Qýmola – Kishitaýdan bastaýyn alyp, Dúısenbaı, Bileýti, ózenderimen qosylyp, Aral teńizine bet túzeıtin arnasy keń, shejireli ózen. Osyndaǵy Qarsaqbaı qyratynyń ońtústik betkeıinde jatqan «Myńbulaq oıysy» teńiz deńgeıinen júz metr shamasynda joǵary jatyr. Bul ólkeniń mol sý qorynan habar beredi. Munda Joshy hannyń, Ketbuǵa abyzdyń at tuıaǵynyń izi qalǵan. Jońǵar shapqynshylyǵynda «Qalmaqqyrylǵan» shaıqasyn basynan ótkerdi. Sóıte tura, tym qarapaıym, tomaǵa tuıyq ózenniń túpki ataýy «Qýmola» sóziniń maǵynasy neden bastaý alǵany qupııa qalyp keledi.
Ártúrli jaǵdaıda elimizge qojalar áýleti alǵash qadam basýynyń qurmetine – «Qojamjar», jońǵar shapqynshylyǵynda qyrshyn ketken Sáýil batyr atymen atalyp – «Qýmola» atanypty desedi. Biraq kókeıge qonarlyq tushymdy jaýap tabylmaı keledi. Aqyry kóneden kúmbirlep jetken ǵashyqtar qupııasy da syr bolyp shertiler kez kelgen sııaqty.
Esterińizde bolar, 1993 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev Ulytaýǵa arnaıy táý ete kelip: «Myna qasıetti Ulytaýdyń baýraıynda arýaqty babalarymyzdyń basqan izi jatyr. Al ushar basynan sol kemeńger babalarymyzdyń úni estilip barsha qazaqty birlikke shaqyryp turǵandaı. Endi bizdiń sol izden adasar esh retimiz joq», degen bolatyn.
Sodan kóne ańyzdardyń betteri paraqtaldy. О́ıtkeni jubynan aıyrylǵan aqqý qustyń «Qýý-ý... Qýý-ý...Qýý-ý..»-lap sol jerden ketpeıtini shyndyq.
Ertaǵy, Kertaǵy óńiri jaratylǵannan bergi talaı alasapyran tarıh kýágeri Qýmola ózeniniń ataýyna qatysty jaılar sanamda san jańǵyrdy. Erkin ensıklopedııalyq derekterde kezigetin «Hý» sóziniń tamyry kóne Mysyr ańyzdarynda dinı ataýlarmen astasady. Onyń bul óńirge asa kirigińkiremeıtinin eskersek, sóz tórkinin túrki álemine qatysty dúnıelerden izdestirýge bolatyndaı. О́ıtkeni Saryarqadaǵy Qý taýy – Qaraǵandy oblysy, Jańaarqa aýdany, Shalqııa kenti mańynda. Ulytaý men Jańarqa aralas jatqan el.
«Kazahsko-rýsskıı slovar» kitabyna kóz júgirteıik. (Perevod s kazahskogo ıazyka qý na rýsskıı): «Qý» – I. lebed; II.1) sýhoı, peresohshıı; – sýhostoı; 2) trýt, trýtovık; – vysýshennyı pýchok travy, zajıgaıýshıısıa ot ıskry; III. belyı, blednyı, bleklyı; IV. 1) hıtres, pronyra, proıdoha, lovkach; 2) peren. obmanchıvyı, prıtvornyı, ızmenchıvyı.
Bul da ózenge ataý bolýǵa negiz bola almaıtyn tárizdi. Sol sebepti, qazaqqa ataýy da, minez-qulqy da úndes keletin qus – aqqý jaıyndaǵy áńgimeni tilge tıek etpekpin.
Aqqýdy «kıeli qus» dep, márttigin baǵalap, qyzdy aqqýǵa teńeý bizge jat emes. Qus ataýlyda juptasyp ómir súretin birden-bir qus – aqqý. Jubynan aıyrylsa, syńary adamsha qaıǵyratyny sonsha, ózge aqqýǵa qosylmaıdy. Qazaq: «Mahabbattaryń aıdynda júzgen qos aqqýdaı bolsyn!» – dep bata bergen. «Qys jyly kezde aqqýdyń biraz toby Kaspıı teńiziniń soltústik-shyǵys jaǵalaýynda – Aqtaý qalasynyń mańynda qystap shyǵady».
«Aqqýdyń atalyǵyn «sapar», balapanyn «kógildir» dep dáripteıdi... «Aqqý – qustyń tóresi, jalǵyz jatyp ottamas».
Aqqý-qazdar – ejelgi túrikter men qazaqtardyń totemi bolǵan. Aqqýdy olar – «Qý» dep ataǵan. Altaı túrkileri qýmandardyń atamekeni – «Qýmanııa». Etnıkalyq ataýy saqtalǵan altaılyqtar «Qý» ózeni boıynda ómir súrýde. Qara qýdyń otany – Aýstralııa desek, kezinde túrik sultandary qara qýlardy saraı haýyzdarynda sándikke básekege ustapty.
Aqqýlardyń kúndiz-túni birge jaıylyp, bir-birine súıenip uıyqtaýy – tatýlyǵy. Qos aqqýǵa qaz-úırek te ysyrylyp jol beredi. Qazaq halqy ejelden: «Aqqý aıdynyn ańsaıdy, Adam týǵan jerin ańsaıdy, «Aqqý aıdyn kólde júzedi, Arý aıdyn kóńilde júzedi – dep ardaqtaıdy. Osynshalyq qurmetten keıin darhan kóńildi babalarymyz saıyn daladaǵy bir ózenge «Aqqý», «Qý» atyn berýge qımapty, sansyz beket-qamaldyń biri solardyń qurmetine buıyrmady deýge bolar ma?!
«Qýmola» sózi – qý jáne mola sóziniń birigýinen quralǵany shyndyqqa janasady. «Qý» – degeni aqqýlar mekeni jáne «mola» – ǵun tilinde qorǵan sózinen quralady. Qorǵan eldi-meken ekeni shyndyqqa janasady. Demek, «Aqqýlar mekendegen ózen jaǵasyndaǵy qorǵan» bolýy yqtımal.
Kertaǵy taýynan bastaý alǵan arnaly ózenniń sonaý bir zamandarda sý qory mol bolǵany kúmán keltire me? Sol ólkedegi sansyz bulaq búginde qańsyp qalǵanymen Keńes kezeńine deıin de óz beınesin joǵaltpaǵany, shegendi qudyq qazsań da aýyz sý taýyp ishýge bolaryna dálel qajet pe? Kóktemgi joıqyn sý tasqyny ótkel bermegeni, malshylar jazǵyturym turmaq, jaz aılarynda da ózen tabanyna kıiz úıin tikpegeni aıan. О́ıtkeni jaýyn bolyp ketse, sý astynda qalý qaýpi saqtalǵan-dy. О́zen jaǵasyndaǵy bıik qamys, sý jaǵalaı bitik ósken balǵyn quraq, ózen tabanyndaǵy jasyl kókoraı shalǵyn ujymshar men keńshardyń malyna saqtap keldi emes pe?!
Endeshe baıaǵy babalarymyz ótkel bermes aǵyny qatty arnaly ózenniń en sýyn kádege jaratyp, jaǵalaı ósken quba tal, qamys-qoǵasyn paıdalanyp, mal-janǵa qolaıly shabyndyqty dalanyń tósine qorǵan salsa, jarasymdy bolmaýshy ma edi? Bul uzyn aqqan ózendi tómen jaǵalap otyrsa, kıeli Ońtústik óńirine adastyrmaı bastap aparady.
Taǵy bir kómeski ańyz nusqasy ózen ataýyn jalpaq jurtshylyqqa jaıýǵa sebepker bolǵan Saq patshaıymy Zarına zamanyna alyp barady. Mıdııa memleketi Kaspıı teńizinen Parsy shyǵanaǵy aralyǵynda ornalasqandyqtan, saqtarmen qarym-qatynasy bolǵan. Mıdııa patshasynyń balasy Strıangeı hanzada Zarınany qolǵa túsirgen joly yqylasyn bildirip, elge deıin shyǵaryp salypty. Keıin de eki ǵashyq bizdiń ólkeniń qulanyn birge aýlap, ózen balyǵynan dám tatyp, ıen dalada kezigip júredi. Birde, ótkel bermeı arnasynan asyp mańaıǵa keń jaıylyp, jarqyrap jatqan mol sýly ózendi kórip:
– Myna tustan at jaldap ótse, qalaı bolar eken? – dep suraıdy Strıangeı hanzada.
– Tákappar ózen seniń hanzada ekenińdi tanymaıdy. Sondyqtan túbindegi ıirimi tartyp keter. Sóıtip joq jerde qandy qyrǵyn etek alar. Sál tómende ótkel bar, arǵy betke ótkiń kelse, sol durysyraq, – degen Zarına atyn tebinip qaldy. Sózden jeńilgisi kelmeı hanzada shamyrqanǵan keıip tanytty.
– Júr, qymbatty hanzada, bul ıirimdi «Qulan ótpes» dep ataıdy. Bul ara jabaıy qulanǵa da ótkel bermeıdi. Túbindegi tartpa – jerasty kózi elge mol sýdy jazy-qysy qamtamasyz etedi. Qystyń qary, kóktemgi jańbyr mereıin tasytatyny taǵy bar.
– Rasynda da, sýy mol eken, bul ózenniń aty qalaı atalady? – degende:
– Ataýyn óziń de aıtyp tur emessiń be, sýy mol, ıaǵnı, bul – «Molsý» ózeni, – deıdi patshaıym.
Muny qaljyńǵa balaǵan hanzada Strıangeı:
– Aıdynda júzgen aqqýy kóp, elinde ózińdeı erkesi bar jerdiń ataýyn «Aqqýly aıdyn» dese jaraspas pa? Rasynda da, myna dalada «Sý mol, á», aıdynynda qý mol, á? – dep taqpaqtatyp jiberedi. Sol sát aıdynda júzgen aqqýǵa eljireı qarap turǵan eki ǵashyq:
– Rasynda da, qý mol eken, á! – dep kúrsinip qalypty.
– Qý mol, á? – hanzada rııasyz jymıdy.
– Qalaı dediń? – Áldene esine túsken Zarına oılanyp qaldy.
– Qý mol, á!
– Bizde, bilesiń be, mola – qorǵan ǵoı. Myna tusqa jedel qorǵan ornatyp, el qonystandyrý qajet eken. Sonda munda júrginshi ǵana emes, mahabbat aıdynynda erkin júzgisi kelgen kez kelgen jas armanyn ashyq aıtar edi, shirkin!
– Mahabbatqa berik, adal jastar elin, jerin eshqashan satpaıdy.
– Elin, jerin satpaıtyn bolady dediń-aý, óte orynda aıttyń. Túbi bul meniń de berik sheshimim bolar, – dedi jeńil kúrsingen Zarına.
– Durys-aq, osy jerge qamal ornat, myna nókerlerińe qonys bolsyn. Sosyn ony bizdiń qurmetimizge «Aqqýlar qorǵany», «Qýmola», – dep atasańshy!
Hanzada óz qııalyna berilip, zańǵar kókke armanyn ozdyrdy.
– Laıym solaı bolsa, elge de paıdasy shash-etekten bolar edi-aý!
Biraq naq sol sátte, ádepten aspaǵanymen ǵashyqtyq býyna masaıyp júrip, aýyzdarynan shyqqan osy dýaly sózdiń keıin shyndyqqa aınalaryn olar boljaǵan joq edi. Sheshimdi taǵdyr men tabıǵat ózderi tańdady, usynysyn da ózderi jasady.
Kókeıindegi kúdikti seıiltpek bolǵan Zarınanyń kúıeýi Mórmór arada az ýaqyt ótkende, hanzadany qapyda qolyna túsiredi, arpalys kezinde ózi jaralanyp, qaıtys bolady. Zarına hanzadany eline attandyrarda:
– Adal mahabbatymyzdyń belgisi bolsyn, eki patshalyqty biriktirip, bir el bolaıyq, qosylaıyq, – deıdi hanzada Strıangeı, biraq:
– Men úshin elimniń erkindiginen artyq eshteńe joq, – degen sheshimin aıtyp, qara kózinen jas tamshylaǵan Zarına hanshaıym «Qýmola» qorǵanyn turǵyzyp, ózenniń ataýyn tarıhta qaldyrypty. Bir kezdegi asaý arnanyń eni shaǵyndaǵan tusta aǵysty «Qulan ótpestiń» jerasty kózi de tartylyp, bergi zamanda «Qulan ótken» ataýyn ıelenip, bizdiń zamanǵa ilikti.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev: «Búgingi kúndi túsinip-túısiný úshin de, bolashaqtyń dıdaryn kózge elestetý úshin de keshegi kezeńge kóz jiberýimiz kerek» – dep aıtqany túsingen janǵa kóp syrdy jaıyp salady. Ony tarqatý Qýmola tarıhy Ulytaý óńiriniń, qazaq eliniń keshendi baǵdarlamasynda oıyp turyp oryn alar tyń derektiń biri bolary anyq.
Toǵanbaı QULMANULY,
jýrnalıst, ólketanýshy
