«Qazirgi tańda qoǵam men keıbir aqparat quraldarynda áıelder halyqaralyq terrorıstik uıymdardyń tolyqqandy múshesi emes, «kúıeýine boıusynǵan, taqýa» retinde ózderiniń dástúrli rólderin atqaryp júrgen «jıhadshynyń» áıelderi dep sıpattalady», deıdi ol.
Sonymen qosa Sabdın eń alǵash áıelderdi terrorıstik qural retinde Afrıka elderi paıdalanyp bastaǵanyn jazǵan. Maman keltirgen derekózge súıensek, Afrıkada áıelderdiń ásker qataryndaǵy úlesi - 17%, Daýlda - 13% quraıdy.
«Halyqaralyq terrorıstik uıymdardyń olardy paıdalanýdaǵy basty maqsaty tómendegideı:
1. Ǵalamtor keńistiginde úgit-nasıhat maqsatynda
2. Ásker qataryna qosylǵan kúıeýlerin jaýlaý
3. «Seks-jıhad».
4. «Mýdjahıdterdiń» jańa býynyn tárbıeleý
5. Tikeleı terrorıstik aksııalar jasaý úshin (mysaly 1985-2010 jyldar aralyǵynda lańkester tarapynan 257 osyndaı aksııalar júzege asyrylǵan, bul barsha lańkester aksııasynyń tórtten birin quraıdy).
6. Baqylaýdaǵy aımaqtardan múlik jınaý
7. Áıelderge tergeýden qutylý ońaıyraq»,-dep atalǵan jeti nárseni kórsetken ol jazbasynda.
Beıbit zamanda qolyna qarý alyp, beline bomba baılap, shahıd atanǵysy keletin áıelderdiń mundaı áreketke barýynyń ózindik sebepterin izdep kórgen edim. Praktıka júzinde DAISh-qa baryp qosylatyn áıelderdiń naqty portretteri joq. Tek olardyń jasy, shyqqan jeri, ulty men otbasylyq jaǵdaılaryna qarap qana sıpattama berýge bolady. Belgilisi ondaǵy qyz-kelinshekterdiń kóp bóligi 16-24 jas aralyǵyndaǵylar, qatarlarynda jasóspirimder de joq emes. Musylman elderinen keletinderdiń kópshiligi mıgranttar bolsa, Batystan kelip qosylǵandardyń bilim alyp, óz ómirlerin qurýlaryna tolyqtaı múmkindikteri bolǵan. Mamandardyń sózinshe, kóbinde ásker qataryna qosylýǵa baratyndar Reseı, Sheshenstan men Batys elderindegi qyz-kelinshekter.
Búgingi qoǵamǵa terrorıst áıel retinde alǵash keńinen tanylǵan pákistandyq – Vafa Idrıs esimdi boıjetken bolǵan.
Ol 2002 jyl 27 qańtar kúni Ierýsalım ortalyǵyndaǵy Iаffo kóshesi arqyly 10 kelilik bombany jergilikti aıaq kıim dúkenderiniń birine kirgizbek bolady. Sol sát jospar boıynsha júzege aspaı, 27 jastaǵy qyzdyń rıýkzagyndaǵy mehanızm iske qosylyp ketedi. Saldarynan ızraıldyq qart pen boıjetkenniń ózi oqıǵa ornynda kóz jumady. Odan bólek 100-ge jýyq adam jaralanady.
Tragedııadan keıin sheteldik BAQ, Izraıl men Palestınanyń ózi de Idrıs týraly jıi jazdy. Aqyr aıaǵy óz elinde Vafany «shahıd» dep tanydy, sebebi, ol ózin-ózi jarǵan 47 pákistandyqtyń ishindegi jalǵyz áıel edi. Izraıldyq jýrnalısterdiń zertteýinshe, Idrıs óziniń ólimge bara jatqanyn bilmegen. Ol terrorıst-er adamǵa bombany berýi tıis edi, biraq mehanızm qyzdyń dittegen jerine jetpeı qosyldy.
Anyq bolǵandaı, Vafa Idrıs ákesiz ósken. 19 jasynda týys aǵasyna turmysqa shyǵyp, birneshe jyldan keıin óli sábıdi dúnıege ákelgen. Osydan keıin Vafaǵa bala súıe almaıtyny aıtylyp, qaıyn jurty onyń masqarasyn shyǵaryp, anasynyń úıine qýyp jibergen. Atalǵan oqıǵadan keıin qatty kúızeliske túsken boıjetken Pákistandaǵy «Qyzyl Krest» uıymyna jumys isteýge barady. Onda kún saıyn jaralanyp kelgen otandastaryn kórip, kúızelisi ulǵaıa túsedi. Bir jyldan keıin Idrısty terrorıstik uıymdardyń biri aınaldyryp áketedi.
Baıqap otyrǵanyńyzdaı, terrorıstik uıymdar quryqtaryna otbasylyq kıkiljińmen basy qatyp, kúızeliste júrgen, ómirden qıynshylyq kórgen qyz-kelinshekterdi aınaldyryp alýǵa múddeli. Olar bul qıturqy áreketterin maqsatty túrde, arnaıy jospar qura otyryp júzege asyrady.
DAISh quramynda 2006–2012 jyldary az ǵana áıel-terrorıster boldy. Biraq olardyń sany 2014 jyl 29 maýsym kúni Abý-Bakr al-Baǵdadıdiń «halıfat» jarııalaǵanynan keıin ulǵaıdy. 2015 j. DAISh quramyna kelgen 3 myń eýropalyqtyń 550-i áıel boldy (Reseı men TMD, Túrkııa elderiniń azamattaryn qospaǵanda), onyń ishinde:
–Germanııadan – 70 (olardyń 28-niń jastary 25-ten tómen; mektep oqýshylary – 9);
– Fransııa – 63–70;
–Ulybrıtanııadan– 60 (mektep oqýshylary – 20);
– Nıderlandııadan – 30 [Bakker, de Leede, 2015, b. 3].
Aıta ketetini, DAISh quramynda 30 myńǵa jýyq sheteldik ásker soǵysqan. [The Islamic State.., 2014, b. 8]. Olardy «DAISh quramyndaǵy mıgranttar» nemese mýhadjırler dep ataǵan. Ashyq derekkózderdiń jazýynsha, sheteldik áıelder sany 10 -15 % quraıdy [Bhulai, Peters, Nemr, 2016, b. 4]. DAISh baqylaýyndaǵy terrıtorııaǵa keletin áıelderdi eki topqa bólýge bolady. Olar ne kúıeýlerimen birge júredi nemese jalǵyz. Kóp jaǵdaıda jalǵyz baratyn qyzdardy sol jaqta ınternet arqyly tanysqan bolashaq kúıeýi kútip otyrady. Áıel adam jalǵyz kelse Sırııaǵa barýynyń birneshe sebepterin aıtady. Negizgisi ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń ıslam sharıǵattaryna saı ómir súrmeýi, odan keıin ákesiniń, kúıeýiniń nemese baýyrynyń ómirden ótýine baılanysty kek alý maqsatynda kelýin alǵa tartady. Al keıbir musylman mıgranttar kúnin kórip, qarnyn toıdyrý úshin qosylady. Sebebi DAISh baqylaýyndaǵy aımaqta kúıeýi joq áıelderge tegin jataqhanalar beriledi, sondaı-aq kommýnaldy qyzmet tegin. Aı saıyn usaq-túıek shyǵyndaryna aqsha bólinedi. Er adamdarǵa 100 dollardan, al áıelderge 35-50 dollar aralyǵynda. Turmysqa shyqpaǵan qyzdar sol jaqqa baryp, «modjahed-batyrdyń» áıeli atanady. Sebebi DAISh óz qataryndaǵy áıelderdiń turmysqa shyǵýyn mindetteıdi. Neke qııý rásimi sol jaqta júzege asyrylady. Eger kelinshektiń kúıeýi soǵys aýmaǵynda kóz jumsa, ony ekinshi, úshinshi, tipti jıyrmasynshy ret turmysqa berýleri múmkin.
DAISh quramyndaǵy sheteldik áskerler orystyń qyzdaryna kóp suranys jasaıdy. Sebebi Soltústik Kavkazdan kelgen áskerlerge arab tilinde sóıleıtin qyzdarmen aralasý qıyn, onyń ústine ol qyzdardyń ákeleri olardyń sheteldikterge turmysqa shyǵýyna tyıym salady. «Islam memleketi» terrıtorııasyna kóbine Sheshenstan men Daǵystannan jıhadqa attanǵan áskerlerdiń jesirleri keledi. Bir qyzyǵy, sheshendik áıelderdiń kópshiligi eýropalyq dıasporadan qosylatyndar. Aıtýlarynsha, Eýropada ózderin ekinshi suryptaǵy adam sezinip, bolashaqtaryna degen jarqyn úmit kóre almaıdy.
Al Qazaqstannan Sırııaǵa ketken qyz-kelinshekterdiń naqty resmı sany joq. Belgilisi «Jýsan» operasııasy boıynsha elimizge oralǵan áıelderi sany – 67, olardyń - 171 balalar. Sırııadan elge oralǵan kelinshekter jýrnalısterge bergen suqbattarynda soǵys aýmaǵyna kúıeýlerine erip barǵandaryn aıtqan. Teolog mamandardyń da aıtýynsha, Qazaqstan, Qyrǵyzstannan Sırııaǵa baratyn áıelder kóbinde kúıeýleriniń aıtqanyn oryndaǵan. Qazaqstanda kúni búginge deıin Sırııaǵa «seks-jıhad» úshin nemese «shahıd» bolýǵa attanǵan qyzdar oqıǵasy tirkelmegen. DAISh-qa qosylǵandardyń barlyǵy derlik jat aǵymnyń jetegine erip,ózi ómir súrgen qoǵamyn mansuqtap, kúıeýlerimen erip barǵandar.
Aıjan QALIEVA,
jýrnalıst
