Ákimdi saılaý – tolǵaǵy jetken másele

Azamattyq qoǵamnyń ne­gizgi talaptarynyń biri – jer­gilikti ózin ózi basqarýǵa qol jetkizý. Osy tártip te bizge tolyq ornamaı keledi. Mem­lekettik basqarýdyń eń tómengi satysy – aýyldyq (selolyq) ákimdik. Biraq onyń quqy barynsha shekteýli, da­myǵan elderdegi tárizdi mýnı­sıpaldyq basqarý dáre­jesine jete almaǵan. Aýyl­dyq okrýg deńgeıindegi bar­lyq máselege jaýaptylyq bu­­­lar­ǵa áli jat. Tek aýdan áki­­mi­niń joǵarydan túsirgen buı­­ryqtaryn oryndap, salyq jınaý sııaqty memlekettiń tap­syrystaryn oryndaýdy, túrli anyqtamalar toltyrý­dy ǵana biledi. 2018 jyldan bastap Elbasynyń «Ult josparyna» sáıkes, eki myń turǵyny bar aýyldyq okrýgterge jergilikti salyqtardyń bir bóligin qaldyrýdyń ese­binen bıýdjet túzý quqy be­ril­gen. Al 2020 jyldan bas­tap ol jappaı beriletin bol­ǵan. Biraq bıýdjetimiz bar, en­di kóptegen máseleni ózimiz she­ship jatyrmyz dep qýanyp júr­gen ákimdi kórmeısiń. Tek «buryn qyzmettik «Nıva­ma» benzın quıdyrý úshin sharýa qojalyqtarynyń bastyq­taryna jalynyp júrýshi edim, qazir óz aqshamyz bar, áıteýir», degen sózderdi ǵana es­tip qalamyz...

Azamattyq qoǵamdy qurý­dyń bizdegi úlken másele­­leri­niń biri – aýdan, qala ákim­derin saılaý. Memlekettik bıliktiń osy zvenosynyń bas­shysy halyqtyń qaına­ǵan or­ta­­synda júrip, jumys is­teı­tin­der jáne olardyń qol­daryn­da birshama bılik te bar. О́kinishke qaraı, ázirge jo­ǵ­arydan taǵaıyndalatyn bol­ǵandyqtan, olar tek oblys ákimderiniń aýzyna qa­raýmen keledi. Arasynda tul­ǵalyq qyrlary bıik keı­bir azamattar ǵana aýdan ákimi deńgeıinde júrip-aq, jer­gilikti halyqtyń, jerdiń, kenttiń máselelerin kóterip, tipti sheshýge de qol jetkizip jatady. Biraq ondaılardy saýsaqpen sanaýǵa bolady. Kóbiniń maqsaty – tek memleket múddesine qyzmet etý, salyqty ýaqytynda jınatý sııaqty máselelerdi sheshý ǵana. Al zań boıynsha olar mem­lekettik organdarmen qa­­rym-qatynasta jergilikti ákim­­shilik-terrıtorııalyq bir­­liktiń barlyq múddesin qor­ǵap, qyzmet etýge mindetti. Sol úshin óziniń ókilettigi sheńberinde batyl da belsendi is-qımyldar jasap, oblys ákimdigine usynystar túsirip tu­rýǵa tıisti edi. Biraq kóbi ózin taǵaıyndaǵan oblys ákiminiń mazasyn ala ber­meı, tek tapsyrylǵan ju­mys­­tardy ǵana oryndaıdy. Sonymen qatar olar aýdan, qala aýmaǵyndaǵy jalpy bilim beretin, mektepke de­ıin­gi oqý-tárbıe júrgizetin, áleý­met­tik-mádenı, em-dom ja­saı­tyn mekeme-uıymdar­dyń ma­­te­­­rıaldyq-tehnıkalyq ja­­­­­ǵy­nan qamtamasyz etilýine ja­ýap beredi. Halyq aldyn­da­ǵy negizgi qyzmeti de sol.

Mine, osy ákimder saılanatyn bolsa, halyqtyń muń-muqtajyn sheshýge bel­sendi túrde aralaspas pa edi? О́ıtkeni ózin saıl­aǵan halyqtyń tapsyrystaryn oryn­daýǵa mindetti ǵoı. La­ýa­zymǵa saılanyp tur­ǵan soń oblys ákimine jaq­paı qa­lar­myn degen jal­taq­tyq­t­an da arylyp, aýdan ishin­degi barlyq máselelerge, so­nyń ishinde joldardyń jón­­delýi, aýyz sýmen qamta­ma­­syz etý sııaqty ózekti prob­le­malardyń sheshilýine qyzý kiriser edi. О́ıtkeni halyq osyndaı isterdiń oryndal­ýyna muryndyq bolamyn dep ýáde bergen soń ǵana saılaıdy ǵoı. Onyń ústine mundaı ákimder ashyq qyzmet jasaý­dan qoryqpaı, BAQ-pen de tyǵyz aralasyp, óziniń is­teri­men qatar kedergilerdi de ashyq aıtyp otyrmas pa edi?

Biraq bizde saılaý máde­nıeti qalyptasqanyna kúmán­men qaraıtyn azamat­tar kóp. «Aǵaıynnyń aty oz­ǵansha, aýyldastyń taıy oz­syn» deı­tin ádiletti kóp adam qa­byldamaıdy. Aǵa­ıyn­shyl­dyq, rýshyldyq, jer­shil­dik degen sııaqty kekirt kesel­der sanamyzdan qalmaı keledi. Sondyqtan qolynan is keletin emes, «ózimizdiń bala» qaǵıdatymen qaıdaǵy bir sý juqpas alaıaqtardy nemese aýzynan sózi, qoınynan bózi túsken iske tatymaıtyndardy ákim saılap jiberýi de múmkin.

Bizdiń elde alǵash ret 2005 jyly qanatqaqty joba retinde tórt aýdannyń ákimi saılanǵan. Bulardy saılaý máslıhat depýtattarynyń daýys berýimen, janama daýys berý ádisi arqyly júrgizildi. Elimizdiń árbir buryshynan iriktelip alynǵan tórt aýdannyń ákimi bolýǵa bar-joǵy toǵyz adam ǵana tirkeldi. Bul bir orynǵa eki adamnan ǵana keledi de­gen sóz. Sonymen birge saı­laýǵa taǵaıyndalǵan ákim­niń qarsylasy retinde túsken­der elge tanylmaǵan, tek kóz­boıaý­shylyq úshin qatysty­ryl­­ǵandar ekeni sózsiz. Son­dyqtan burynǵy ákimder 83 jáne odan da kóp daýys­tar jınap, saılaýda shappaı jeńip shyqty. Al kelesi 2006 jyly 49 aýdan men 10 qala ákimi saılandy. Biraq nátıje bolyp, tıimdilik artqan joq. Sodan bolý kerek, bul úrdis 2007 jyldan bastap jalǵastyrylǵan joq.

Sodan beri 12 jyl ýaqyt ótti. Qazir halyqtyń kóz­qarasy da, ómirlik belsendiligi de ózgerdi. Táýelsizdiktiń tárbıesimen, qalyptastyrǵan qa­tynastarymen, kúnbe-kúngi talabymen halyqtyń bo­ıyn­daǵy jershildik, jikshildik, rýshyldyq sııaqty keselder azaıyp keledi. Ortaq iske degen janashyrlyq, or­taq múddeni oılaýdaǵy belsen­dilik arta túsken. Qazir «ózi­miz­diń aǵaıyn» deıtin baıaǵy qalyppen oılaýshylyq ta qalyp keledi. Qolynan is keletin, elge jany ashıtyn jandarǵa halyq qaı atanyń balasy, qaı jerdiń týmasy bolsa da, ish tartyp turady. Eger áleýmettik jelilerdegi belsendilikterge qarasaq, alty alys, bes berisi bolmasa da, qolynan is keletin azamattar qýdalansa, halyq shyryldap bolysyp, jazyqsyz sot­talǵandar bolsa, arasha tilep jatady. Burynǵy psı­ho­logııadaǵydaı «onyń ma­ǵan ne qatysy bar» deıtin samar­qaýlyq qalǵan. Halyq ádiletti jaqtap, sol úshin kú­re­sýge de beıil.

Sondyqtan búgingi tań­da aýdan, qala (oblysqa baǵynysty) ákimderin saılaý – ómir talaby dep oılaımyz.