Investordy kósheden izdeıtin kompanııalar

Az aqsha salyp baıyp ketkenderdiń ómiri týraly jarq-jurq etken jarnamalar halyqtyń kózin baılap, tereńdep oılanýyna múmkindik bermeıtini túsinikti. Zerdelep qarasaq, bastapqyda alpaýyt qarjy pıramıdalarynyń bári ınvestısııalyq kompanııa retinde tanylǵandar eken. Olardyń jumys isteý tásilderi de árqıly. Kópshiligi qalyp­tasqan qarapaıym qaǵıdalardy negizge alsa, júzden biri ǵana tyńnan túren salýǵa talpynady.

Qalaı jumys isteıdi?

Ol óte qarapaıym. Áýeli salymshy­larǵa aıyna eki márte 7-8 paıyz kóle­minde syıaqy tólenedi. Mysaly, eń arzan «White» paketi boıynsha qarjy salsańyz, aptasyna – 4 eýro, aıyna – 16, al jylyna – 187 eýro tabys úlesin usynady. Osyndaı tabysqa kenelý úshin atalǵan paketke nebári 90 eýro kóleminde ınvestısııa salýyńyz kerek eken. Investor bolǵysy kelgenderdiń sany artyp, quıylǵan qarjy kólemi kóbeıe túsedi. Salymshylardyń kózi baılanyp qalatyn tusy osy. Biraq munyń bári tek sóz ben qaǵaz júzinde ekenin salymshy eskermeıdi. Keıin shyndyqtyń beti ashylǵan soń kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrylyp, salǵan qarjysyn qaıtaryp alýdy ǵana oılaıdy. Shynaıy betperdesi ashylǵan kompanııa elden jınap alǵan qarjyny ofshor kompanııalarynyń esepshotyna aýdaryp, ózderin bankrot dep jarııalaıdy. Sarapshylar keıbir elderde ishki naryqqa ınvestısııa tartý resmı tirkelgen kompanııalardy salyq tóleý mindetinen bosatyp qana qoımaı, olarǵa qatysty baqylaý da azaıatynyn aıtady.

2018 jyldyń sáýir aıynda jumy­syn toqtatqan Questra World, Atlantic Global, Asset qarjy pıramıdala­ry Kabo-Verde respýblıkasynda ornalasqan «Atlantic Global Asset Managment» kompanııasynyń enshiles kásiporny bolyp shyqqan. Ofshorlyq múmkindik beretin elder óz terrıtorııasynda tirkelgen kompanııalar týraly aqparatty eshkimmen bólispeıtindikten, ashyq derek­kózderde bul qarjy pıramıdasy týraly tolyq aqparat jarııalana ber­meıdi. Olar «klıentterin» kompanııa­nyń ókilderi men veb-saıty arqyly izdep taýyp, qarmaǵyna iledi. Muny taıaý­da osy uıymdardan aldanyp qalǵan salym­shylardyń máselesimen aınalysyp júrgen quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi de rastap otyr.

«2019 jylǵy 9 shildede ápkeli-sińlili Aldabergenovalar men olardyń kompanııasyna aldanǵan salymshylar Almaty qalasyna qarasty aýdandyq polısııa basqarmasyna (aqsha berý orny boıynsha) ujymdyq shaǵym (42 adam) berdi. Alaıda quqyq qorǵaý ókilderi bul ótinishti qaraý olardyń quzyretine kirmeıtinin aıtqan. Sondaı-aq shaǵym berýshilerdiń eshqaısysyna, olardyń ókilderine habarlamastan, ótinish-shaǵymdy ekonomıkalyq tergeý qyzmetine jiberedi. Bul – Qylmystyq prosessýaldyq kodeksti bilmeýshilik pe? Iаǵnı, bir áreket arqyly úsh zań buzylǵan. Konstıtýsııany aıtpaǵanda, jeke jáne zańdy tulǵalardyń shaǵymdaný tártibi týraly zań buzyldy. Prokýratýraǵa shaǵym berilgennen keıin ǵana ótinish sotqa deıingi tergeýdiń birtutas reestrine alaıaqtyq baby boıynsha tirkelgen. Biraq taǵy da kedergi jasaldy. Osy is boıynsha tergeýshini kúndelikti narıadqa qoıa bastaǵan. 1 tamyzdan bastap búginge deıin tek 3 ótinish berýshiden ǵana jaýap alyndy. Eger osylaı jalǵasa berse, onda jaýap alý máńgilikke sozylady. Al naǵyz kináliler Qazaqstan aýmaǵynan ketip úlgeredi. Sondaı-aq sheteldik azamattar elimizde ózderin erkin sezinetinin atap ótkimiz keledi. Olar túrli alaıaqtyq jobalar ákeledi de, ony tabysty júzege asyrady», deıdi aldanǵan salymshylar Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaevtyń atyna jazylǵan shaǵymda.

«Pıramıdanyń» belgilerin bile júrińiz

Osy jıynǵa qatysqan Qazaqstannyń Qarjygerler qaýymdastyǵynyń ókili, Halyqtyń ekonomıkalyq qarjylyq saýattylyq ortalyǵynyń atqarýshy dırektory Lázzat Úsenbekova kópshilik arasynda ózin ınvestısııalyq qarjy uıymy dep tanystyratyn kompanııalardyń negizgi belgileri týraly sanamalap berdi. Olardyń quzyrynda depozıtterdi qabyldaýǵa ruqsat beretin Ulttyq banktiń lısenzııasy, kompanııanyń jarǵysy jáne memlekettik tirkeýden ótken rettik nómiri, uıymnyń qarjylyq kapıtaly týraly málimeti de bolmaıdy eken. «Uıymǵa kelgenderge qoıylar basty talap – múshelik jarna tóleý. Bonýs solardyń múshelik jarnasynyń mólsherine qarap anyqtalady. Eń sońǵy belgisi BAQ-tarda jarııalanatyn jarnamasy, olar jarnamadan aqsha aıamaıdy. Eger belgili bir kompanııa bank depozıtinen eki ese kóp kóleminde syıaqy berýdi usynsa, tabys retinde beriletin aqshanyń qaıdan keletini týraly aqparat surańyz. Sizge berilip otyrǵan syıaqy sizdiń aldyńyzda ǵana kelip ketken salymshynyń sol kompanııaǵa jasaǵan salymy bolýy múmkin. Sosyn sizdiń jarnańyz bireýge syıaqy retinde beriledi. Barlyq ınvestorlardyń qarjysy men ústemaqysyn tolyq qamtamasyz etetin senimdi kapıtal kózi joq. Kompanııanyń salymshylarǵa bereshegi tym kóbeıip ketkende, qarjy pıramıdasy qyzmetin toqtatady. Al ınvestorlarǵa bonýs emes, olardyń salǵan aqshasyn da qaıtara almaıdy», deıdi L.Úsenbekova.

Osy rette ol kóptegen memleketterde osyndaı alaıaqtyqpen shuǵyldanatyn kompanııalarǵa, qarjy pıramıdasyn quratyndarǵa zańmen tyıym salynǵanyn aıtyp ótti. Qazaqstannyń Qylmystyq kodeksine 2014 jyly túzetý engizildi. Zańǵa qaıshy áreket etkender 7-12 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylady. Jar­nama týraly qoldanystaǵy zańnyń da 13-babynda «qarjy (ınvestısııalyq) pıra­mıdasynyń qyzmetin jarnamalaýǵa tyıym salynady» dep jazylǵan.

«Biraq olardyń basym kópshiliginiń bas keńsesi AQSh-ta, Batys elderinde ornalasqandyqtan, bizdiń eldiń zańymen jazalaý múmkin emes. Qoldan keleri – jumysyn toqtatý. Odan beride pıramıda tektes birneshe túri paıda bolǵan. Bizdiń Qylmystyq kodekstiń atalǵan babymen olardyń bárin qamtý qıyn, sondyqtan dármensizbiz. Qazaqstannyń qarjy pıramıdalaryna shekteý qoıatyn zańdy jetildirýdi keshiktirýge bolmaıdy. Solardyń jelisimen elden qansha qarjy syrtqa ketip jatqanyn eshkim bilmeıdi. Bul faktor memlekettiń qarjylyq saıasatyna qaýip tóndirip tur», deıdi L.Úsenbekova.

1995-2002 jyldar arasynda Ulttyq bank tóraǵasynyń keńesshisi bolǵan qarjyger Ilııas Isaevtyń paıymdaýynsha, olardyń shekten shyǵyp ketýine halyqtyń ekonomıkalyq saýatynyń tym tómendigi sebep bolyp otyr. Aqparat quraldarynda qarjylyq pıramıdalar týraly jıi jazylǵanmen, ekonomıkalyq turǵyda taldaý-saraptaý kemshin túsip jatyr.

 1990-2010 jyldary sheteldik qarjy uıym­d­aryna jem bolyp kelgen ańǵal salymshy qazir jelilik marketıng­tik uıymdardyń shyrmaýyna shyrmala bastady. «El ishinde «jyldam aqsha» degen ataýmen jumys istep jatqan qarjy uıymdarynyń tabıǵaty «pıramı­dalarǵa» jaqyn. Bıologııalyq belsendi qospalardy ashyq jarnamalaıtyn sheteldik uıymdar quzyrly oryndardyń tumsyǵynyń astynda jumys istep jatyr. Sondaı-aq sońǵy aılarda jylyna 2 paıyzdyq ósimmen páter berýdi usynatyndar paıda bolǵanyn kórip júrmiz», deıdi qarjyger Ilııas Isaev.

Osy jıynda aldanǵan salymshy­lar­dyń quqyǵyn qorǵap júrgen zańger Álııa Baızaqova qarjy, ınvestısııa naryǵynda qandaı trendter paıda bolsa, olar sonyń qasynan tabylatynyn aıtty. Qylmysy ashylyp qalǵandar óńin ózgertip nemese týysqandarynyń biriniń atyna tirkelip, jumystaryn jalǵastyra beredi eken. Zańgerdiń aıtýynsha, «pıramıdany» qurǵandardyń mol qarajaty bar, olar qoǵamnyń psıhologııasyna shı júgirtýdi sheber meńgerip alǵan. «Olar mıllıoner qalalarǵa, áleýmettik jaǵdaıy salystyr­maly túrde jaqsy aımaqtarǵa kóbirek basymdyq beretinin baıqap júrmiz. Mun­daı sheshimdi olar kúshterin shashyratpaý úshin qabyldaıdy», deıdi Á.Baızaqova.

Sondaı-aq Álııa Baızaqova qarjy uıymdarynyń alys-jaqyn shetelderdegi uıymdarmen ıntegrasııalanyp jatqanyn aıtty. «Olardyń zańdy uıym retinde qaı elde tirkelgenderin anyqtaý múmkin emes. Batys elderinde zańmen tyıym salyn­ǵandary bastapqy qujatymen Qazaqstan­da nemese О́zbekstanda jumysyn jal­ǵastyra berýi de múmkin. Mundaı uıym­dardyń kómegine áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan top qana júginedi. Olar kompanııanyń qujattaryn tekserýge de mán bermeıdi», deıdi sarapshy.

Aldanýǵa sebep – kedeılik, saýatsyzdyq jáne sharasyzdyq

Qarjygerler qaýymdastyǵynyń ókili Shynar Elýbaeva «pıramıdanyń» jumysyn jandandyratyn orta – ózgeniń yqpalyna tez beıimdeletin toptaǵy adamdar ekenin aıtty. Olar qarny toq qoǵamda jumystaryn júrgize almaıtyndaryn jaqsy biledi. Sońǵy kezderi aýdıtorııasyn taǵy bir ret elekten ótkizip alý úshin áleýmettik jelilerdiń aýdıtorııasyn paıdalana bastapty. «Bul úshin olarǵa óz ataýymen tirkelýdiń qajeti de joq. Jazylýshylary kóp blogerlerge tıyn-teben berip qoısa jetkilikti. Áleýmettik jeliniń tabıǵaty «qarjy pıramıdalaryna», jelilik marketıngke jaqyn», deıdi Sh.Elýbaeva.

Alaıaqtardyń qarmaǵyna túsip, barynan aıyrylyp, san soǵyp qalǵandardyń qatary jyl ótken saıyn ósip barady. Tek bizde emes, álemdik tájirıbede «pıramıdalardy» sotta jeńip, aqshasyn qaıtaryp alǵandar óte az. 1993 jyly sán áleminiń magnaty Karla Shapıro «Medoff Investment» qoryna 500 mln AQSh dollaryn salyp, daýlasyp, sottasyp júrip onyń 70 paıyzyn qaıtaryp alypty. Bizdiń azamattar týraly osyndaı derekterdi biz Ulttyq banktiń de, Bas prokýratýranyń da saıtynan tappadyq. Tek sotqa júginip, uıymdy japtyryp tastaǵandar týraly derekter ishinara kezdesip qalady.

«Olarmen sottasý barysy 5 jyldan 8 jylǵa deıin júredi. Sol aralyqta qar­jy ınflıasııaǵa ushyrap, qunyn jo­ǵal­tady. Sol sebepti eń durysy «qarjy pı­ra­mı­dalarynan» aýlaq júrý» deıdi Sh.Elý­baeva.

Ol qarjylyq pıramıdaǵa bas tigý­shiler erteńgi kúnine senimmen qaraı almaıtyn úlken áleýmettik topty qamtı­tynyn aıtady. Aqshasyn bank depozıtine salyp kóbeıteıin dese, ondaǵy syıaqy mólsherlemesi jyldyq ınflıasııa kórsetkishin de jappaıdy.

«Kez kelgen «pıramıda» 5-6 jyldan artyq jumys istemeıdi. Burynǵy qurbandary 1,5-2 mıllıon adam bolsa, qazirgileri 30-40 myń adammen shekteledi. Az merzimniń ishinde salymshylarynyń 10 paıyzyn da bonýspen qamtamasyz etip úlgermeıdi», deıdi Sh.Elýbaeva.

Sarapshylardyń sózinen uqqanymyz, qarjy pıramıdalarynyń jumysyn zańmen toqtatý múmkin emes. Biraq zań tetikterin iske qosý arqyly olardyń áreket etý aıasyn taryltýǵa bolady. Mysaly, keıbir uıymdar qujatynda ózderiniń «pıramıda» ekenin ashyq jazady. Bul shartqa qol qoıǵan salymshy onyń táýekelin óz moınyna alady. Biraq bul faktor olardyń zańsyzdyǵyn aqtap almaıdy. «Bul tusta salymshyǵa qatysty barlyq táýekeldi ashyp kórsetý az. «Syıaqy mólsherlemesiniń taza kólemin jáne onyń beriletin merzimin naqty kórsetýi kerek» degen bapty qosý kerek. О́zbekstan, Reseı syndy kórshiles elder osyndaı baptardy jyl basynda zańdastyrypty. Endi biz de sóıtýimiz kerek», deıdi Sh.Elýbaeva.

2015 jyly Qazaqstannyń Ulttyq banki men Reseıdiń Ortalyq banki qarjy pıramıdalaryna qarsy birigip kúresý jaıly ýaǵdalasqan bolatyn. Sebebi sheteldik «qarjy pıramıdalary» bizge Reseı arqyly keledi eken. Sarap­shylardyń aıtýynsha, elimizge endigi jerde aldaǵy ýaqytta tıisti zańǵa engizilgen ózgeristerdi Reseı zańymen úılestirýden basqa amal joq. Reseıde qarjy pıramıdalary týraly málimetterdi úkimettiń saıtynan alýǵa bolady. Ondaǵy aqparat ta jıi jańartylyp turady eken. Osy tájirıbeni qoldaný arqyly Qazaqstan mundaı uıymdarmen kúresti halyqaralyq deńgeıde júrgize alady.

ALMATY