Qazaq ekenimizdi kórsetý maqsatynda Farabıdi, Dýlatıdi, Shoqandy, Abaıdy, Álıhandy, A.Baıtursynulyn, Q.Sátbaevty, M.Áýezovti, B.Momyshulyn, D.Qonaevty, ultymyzdyń taǵy basqa ulylaryn eske alyp, arqa súıeımiz. Olardyń órkenıetke sińirgen eńbegine júginemiz.
Qaı zamanda da, qandaı qaıshylyqty qubylystar tusynda da syn-táýekel kezeńderinde maıdan tórine eldiń sózin sóılep, týyn kóterip bastamashy adamdar shyǵatyny adamzat pen memleketter tarıhynan belgili. Sondaı tulǵalar óz ultyna qyzmet etý arqyly elin de, jerin de áıgilep kótere alady.
Baqytymyzǵa oraı, bizdiń dáýirimizde de sondaı aýyz toltyryp aıtatyn ulttyq tulǵalarymyz barshylyq. El senimi men úmitine ıe bolǵan kórnekti zamandastarymyzdyń biregeıi – uly aqyn, jazýshy, pýblısıst, til áleminiń bilgiri, tereń zertteýshi, besaspap tarıhshy, daryndy sóz zergeri, sheshendiktiń úlgisi, sheber dıplomat, batyl saıasatker, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oljas Omaruly Súleımenov.
Bir adamnyń basyna jaratýshynyń ámirimen qonǵan osynshama qabilet-qarymnyń ár qyry men syrynyń áıgilenýi san alýan.
О́tken ǵasyrdyń, naqtyraq aıtsaq, 1961 jyldyń sáýir aıynda keńes odaǵy keńistiginde adamzat tarıhyn dúr silkindirgen oqıǵa – Iýrıı Gagarınniń qazaq jerinen tuńǵysh ret ǵaryshqa ushýy boldy. Jer shary halqy ǵylym men tehnıka jetistikteriniń mundaı tosyn jańalyǵyna búgingideı «eti úırene qoımaǵan» ári ár qubylysqa tańdanyspen qaraǵan zamanda bul, sóz joq, órkenıettiń jańa satysy edi.
Dál osy kúnderi janartaýdaı jalyndap turǵan 25 jastaǵy aqyn Oljas Súleımenov ǵalamdyq oqıǵany júregimen sezinip, osy qubylys áserimen bir aptada jazǵan «Adamǵa tabyn, Jer, endi!» poemasynan úzindiler oqyp, almatylyqtardy tańǵaldyryp, ol habar búgingideı ınterneti joq shaqta el aýzynan Otanymyzdyń túkpir-túkpirine, eń alys, shalǵaı aýdandarǵa, aýyldarǵa jetken-di. Artynsha resmı quzyrly oryndardyń uıǵarymymen respýblıka astanasynyń alańdarynda, oqý oryndarynda ótkizilgen jıyn, mıtıngilerge qatynasýshylar úshin aqynnyń sol poemasynan san myń dana kóshirme-paraqsha jasalyp, shaǵyn ushaqtan shashý shashylǵandaı taratylǵany este. Bul saltanat Almatydan jyraq aýdandarǵa, aýyldarǵa tarap, el-jurt tańdanysyn, qýanyshyn jasyra almady. Qazaqstan halqy buryn-sońdy sol sáýir kúnindeı aspannan óleń jaýǵanyn kórmegeni de ras. Mundaı qurmet ilgeri-keıingi eshbir aqynǵa kórsetilmegeni de belgili. О́ıtkeni ol shyǵarma buryn aıtylmaǵan sózdi aıtty, adamzattyń rýhanı silkinisin aıǵaqtady.
Oljas Súleımenov jahandyq poezııanyń ǵajaıyp álemine osylaısha eshkimge uqsamaıtyn pármenimen, dástúrli óleń qurylysyn ózgertken yrǵaqpen, tasqyndy qýatpen, aıqyn, ashyq kókke órlegen zor daýyspen, kókjıegi kórinbeıtin sheksiz keńistikke samǵaǵan, túpsiz tereńdikke boılaǵan ushqyr oıymen keldi.
Sol zamanda qanshama talantty aqyn-jazýshylarymyz týyndylaryn odaq kóleminde tanystyrý maqsatynda Máskeýdegi ortalyq basylymdar men baspalardyń tabaldyryǵyn tozdyryp, jer ortasyna kelgende zorǵa jetetin baspaldaqtardy jas aqyn bir kúnde eńserdi. Talantty qazaq aqyny óleńin odaqtyq radıo, telearnalardan oqydy. Onyń poezııasyn Máskeýde shyǵatyn gazet-jýrnaldar jarysa jarııalap, keńinen tanymaldandyrýy – buryn-sońdy bolmaǵan qubylys edi. Bul ultymyzdyń abyroıyn, mártebesin asqaqtatyp, qazaq daýysyn, tanymyn, parasatyn mıllıondarǵa áıgiledi.
Ádette aqyn-jazýshylarymyz shyǵarmalaryn Máskeý baspalarynda shyǵarý úshin sol qalada aptalap, aılap aıaldap, kiriptar bolyp, bılik oryndarynan, Jazýshylar odaǵynan qoldaý surap, zorǵa ótkizýi «qalypty jaǵdaıdaı» kórinetin. Bul joly Máskeý baspalary, odaqtyq gazet-jýrnaldar qazaqtyń osy jas aqynynyń shyǵarmalaryn ózderi surap, basyp shyǵarýǵa shynaıy yqylas tanytyp, sát saıyn shaqyrý joldady.
Qysqa merzimde odaqtyń ortalyq basylymdary ǵana emes, terezesi teń respýblıkalar da qazaq aqyny Oljas Súleımenov óleńin ózderinde basyp shyǵarýǵa múddeli bolyp, ony únemi óz jastarymen kezdesýge shaqyrdy. Sóıtip, Uly dalanyń jańǵyrǵan rýhty poezııasyna qurmet kórsetti.
Keńes odaǵy dáýirinde Amerıka, Eýropa kapıtalıstik elderine issaparǵa shyǵýǵa aldymen máskeýlik aqyn-jazýshylarǵa basymdyq beriletin. Aqyn Oljas osy seńdi de buzdy.
Kezinde shetelge qazaq ǵulamalarynan Muhtar Áýezov pen Qanysh Sátbaev qana saparlaǵan. О́ner qaıratkerlerinen Roza Baǵlanova, Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Sháken Aımanov sııaqty sanaýlylar shyqqan.
Aqyn, azamat Oljas Súleımenov týraly júzdegen jazýshylar, ádebıet zertteýshileri, til ǵalymdar, bilikti oqyrmandar oı tolǵap, pikirlerin jarııalaýy da – ádebı, qoǵamdyq keńistiktiń tyń taqyrybyna, bıik kórkemdik talǵamyna aınaldy.
Kórnekti ádebıettanýshy-ǵalym Myrzataı Joldasbekov «Eliniń elshisi, ultynyń uıaty» atty maqalasynda bylaı dep jazady: «Oljas – ultymyzdyń ar-uıaty hám namysy. Aqyn shúý degennen laýlap jandy, del-sal jatqan uly dalanyń boıyna qan júgirtip, jasyn oınatyp, dúrkirep shyqty; zaty poezııanyń rýhyn kókke kóterdi. Oljas dese kóz aldyma búgin bolmasa erteń ot shashqaly turǵan janartaý, ıakı ytyrylyp atylǵaly turǵan barys elesteıdi. Álemdi dúr silkindirgen «Adamǵa tabyn, Jer, endi!» dastanyn Kremldiń Sezder saraıynda, Nıý-Iorktiń Kolýmbııa ýnıversıtetinde oqyǵan sátteriniń, búkil álemniń jarysa, qyzyǵa oqyǵanynyń kýásimiz. Jahanǵa dál osylaı jar salyp kelgen aqyn Oljasqa deıin tarıhta az bolǵan shyǵar» (Joldasbekov M. Asyldarym. Astana: «Kúltegin» baspasy, 2012.- 286-bet).
Ǵajaby sol – birtýar aqyn Oljas Súleımenov bir jarq etip, jurtty tamsandyryp, tańdandyryp, sodan irkilip, toqtap qalǵan joq. Tuńǵysh poemasy darynnyń darııa talantyn álemge tanylýyna eleýli jol ashty. Odan buryn shyqqan «Arǵymaqtary» da ult ómirin, erligin jylqy, tulparmen baılanystyrǵan qazaqtyń rýhyna jańa tynys bitirgendeı edi. Qalyń oqyrman aqynnan únemi ór rýhty shyǵarma kútti. Ol halyq úmitin aqtady.
Kózi ashyq qoǵamdy beıjaı qaldyrmaıtyn aqyn týyndylary, ǵylymı-pýblısıstıkalyq maqalalary merzimdi baspasózde úzbeı jarııalanyp, oqýshysynyń kóńilinen shyǵyp jatty. Onyń árbir jarııalanymy únemi oı ústinde, izdeniste júrgenin ańǵartatyn.
Oljekeń óleńi tek sezimmen shektelmeı, ulttyń tereń tamyryn, rýh bostandyǵy jolyndaǵy qaısar minezin qaırap, talǵam deńgeıin kóterdi. Sóz sheberiniń jaryqqa shyqqan árbir kitaby eleýli oqıǵa boldy. «Qysh kitaby», áıgili «Az ı Iа», «Jazý tili» («Iаzyk pısma»), «1001 sóz» eńbekteri – órkenıet bastaýy men tarıhyn, tanymy men bilimin zerdeleýdegi jańa kózqaras, tyń izdenis. Ony slavıan-túrik sózderin zertteýshilerdiń eleýli bóligi quptap otyrǵany da málim. Tarıh tereńindegi tildik birlik pen rýhanı yqpaldastyqty, aqyl qazynasyn dálelmen, ózindik paıymmen kórsetýi shynaıylyqqa betburys jasady.
Oljas shyǵarmalarynyń shoqtyǵy bıik shyńy – 1975 jyly, áli qyryq jasqa tolmaǵan shaǵyndaǵy uzaq ta tabandy zertteýiniń senimdi qorytyndysyndaı bolǵan «Az ı Iа» ǵylymı-tanymdyq eńbegi der edim. Shyn máninde bul jumys mazmuny, zertteý kólemi, ǵasyrlar tereńi, salystyrmaly teńeýleri men dálelderi, oılary men usynystary, bultartpas pikirleri jaǵynan bir emes, birneshe doktorlyq dıssertasııaǵa tatıtyn aýqymdy da salmaqty ǵylymı monografııamen teńesedi. Solaı bolǵanyn ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Kitap jaryqqa shyqqan kúnnen bastap búginge deıin onda kóterilgen oılar men usynylǵan tujyrymdamalar, osyǵan baılanysty pikirler men talastar bir tolastaǵan emes. Qaıta jańa myńjyldyń basynda osy taqyryp qaıta kóterilip, ózektiligi artyp keledi. Oljas Súleımenovtiń izashar zertteýleri kóptegen tyń kózqarasqa jol ashty.
Al kitap shyqqan 50 jyl burynǵy jaǵdaı qandaı edi? Biz ol kezde Máskeýdegi ortalyq bılikke baǵynyshty odaq quramynda edik. Onyń ustanymy – ımperııalyq saıasat. Senzýra. Saıası baqylaý. Kompartııa Ortalyq komıteti saıası bıýrosynyń múshesi, ıdeologııa hatshysy M.Sýslov bastaǵan azýyn aıǵa bilegen belsendiler men oqymystylar tarapynan birden «bul kitap ultshyldyqty ýaǵyzdap, halyqtar dostyǵyna zııan keltiredi» degen kiná taǵyldy. Eger der kezinde Dinmuhamed Qonaev KOKP-nyń bas hatshysy Leonıd Brejnevke «kitaptyń eshqandaı da ásireultshyldyǵy, zııany joq ekenin» aıtyp, aralaspasa jaǵdaıdyń qandaı bolary belgisiz edi. Tek osydan keıin ǵana Sýslov kitap talqylaýyn Ortalyq komıtetke emes, keńes odaǵy Ǵylym Akademııasyna tapsyrǵan. Árıne, talqylaý burynnan qalyptasyp qalǵan tásilmen, jańa eńbekti synǵa alý baǵytynda uıymdastyrylyp, qazaq zertteýshisin «ornyna qoıý» maqsatynda júrgizildi. Biraq olar ózderi kútpegen bilim ıesimen kezdesedi. Oljastyń dáleli, tapqyrlyǵy, sheshendigi ózin synaýshylardan áldeqaıda bıik deńgeıde edi. Nátıjesinde, shaqyrylǵan oqymysty ǵalymdar syrt kózge qansha óz ultynyń patrıoty bolyp tursa da, jas zertteýshiniń tereń bilimin, pikirtalastaǵy dáıegin, sóz taný men qoldaný sheberligin baǵalamasqa amaly qalmady. Bul talqylaýdyń ózi – jeke áńgime. Munyń mán-jaıy Oljekeń esteliginde aıtylady.
Aqynnyń qaıratkerligi elimizdiń memlekettik táýelsizdikti jarııalaý qarsańynda, áli Odaqtyń quramynda bolǵan kezdegi KSRO Joǵarǵy keńesi depýtaty deńgeıinde de aıryqsha kórindi. Ol saıasatqa da belsene aralasyp bastady. Nursultan Nazarbaevtyń qoldaýymen Semeı jerindegi ıadrolyq polıgonnyń jumysyn toqtatýǵa baǵyttalǵan «Nevada-Semeı» qozǵalysyn bastap, ony halyqaralyq deńgeıge kóterdi.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda burynǵy keńes odaǵyn, ony basqarýshy kompartııany reformalaý, jańa zaman ózgeristerine betburys jasaý kóterilgende de Oljas Omarulynyń daýysy qoǵamda erekshe estilip turdy. Ol qoǵamdy jańa zaman talabyna saı damytýǵa qatysty ómirsheń usynystar jasap, olardy júzege asyrýda kóregendik te, qaıratkerlik te kórsete bildi.
Oljas Omaruly aqyn júregimen Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, Memlekettik kınematografııa komıtetiniń basshysy, respýblıka kompartııasy ortalyq komıtetiniń múshesine kandıdat laýazymdarynda da ult múddesin qorǵap, osy salalardyń ósip-órkendeýine aıryqsha atsalysty.
Ultymyzdyń memlekettik táýelsizdikke qol jetkizip, dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń belsendi múshesi bolýynda da Oljekeńniń belsendiligi men maqsatkerlik eńbegi zor. Táýelsizdikten keıin Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolǵan kezde alǵashqy eldik zańdardyń qabyldanýyna bilimi men eńbegin barynsha jumsady. Otanymyzda demokratııanyń, kóppartııalylyq saıası júıeniń qalyptasýyna qatynasyp, ıadrolyq qarýǵa qarsy «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń negizinde «Halyq kongresi» partııasyn uıymdastyryp, onyń jetekshisi bolyp saılandy.
Qaıratker, dıplomat, mádenıet tulǵasy retinde Oljas Súleımenov táýelsiz memleketimizdiń halyqaralyq keńistikte tanylyp, moıyndalýyna, álem elderimen ekijaqty, kópjaqty qarym-qatynastardy qalyptastyryp, ornyqtyrýǵa, Qazaqstannyń kók týynyń bıikke kóterilýine aıryqsha eńbek sińirdi. Ol Qazaqstannyń Italııadaǵy, odan keıin uzaq jyl IýNESKO-daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetin abyroımen atqardy.
Aqynnyń qazaq tilinde Qadyr Myrza Áli sóıletken «Men tańsyqpyn» atty óleńindegi myna joldar árqashan ustanymyn aıqyndap otyrǵandaı:
Kún be? Tún be?
Sen olarǵa bas urma!
О́z basyńnan zaman sózin asyrma.
Juldyzy oınap shyǵa kelse kóktemniń,
Qas-qaǵym sát tatıdy eken ǵasyrǵa...
Oljas Omaruly osy arqyly halqynyń san ǵasyrlyq arman-ańsaryn jetkizdi, ult qasıeti men sapasynyń álemdik dárejede tanylyp, moıyndalýyna qalamymen, qaıratkerligimen eńbek sińirdi. Otanǵa, elge, adamǵa degen erekshe baýyrmaldyǵyn da kórsetti. Qanshama janǵa tikeleı kómek qolyn sozǵany, qamqorlyq jasaǵany týraly derek te kóp. Ásirese Semeı atom polıgonynan zardap shekken adamdardyń emdelýinde, turmys muqtajdyǵyn sheshýde eńbegi zor. Sondaı-aq óner, ádebıet, bilim salasynda daryndy jastardy qoldap, olardyń ómirge, qoǵamǵa senimin arttyrýda da Oljekeń – qamqor el aǵasy.
Árıne, Oljas Omarulyndaı birtýar zııaly, otanshyl tulǵa qaı elge barsa da, qandaı qyzmet atqarsa da aldymen qazaq memleketiniń, ultynyń deńgeıin, bedelin kóteretini haq. «Erine qarap elin bil» dep halyq naqylynda aıtylǵandaı, Oljekeńniń túr-turpaty, keskin-kelbeti, sózi men oıy, bilim-biligi – zańǵar zııalylyqtyń, salıqaly zııatkerliktiń tólqujatyndaı.
Toqsannyń tórine shyǵatyn abyz aǵamyzdyń ómiri de, zeıneti de uzaq bolǵaı.
Qýanysh SULTANOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
