Djon Kerrı Memlekettik hatshy qyzmetine qalaı keldi?

Juma, 1 naýryz 2013 7:43

Eń tájirıbeli senatorlardyń biri, belgili saıa­satker Djon Kerrıdiń AQSh-tyń Memlekettik hatshysy qyzmetine resmı túrde kiriskenine úsh aptadan astam ýaqyt ótti. Kongreste onyń kandıdatýrasyna demokrattar da, respýblıkashylar da túgelge jýyq qoldaý bildirip, daýys berdi. Bul birneshe ǵasyrlyq tarıhy bar AQSh Kongresinde óte sırek kezdesetin jaǵdaı edi.

Juma, 1 naýryz 2013 7:43

Eń tájirıbeli senatorlardyń biri, belgili saıa­satker Djon Kerrıdiń AQSh-tyń Memlekettik hatshysy qyzmetine resmı túrde kiriskenine úsh aptadan astam ýaqyt ótti. Kongreste onyń kandıdatýrasyna demokrattar da, respýblıkashylar da túgelge jýyq qoldaý bildirip, daýys berdi. Bul birneshe ǵasyrlyq tarıhy bar AQSh Kongresinde óte sırek kezdesetin jaǵdaı edi.

Búginde sarapshylar jańa Memlekettik hatshynyń bul joǵary laýazymdy qyzmetke osydan tórt jyl buryn, ıaǵnı Barak Obamanyń prezıdenttik saılaýda jeńiske jetip, alǵash ret el prezıdenttigine saılanǵan kezde kelýine múmkindigi bolǵan degen pikirler aıtady. О́ıtkeni, prezıdenttik saılaýdyń aldyn ala nátıjesi jarııa etilisimen, eldiń syrtqy saıasatyna basshylyq jasaýǵa laıyqty ári negizgi úmitkerlerdiń biri retinde osy Djon Kerrıdiń aty atalǵan eken. Bul jerde onyń ishki jáne syrtqy saıasattaǵy mol tájirıbesi, ótkir máselelerdi sheshýdegi belsendiligi basshylyqqa alynsa kerek.

Biraq Aq úıdiń jańa basshysy óziniń komandasyna senator Djon Kerrıdi emes, eldiń eks-prezıdentiniń zaıyby, saıasatker Hılları Klıntondy alýdy jón sanaǵan. Buǵan senatordyń kádimgideı «kóńili qalǵan» sııaqty. О́z kezeginde Prezıdent budan utylǵan joq. Hılları Klınton Memlekettik hatshy qyzmetin atqarǵan tórt jyl ishinde ózi basqarǵan qurylymdy burynǵydan da salmaqty, burynǵydan da bedeldi ete tústi. О́tken tórt jylda 100-den astam memlekette saparda bolyp, ushaqpen 1,5 mıllıon shaqyrym jol júrýi Hılları Klıntonnyń óz isine erekshe jaýapkershilikpen qaraıtyn naǵyz dıplomat ekenin kórsetip berdi.

Sarapshylardyń jasaǵan boljamdaryna qaraǵanda, Barak Obama senator Djon Kerrıdiń «kóńilin» taǵy bir márte qaldyrǵan kórinedi. Ol osydan tórt jyldan astam ýaqyt burynǵy saılaýaldy naýqanyna qatysty. Prezıdenttik saılaý naýqanynyń bastapqy satysynda vıse-prezıdenttikke kandıdattardyń tiziminde Djon Kerrıdiń de aty-jóni bolǵan. Bul joly Barak Obama vıse-prezıdenttikke kandıdat retinde Senattyń halyqaralyq qatynastar jónindegi komıtetiniń basshysy Djozef Baıdendi tańdaǵan. Al tizimnen «syzylyp» qalǵan Djon Kerrıge osy atalǵan komıtet basshysynyń orny buıyrǵan edi.

Kongrestiń joǵarǵy palatasy­nyń irgeli bir komıtetine jetek­shilik etip kelgen Djon Kerrı qazirgi Memlekettik hatshy laýazy­myna birden usynyla qoıǵan joq. Barak Obama AQSh Prezıdenti bolyp ekinshi merzimge saılanǵan kezde Pentagon basshylyǵyna Senattyń halyqaralyq qatynastar jónindegi komıtetiniń basshysy Djon Kerrıdiń, al Memlekettik hatshy qyzmetine AQSh-tyń BUU janyndaǵy turaqty ókili Sıýzan Raıstyń kandıdatýralaryn usynýy múmkin degen aqparattar taraǵan bolatyn. Arada biraz ýaqyt ótkende jaǵdaı basqasha turǵyda órbidi. Buǵan Sıýzan Raıstyń el prezıdentine óz kandıdatýrasyn Memlekettik hatshy qyzmetine usynýdan bas tartatyndyǵy jóninde hat joldaýy sebep boldy.

Bastapqyda eldiń syrtqy saıasat vedomstvosynyń basshylyǵynan birden-bir úmitker ári múmkindigi joǵary dep sanalǵan S.Raıs hatynda Barak Obamadan óziniń kandıdatýrasyn Memlekettik hatshy qyzmetine usynbaýdy ótine kelip, Senat onyń kandıdatýrasyn bekitýleri ekitalaı ekeninen habardar etipti. Sonymen qatar, ol bekitý úderisi «uzaqqa» sozylatynyn jáne bul senatorlar arasynda «talas» týdyratynyn da ashyq aıtypty. Amerıkalyq buqaralyq aqparat quraldarynyń jazýynsha, AQSh prezıdenti S.Raıstyń bul sheshimine ókinish bildirgen eken. Barak Obama onyń jumysyn «Raıs AQSh-tyń BUU janyndaǵy turaqty ókili qyzmetin óte tıimdi jáne kásibılikpen atqaryp júr» dep joǵary baǵalaǵan.

Sıýzan Raıs Memlekettik hatshy laýazymynan bul qyzmetti atqara almaımyn degen oımen bas tartyp otyrǵan joq. Bul jerde ótken jyldyń 11 qyrkúıeginde Bengazı qalasyndaǵy AQSh-tyń konsýldyǵy ǵımaratyna jasalǵan qarýly shabýyl eske túsedi. Sol terrorlyq áreket kezinde AQSh elshisi Krıstofer Stıvenson qaza taýyp, dıplomatııalyq mıssııanyń taǵy úsh qyzmetkeri jaralanǵan bolatyn. Osy terrorlyq áreket­ke baılanysty túsinik bergen­ S.Raıs «Elshilikke shabýyl­ «Musylmandar kúnásizdigi» fılmi­ne qatysty stıhııaly túrde jasalǵan. Lıvııalyqtar ıslamǵa qarsy fılmnen týyndaǵan tártipsizdikti paıdalandy» dep málimdegen edi. Keıin onyń osy málimdemesi bolǵan oqıǵany jete zerttemeı, asyǵystyqtan jasalǵan dep tanyldy.

Ásili, sol 11 qyrkúıek kúni Bengazıde qandaı da bir qarsylyq aksııasy nemese sherý ótpegen eken. Al dıplomatııalyq mıssııa ǵımaratyna jasalǵan shabýyl aldyn ala oılastyrylyp, muqııat josparlanǵan terrorlyq áreket ekeni dáleldendi. Sodan keıin-aq S.Raıs demokrattar tarapynan da, respýblıkashylar tarapynan da, tipti saıasatkerler tarapynan da ótkir synǵa ushyrady. Osylaısha, ol prezıdentke óziniń kandıdatýrasyn Memlekettik hatshylyqqa usynbaý jóninde hat joldap, ótinish bildirýge májbúr boldy. AQSh Kongresiniń senatorlary jaýapty tulǵanyń asyǵystyq tanytyp, shalys basqan qadamyn, dálirek aıtqanda, jibergen qateligin keshirmese kerek.

Maqalanyń basynda Djon Kerrıdiń kandıdatýrasyna senatorlardyń barlyǵy derlik qoldaý kórsetkenin, bul Kongreste sırek kezdesetin jaǵdaı ekenin atap ótken edik. Muny jańa Memlekettik hatshyǵa senatorlar tarapynan berilgen joǵary baǵa, nyq senim dep qabyldaǵan jón shyǵar. Onyń ústine Barak Obama Djon Kerrıdiń kandıdatýrasyn Senatqa usynǵan kezde «Djon bul jumysqa ómir boıy daıyndaldy» dep aıtqany kóp nárseni ańǵartady.

Shynynda da, «dıplomatııa» sózi oǵan bala kezden tanys bolǵan. Ákesi Rıchard elýinshi jyldardyń basynda Memlekettik departamentke qyzmetke qabyldanyp, onda on jyldan astam jumys istegen. Osy ýaqyt ishinde ol otbasymen birge kóptegen elderdi aralapty. Al Djon Kerrıdiń halyqaralyq qatynastar isimen kásibı túrde aınalysqany 1985 jyly senator bolyp saılanǵannan keıin bastalǵan. Sol jyldyń ózinde-aq ol Nıkaragýaǵa saparmen baryp, el prezıdenti Danıel Ortegamen azamat soǵysyn toqtatýǵa qatysty kelissóz júrgizedi. Kelissóz nátıjeli bolmaǵanmen, onyń osy sapary AQSh-tyń nıkaragýalyq kóterilisshilerge qarjylaı qoldaý kórsetýdi belgili bir deńgeıde tómendetýine múmkindik beredi.

Djon Kerrıdiń budan keıin de talaı márte shet memleketter lıderlerimen kezdesýine týra kelipti. Al onyń dıplomatııalyq qyzmetiniń erekshe jarqyrap tanylǵan tusy – Barak Obamanyń alǵashqy prezıdenttik merzimi kezeńi. Sarapshylardyń pikirin­she, sol kezde senator AQSh pre­zıdentiniń eń qıyn jáne ótkir máseleler tapsyratyn resmı­ emes jeke elshisi bolǵan. Sarap­shylardyń bul pikirine qosylýǵa bolady. Mysaly, 2009 jyly B.Obama prezıdenttik saılaýdyń ekinshi týrynda jeńilip qalýdan saqtanyp, D.Kerrıdi saılaýdy ótkizbeý týraly sheshim qabyldaýǵa nıettengen Aýǵanstan prezıdenti Hamıd Karzaımen kelissóz júrgizýge tapsyrmamen jiberedi. Máselege baılanysty Djon Kerrı tórt kún boıy Aýǵanstan basshysymen ózara suhbattasyp, aqyrynda mundaı qadam aýyr zardaptarǵa soqtyratynyna onyń kózin jetkizedi. Eger Karzaı saılaý ótkizbeý jóninde sheshim qabyldaǵanda, onsyz da turaqsyz Aýǵanstandaǵy saıası jaǵdaı tipti shıelenise túser edi.

Jańa Memlekettik hatshynyń sońǵy jyldary AQSh-pen ara-­qatynasy nasharlaǵan Páks­tan bıligimen de kezinde bel­gili máselelerge baılanys­ty istes bolǵany aıtylady. Máselen, ol Pákstan tarapymen kelissóz júrgize otyryp, Ýsama ben Ladenniń kózin joıý operasııasy barysynda osy eldiń aýmaǵyna zańsyz kirip ketip, atyp túsirilgen tikushaqtyń synyqtaryn qaıtarýǵa kúsh saldy. Sondaı-aq, adam óltirdi dep aıyptalyp, Pákstanda tutqynǵa alynǵan AQSh-tyń Ortalyq barlaý basqarmasynyń qyzmetkeri Reımond Devısti bostandyqqa shyǵarǵan da osy Djon Kerrı bolatyn.

Senator ári saıasatker retin­de Djon Kerrı el ishinde de yqpaldy tulǵa bolyp tanyldy. Ol Lıvııanyń áýe keńistigine áýe kemelerin ushyrmaý aımaǵyn engizýdi qoldap, soǵan oraı másele kótergen senatordyń biri boldy. Sonymen qatar, ol – AQSh pen Reseı arasyndaǵy Strategııalyq shabýyldaý qarýyn qysqartý týraly jańa shartqa qol qoıýǵa Senattyń kelisim berýine erekshe yqpal etken saıasatker.

Djon Kerrıdiń álemdegi irgeli memlekettiń biri – AQSh-tyń syrtqy saıasat vedomstvosy basshylyǵyna kelýi onyń dıplomat retindegi kezekti jeńisi dep baǵalanýda. Tipti, onyń kandıdatýrasy Kongreske usynylǵanda, bılikke jıi syn aıtatyn belsendi demokrat, Arızona shtatynan senatorlyqqa saılanǵan Djon Makkeınniń ózi Kerrı jóninde jaqsy pikir bildirgen edi. Bir jaǵynan bul tájirıbeli eki sena­tordyń dostyq qarym-qatynasyn aıǵaqtasa, ekinshi jaǵynan shetelderde eldiń múddesin qorǵaıtyn Memlekettik hatshy qyzmetine Djon Kerrı sııaqty naǵyz laıyqty tulǵanyń kelgenin moıyndaý desek, artyq bolmaıdy.

Osydan biraz kún buryn AQSh­ prezıdenti eldiń Qorǵa­nys mınıstri qyzmetine Chak Heıgeldiń kandıdatýrasyn usyndy. Biraq onyń kandıdatýrasy Kongress músheleri – senatorlardan kútkendegideı qoldaý tappaǵan-dy. Onyń áli de múmkindigi bar. Eger Kongress Chak Heıgeldiń kandıdatýrasyn Pentagon basshylyǵyna bekitetin bolsa, jańa Memlekettik hatshy men jańa Qorǵanys mınıstri bir-birimen tyǵyz baılanys­ta jumys isteıtin «sátti jup» bolmaq. Sebebi, Djon Kerrı de, Chak Heıgel de kezinde Vetnam soǵysyna qatysqan. Adam ómiriniń qanshalyqty qymbat ekenin jaqsy biledi. Soǵys ataýly adamzat balasyna orasan zor shyǵyn ákeletinin óte jaqsy túsinedi.

Djon Kerrıdiń Memlekettik hatshy bolyp taǵaıyndalýyn resmı Máskeý de oń baǵalaǵanyn aıta keteıik. Reseılik buqaralyq aqparat quraldarynyń jazýlaryna qaraǵanda, Reseı Syrtqy ister mınıstrligi Djon Kerrıdiń kandıdatýrasyna «anaǵurlym qolaıly tulǵa» degen baǵa bergen. Al Sıýzan Raısty «qalamaǵandary» birden baıqalady.

Al jańa Memlekettik hatshy qandaı saıasat ustanady? Onyń Barak Obamanyń syrtqy saıasattaǵy ustanymynan aýytqyp ketpeıtini anyq. Djon Kerrıdiń senatorlar aldynda jarııa etken baǵdarlamasynyń negizgilerin ataıtyn bolsaq, birinshi kezekte Irannyń ıadrolyq qarýdy ıelenýine jol bermeýge qatysty dıplomatııa tur. Memlekettik hatshy aldaǵy ýaqytta, sondaı-aq Sırııa prezıdenti Bashar Asadty bılikten ketirý maqsatynda Reseımen kelissózdi jalǵastyrýǵa, Qytaımen ózara senimdi nyǵaıtýǵa, sońǵy jyldary nasharlap ketken Máskeýmen jaqyndasý úderisterin qalpyna keltirýge, Izraıl men Palestına arasyndaǵy kelissózderdi qaıta jańǵyrtýǵa jáne Kýbamen qatynas ornatýǵa kúsh salmaq.

Álısultan QULANBAI,

«Egemen Qazaqstan».