Qaıtpas qaısar erligi jalpaq jurtqa belgili bolǵannan keıin órligi men batyrlyǵyna, týǵan jeri men jurtyna degen sheksiz mahabbatyna súısingen, Alashtyń belgili kúıshisi Dáýletkereı óziniń «Qosaǵaly» atty kúıin arnapty. Kúı mazmuny Otanyn súıýge, el men jerdi qorǵaýǵa saıady. Elin qorǵaǵan erlerdiń erligi, qııapat maıdan sıpattalady. Shurqyraı kisinegen kóp tulpardyń dabysy, ajal ańsaǵan aq jebeniń ysqyra ushýy, almas semserlerdiń qarjasa aıqasýy. Arman tunǵan keýdege ajal naızasy qadalsa da atadan qalǵan baıtaq jerge jaý tabanyn bastyrmaǵan batyrlardyń keıingi urpaqqa úlgi-ónege bolar tamasha tálimi.
Qazirgi kúni Kókshetaý men Qaraótkeldiń arasyndaǵy ulan-ǵaıyr dalada Qosaǵaly batyrdyń atymen atalatyn jer-sý ataýlary az emes. Batyrlyqty kim bolsa da baǵalaǵan ǵoı. Zamanynda orys patshalary da syılastyqpen qarapty. Ekaterına II patshaıymy Omby qalasyndaǵy sheneýnikter arqyly qazaq batyryna altyn jippen tigilgen zerli ton syılap, qurmet kórsetken.
Batyrdyń beıiti Zerendi aýdanyndaǵy toıǵan qozydaı ǵana tompaıyp jatqan shaǵyn Azat taýynyń shoqysynda. О́tkenimizdi tanyp, óshkenimizdi taýyp jatqan shaqta táý etip kelýshiler az emes. Qosaǵaly batyrdyń el tarıhyndaǵy orny men jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy qııan-keski aıqastardaǵy óshpes erligin nasıhattaýǵa septigin tıgizetin qor da ashylǵan.
Bizge jetken derekterdi saralasaq, batyr óziniń babalary tárizdi alyp deneli bolǵan. Boıy 276 santımetr bolsa kerek. Jerlengen jeriniń uzyndyǵy 4 metrdi quraıdy. Qabiriniń mańdaıshasynda «Rýy Jaqsylyq Qaraýyl. Bogatyr Qosaǵaly Tolekov» dep jazylǵan.
Shaǵalaly ózeniniń Azat taýyn janaı ótetin ańǵarynda súıegi Jaqsylyq-Qaraýylǵa jatatyn «Jalǵyz qaraǵaı», «Qyrdaǵy aýyl», «Bylqyldaq», «Taldy aýyl», «О́zen qaraǵaı» deıtin aýyldar bolsa kerek-ti. Shoq juldyzdaı shaǵyn aýyldardyń sońǵysyn batyrdyń ózi mekendegen. Keıin keńes zamanynda álgi aýyldar túgel údere kóship, kóshken eldiń jurtynda Azat deıtin stansa ǵana qalǵan. Qosaǵaly batyr Arǵynnyń Qaraýylynan taraıdy. Baıan uly Baıtólektiń balasy. Tanymal jýrnalıst Tortaı Sádýaqasovtyń 2004 jyly jaryq kórgen «El men jer» jınaǵyndaǵy shejirede osylaı kórsetilgen. El aýzyndaǵy estelikke qaraǵanda, batyrdyń atasyna toǵyz myń jylqy bitken eken. 1723-1730 jyldary el jutqa ushyraǵanda at tuıaǵy jetetin jerdegi júdep-jadaǵan aǵaıynǵa kómek qolyn sozǵany úshin Kókshetaý tóńiregi ony Baı Tólek dep atap ketken. Azat taýynyń etegin jaılaǵanymen, kindik qany tamǵan jer burynǵy Rýzaev aýdanynnyń boıyndaǵy Qosaǵaly ózeniniń boıy eken. Biz aıtyp otyrǵan derek 1910 jyly Sankt-Peterbýrgtegi E.H.Brandttyń kartografııalyq zaýytynda daıyndalǵan jer paıdalaný kartasynda «Ýrochıshe Kosagal» dep kórsetilipti. Osy derekte Qosaǵaly ózeniniń qoınaýyn jaılaǵan Jaılybaı, Jalańaýyz, Shalaýyl, Quıryq aýyldaryna da birshama sıpattama berilipti. Keıin áldebir sebeptermen Qosaǵalynyń kóshi Shaǵalaly ózeniniń boıyndaǵy baǵzy zamandaǵy ata qonysqa at basyn túzegen. Keneresinen asyp tógilgen, ata murasyn shashaý shyǵarmaǵan Qosaǵaly da baqýatty kún keshse kerek.
Bul zamanda jońǵar shapqynshylyǵy sap tyıylǵan. Endigisi Edildiń boıyn jaılaǵan quba qalmaqtyń qaraqshylyǵy. Onyń ústine Reseıdiń qara shekpendileriniń shym-shymdap ene bastaǵan shaǵy. Osy jaı kóńilin kúpti etken Qosaǵaly batyr el basyn biriktirip, quba qalmaqty Elıstadan ári asyryp, qýyp tastaǵan erligi ańyz-qıssalarda óte kóp aıtylady. Irgedegi Reseıdiń Túmen, Chelıabi oblystarynda Úlken Qosaǵaly, Kishi Qosaǵaly kólderi, emdik sý qaınary joryq joldarynan qalǵan belgi ispetti.
Aqmola oblysy
