, shynaıy damý – bul sonymen birge jáne árdaıym «artqa jyljý», bul – óz qoınaýyna, negizine ený. Demek, Platon, Arıstotel, Kant, Gegel shyn máninde bizdiń zamandastarymyz bolyp tabylady. Olardyń eńbekteri fılosofııa bar kezde eshqashan joıylmaıdy. K.Marks ta bizdiń zamandasymyz bolyp qala beredi. Men akademık J.M.Ábdildın men onyń mektebiniń jasaǵany – bul jaı ǵana fılosofııa tarıhynyń ıgiligi emes, udaıy suranysta bolatyn bolashaq kepili ekenine senemin.
Nurtas IMANQUL,
fılosofııa ǵylymdarynyń  doktory, professor.Vladıslav LEKTORSKII,
Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.
Máskeý.

Lebizder:

«Biz J.M.Ábdildınmen kópten, otyz jyldan astam tanyspyz. Ol­ – dıalektıkalyq logıkanyń qazaq­standyq mektebiniń negizin qalaýshy».
V.STEPIN, Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi.

«J.Ábdildın joǵary metodolo­gııa­lyq deńgeıde birqatar jańa prob­lemalardy sheshe bildi».
N.OSMANOV, Kýban ýnıversıtetiniń professory.

«J.M.Ábdildınniń «Kanttyń dıalektıkasy» kitaby tereń, mazmundy zertteýlerden týǵan jáne fılosofııa tarıhyn jasaýǵa qosylǵan súbeli úles bolyp tabylady».
V.KOHANOVSKII, professor.