Keıbireýler: «Abaı óte kúshti aqyn, Abaı qazaqtyń jazba ádebıetiniń atasy», – deıdi. Bul, múmkin, ras ta shyǵar, oǵan bizdiń talasymyz joq. Biz bul jerde Abaıdyń aqyndyǵy, qazaq ádebıetindegi orny týraly sóılegeli otyrǵanymyz joq. Biz munda tek Abaıdyń pálsapasyn ǵana tekserip, soǵan qysqasha syn bermekshimiz. О́ıtkeni qazaqtyń burynǵy zııalylarynyń da, jańa ósip kele jatqan zııalylarynyń da arasynda Abaıdyń jolyn qýyp júrgender, Abaıdy zatshyl aqyn dep túsinetinder az emes, kóp bolmasa. Biz solarǵa, Qazaqstannyń jańa ósip kele jatqan jas jurtshylyǵyna Abaı pálsapasynyń mazmunyn, baǵytyn túsindirýdi ózimizge mindet kórdik. Bul másele qazirgi ádebıet áńgimeleriniń negizgi máselesiniń biri bolǵandyqtan bul týraly az ǵana aıtyp ótkenimiz artyq bolmas dep oıladyq.
Abaıdyń pálsapasy týraly sóıleýden buryn Abaıdy birsypyra jurttyń qalaı túsinetini týraly azyraq toqtalyp óteıik. Keıbireýler: «Abaı «samorodnyı» sary altyn ǵoı, Abaıdy qudaı artta qalǵan qarańǵy qazaq jurtyna bere salǵan ǵoı, ondaı adam bola bermeıdi ǵoı», – deıdi. Sóıtip, Abaıdy arman qylady. Bizdińshe, bul tipti qate túsiný. О́ıtkeni Abaı tek qudaı bere salǵan adam emes, ol – óz zamanynyń jemisi. Sondyqtan onyń shyǵarmalaryn óz zamanymen, zamannyń jaı-kúıimen baılanystyryp tekserýimiz kerek. Bizdiń tekserýimizshe, Abaı óz ómiriniń birinshi dáýirindegi shyǵarmalarynda qazaqtyń rý jurtshylyǵynyń jaı-kúıin sýretteıdi, sonyń jyryn jyrlaıdy. Buzylyp bara jatqanyna qaıǵyrady. Ekinshi dáýirinde jańa ósip kele jatqan kapıtalshyldyq dáýirin sýretteıdi. Bizdiń bul pikirimizge abaıshyldar qarsy bolady. Olar: «Ádebıet ádebıet úshin ǵoı, solaı bolǵandyqtan Abaı shyǵarmalarynyń qoǵam turmysymen nendeı baılanysy bolýy tıis», – deıdi. Biz olarǵa munyń durys emes, óıtkeni ádebıet, pálsapa ne aspannan aıaǵy salbyrap túsken, ne jerden eki qulaǵy erbıip shyqqan nárse emes. Sol sııaqty ádebıet jaratylysyna joq nárseniń qasıeti de emes, qaıta qasıet degenniń ózi jaratylysta bar nárseniń kelbeti. Ádebıet – qoǵam turmysynyń jemisi. Qoǵam qurylysyna qaraı belgili ádebıet bolady. Qoǵam turmysynda qandaı kórinis bolsa, bári de árbir adamnyń tirshilik úshin kúresiniń jemisi.
Abaı jáne onyń dáýiri
Abaı 1843-jyly týǵan. Abaıdyń ata-babalary basynan bılik ketpegen belgili rý bastyqtary bolǵan. Alǵashqy kezde Abaı da babasynyń jolyn qýyp, qazaqtyń ataqty bıi bolǵan. Qazaq dalasy orys patshasyna qaraǵan soń, qazaqtyń rý jurtshylyǵyna azdap ózgeris kirdi. Rý ishinde tap jigi týa bastady. Bul Abaıdyń bılik-rý basylyǵyna áser etti. Sondyqtan Abaı alǵashqy kezde, áýelgi shyǵarmalarynda atqaminerlerdi, qýlardy qarǵaǵan bolyp, jańa turmysqa, qazaqtyń rý jurtshylyǵyna az-azdap kire bastaǵan jańalyqtarǵa qarsy kúresti. Qazaqtyń rý jurtshylyǵyn buzdyrmaı sol kúıinde qaldyrýǵa tyrysty. Abaı, Abaı sııaqty rý bastyqtary qansha qarsy turǵanmen olar tarıh zańyna, qoǵamnyń órkendeý zańyna tótep bermedi. Tarıh zańyna baǵyndy, rýbasylyqtan bas tartty.
Sóıtip, jańa dáýirge, jańa jurtshylyqqa beıimdeledi. Sol jańa jurtshylyqty kúsheıtýge tyrysady. Buǵan bizdiń qolymyzdaǵy materıaldardyń bári de dálel bola alady.
Abaı keıingi jazǵan óleńderinde qazaq arasyndaǵy rý talasyn joıý, qazaq rýlaryn birlestirýge tyrysady. Qazaq halqyn óner-bilim oqýǵa, mádenıetke shaqyrady. О́ner-bilim úırenseń ǵana el bolasyń deıdi. Bul Abaıdyń ómiriniń sońǵy kezinde qazaqtyń jańa ósip kele jatqan baılarynyń jyryn jyrlaǵanyn kórsetedi. Qazaqtyń qazirgi ultshyl zııalylarynyń Abaıdy zatshyl aqyn dep túsinýi de osydan bolý kerek.
Egerde biz Abaı dáýirindegi tarıhı ózgeristerdi taldap teksersek, mynalardy kóremiz: orys patshasyna baǵynǵansha qazaq eliniń bári de malsharýashylyǵymen tirshilik etedi.
Qazaq eli óz sharýashylyǵymen ózi bolady, saýda-sattyq bolmaıdy. Al, orys patshasyna baǵynǵannan keıin saýda kapıtaly paıda bolady. Ol óziniń burynǵy jurtshylyq, sharýashylyq qurylystaryn ózgertedi. Bul, ásirese, 19- ǵasyrdyń ortasynan beri qaraı (Abaıdyń dáýirinde) kúsheıedi. Jeke menshik, aıyrbas kúsheıedi, aqsha shyǵady, taýar kóbeıedi. Marks aıtqandaı baılyq bir jerge, kedeıshilik ekinshi jerge toptalady. Baı, saýdager, jaldap shyǵady. Jańa jurtshylyq, jańa qoǵamnyń joqshylary jańa bastyqtar: atqaminerler, bolystar shyǵady. Osymen qatar rý bastyqtary da qarap jatpaıdy. Olar da eshnárseden ımenbeı, jańa jurtshylyqqa, jańa el aǵalaryna qarsy kúresti kúsheıte beredi. Bul jaı jaǵdaı Abaıdyń alǵashqy kezde jazǵan óleńderinen tipti aıqyn kórinedi. Abaı 1886 jyly jazǵan bir óleńinde qazaqtyń burynǵy turmysyn, rý jurtshylyǵyn maqtap, jańa ósip kele jatqan jurtshylyqty jamandap, bylaı jazady:
«Baı alady kezinde kóp berem dep,
Jetpeı turǵan jerińdi tek berem dep.
Bı men bolys alady kúshin satyp,
Men qazaqtan kegińdi ap berem dep.
Jarly alady qyzmetpen ótkerem dep,
Elýbasy shar salyp ap berem dep.
Jalań aıaq, jat minez jaý alady,
Bermeı júrseń men seni jek kórem dep.
Dos alady bermeseń bult berem dep,
Jaýyńa qosylýǵa sert berem dep.
Ne qylyp ońaılyqpen yryq berem dep,
Júz qaraǵa eki júz alarman bar,
Bas qatar bas-aıaǵyn tekserem dep».
Mine, Abaıdyń bul óleńi qazaq dalasynda 1886 jyldarda-aq saýda kapıtalynyń shyqqanyn, qazaq aýyldarynda rý jurtshylyǵynyń qaımaǵy buzyla bastaǵanyn kórsetedi. Abaı qazaqtyń rýynyń tuqymy, rý bastyǵy bolǵandyqtan ol jańa jurtshylyq, jańa tártipke birden berilip ketip, birden sonyń jyryn jyrlaýy múmkin emes. Sonyń úshin de Abaı alǵashqy kezde jańa jurtshylyq, jańa turmysty jamandap jazdy. Abaıdyń óleńderine qarap, onyń dáýirin bile alamyz. Abaıdyń dáýiri – qazaqtyń rý jurtshylyǵy buzylyp, qazaq dalasyna saýda-sattyq kire bastaǵan dáýir; Abaıdyń dáýiri – qazaq dalasynda saýda kapıtaly kúsheıgen dáýir; Abaıdyń dáýiri – qazaqtyń ult sharýashylyǵy, ult baılary týǵan dáýir. Abaıdyń dáýirindegi qazaqtyń turmysy Abaıdyń óleńderinde tolyq sýrettelgen. Biraq zatshyldyq kózqaraspen sýrettelmeı, ıdeıalıstik kózqaraspen sýrettelgen.
Abaıdyń pálsapasy
Abaıdyń dáýirimen tanysyp ótken soń, pálsapanyń mazmunyn tekserý, oǵan syn berý qıyn emes. Abaıdyń pálsapasyn tekserý, synaýdan buryn pálsapa degenniń ózi ne, soǵan azyraq toqtalyp óteıik. Pálsapa – barlyq ǵylymdardyń jalpy zańyn tekseretin ǵylym. Basqa sózben aıtqanda pálsapa dúnıedegi bar nárselerdiń jalpy zańyn tekseretin ǵylym. Adam balasyna osy dúnıedegi bar nárselerdiń jalpy zańyn teksergen soń ǵana dúnıege kózqaras, dúnıe týraly pikir paıda bolady. Solaı bolǵandyqtan bir dáýirde jasaǵan kisilerdiń sol dáýirge báriniń kózqarasy bir bola ala ma? Árıne, bola almaıdy. О́ıtkeni árkimniń turmysyna qaraı ózinshe dúnıege kózqarasy bolady. Kapıtalshyldyq qoǵamda ár taptyń, árbir adamnyń turmysy ártúrli bolady. Solaı bolǵandyqtan árbir adamnyń, árbir taptyń dúnıege kózqarasy da ártúrli bolady. Adam balasynyń báriniń turmysy kommýnızm qoǵamy ornaǵan soń ǵana birdeı bolady.
Abaıdyń pálsapasynyń mazmunyn túsiný, tekserý úshin Abaıdyń ózin sóıleteıik. Abaı bir óleńinde bylaı deıdi:
«Adam ápil dúnıeni der meniki,
Meniki dep júrgenniń bári onyki.
Tán qalyp, mal da qalyp, jan ketkende
Sony oıla bolady ne seniki»
«Ásempaz bolma árnege
О́nerpaz bolsań arqalan.
Sen de bir kirpish dúnıege
Ketigin tap ta bar qalan»
Mine, Abaı bul óleńderinde dúnıe bir, dúnıedegi nárseniń bári sabaqtas, baılanysty dep otyr. Bul, árıne, dúnıege zatshyldyq kózqaras. Biraq Abaı basqa óleńderinde dúnıege bul kózqarasyn ózgertedi. Ol «Allanyń ózi de ras, sózi de ras», «Alla ózgermes adamzat kúnde ózgerer», zamana, sharýa, minez kúnde ózgeredi, kúlli maqluq ózgerer, alla ózgermes deıdi. Allany tekserip, bilip bolmaıdy. Alla árbir adamnyń oı-pikirinde, júreginde bolady deıdi. Sóıtip dúnıege din kózimen qaraıdy (abaıshyldar Abaı dinshil bolmaǵan deıtin edi, ol durys emes eken). Shynynda, Abaı namaz oqyp, oraza ustamaǵanymen, dinge, Allanyń barlyǵyna senimi kúshti bolǵan. Abaı óle-ólgenshe Allaǵa senimin joımaǵan.
Abaısha túsingende Alla meniń oı-pikirimde, júregimde júredi eken, olaı bolsa ol meniń nem bolady? Árıne, meniń svoıstvom bolady. Onda men ne bolamyn? Men – dúnıedegi bir-birimen sabaqtas nárselerdiń bir bólegi. Abaısha aıtqanda dúnıeniń bir kirpishi bolamyn. Kirpish dúnıe neden quralady? Ol, árıne, zattan quralady. Olaı bolsa, men zatpyn, alla sol zattyń svoıstvosy. Endeshe, ol svoıstvo adam balasyna qaı ýaqytta, qalaı paıda bolady?
Egerde biz dúnıe-jaratylys adamǵa áser etedi, adam dúnıege áser etedi dep túsinsek, bul suraýǵa jaýap berý qıyn emes.
Shynynda, dúnıe adamǵa, adam dúnıege únemi áser etip turady. Osy ekeýiniń bir-birine únemi áser etýi arqasynda qımyl paıda bolady. Bul qımyl ártúrli haıýandarda ártúrli bolady. Al, adam balasynyń mıynyń oılaý joldaryn keńeıtedi, oıyn ósiredi. Bul jóninde «mı bolmasa, oı da bolmaıdy» dep Ferbah tipti durys aıtqan. Olaı bolsa, oı – adam balasy mıynyn svoıstvosy. Meniń oı-pikir sanamda Alla bolatyn bolsa, sana dep neni aıtamyz? Sana dep álgi adamnyń dúnıege, dúnıeniń adamǵa áser ertýi arqasynda paıda bolǵan qımyldyń nátıjesin aıtamyz. Eger turmys sanany bıleıtin bolsa, Alla ne bolyp shyǵady? Ol ýaqytta alla meni jaratpaǵan, men allany jaratqan, dúnıeni alla jaratpaǵan, dúnıe allany jaratqan bolyp shyǵady.
Qorytyp aıtqanda, Abaıdyń pálsapasynyń bir jeri ekinshi jerine qarsy. Abaı tabıǵattyń qubylystaryn, onyń zańyn túsinbegen. Sonan keıin Allaǵa sengen. Solaı bolǵandyqtan qazaqtyń jas jurtshylyǵy Abaı pálsapasynan úlgi almaı-aq qoıý kerek.
Abaıdyń dúnıetaný ádisi
Abaıdyń dúnıetaný ádisi qandaı? Biz múmkin Abaıdyń dúnıetaný ádisinen úlgi bolarlyq birdeńe tabarmyz?
Onyń úshin Abaıdyń ózin sóıleteıik. Abaı bir óleńinde «dúnıe de ózi, mal da ózi, ǵylymǵa kóńil bólseńiz» deıdi. Múmkin munda «ǵylym da, baılyq ta dúnıeden tabylady» deıin degen shyǵar. Biraq qalaı aıtsa da bul óleń Abaı ádisiniń qandaı ekenin ashyq kórsetedi. Abaı dúnıetaný ádisiniń negizine ǵylymdy alady, dúnıeni taný úshin barlyq ǵylymdy úırený kerek deıdi. Sóıtip jurtqa:
«Ǵylym tappaı maqtanba,
Oryn tappaı baptanba,
Qumarlanyp shattanba,
Oınap bosqa kúlýge».
«Ǵalym bolmaı nemene,
Balalyqty qısańyz.
Bolmasań da uqsap baq,
Bir ǵalymdy kórseńiz.
Ondaı bolmaq qaıda dep,
Aıtpa ǵylym súıseńiz.» dep úgit aıtady. О́ner-ǵylym úırený úshin adam balasyna:
«Adamzatqa ne kerek?
Súımek, sezbek, kıinbek,
Áreket qylmaq, júgirmek,
Aqylmen oılap sóılemek» kerek deıdi. Bul – jańalyq emes. Bul burynnan aıtylyp, dálelmen kórsetilgen nárse. Abaı bul pikirin túsindirý retinde:
«Aqyl senbeı senbeńiz,
Bir iske kez kelseńiz» deıdi. Abaı «shyndyq súıý, sezý, aqylmen oılap sóıleýde» dep túsinedi.
Abaıdyń bul pikiriniń birsypyrasynyń durys ekenine talasymyz joq. Adam balasynyń dúnıege áser etetini, onyń adam seziminiń ósýine járdem etetini anyq. Biraq áńgime munymen bitpeıdi. Bul áńgimeniń tek bir jaǵy, bir bólimi ǵana. Biz munymen qatar dúnıede bar nárselerdi de tekserýimiz kerek. Dúnıetaný úshin ony teksermeı bolmaıdy. Egerde dúnıedegi nárseniń bári bir-birimen sabaqtas bolatyn, biri bolmasa, biri kún kóre almaıtyn bolsa, dúnıe degenniń ózi dúnıedegi bar nárseler qarsylyǵynyń jıyntyǵy bolatyn bolsa, biz adam balasy dúnıeniń bir bólshegi dep aıta alamyz. Olaı bolsa, adam balasy seziminiń ósýine jalǵyz adam balasynyń óziniń qımyly ǵana sebep bolmaıdy. Oǵan dúnıedegi qımyldyń bári de sebep bolady. Adam balasynyń dúnıetaný pikiri tek adamnyń dúnıege, dúnıeniń adamǵa áser etýinen ǵana týmaıdy. О́ıtkeni olar bir-birine únemi áser etip turady. Olardyń bir-birine áser etýi ómiri taýsylmaıdy, únemi ózgerip turady. Sondyqtan adam balasy pikiriniń de únemi ózgerip turatyny sózsiz.
Olaı bolsa, Abaıdyń «shyndyq – súıý, sezý, aqylmen oılap sóıleýde» degen pikiri durys bola ma? Bul jónde marksshilderdiń pikiri durys. Olar shyndyq kúńgirt bolmaıdy, ashyq, aıqyn bolady deıdi. Sóıtip, shyndyq aqylmen oılap sóıleýde emes, shyndyq dúnıede bar zattarda. Biraq ol shyndyqty júzege shyǵarý úshin adam balasynyń tájirıbesi bolý kerek. Ol tájirıbe ábden ekshelgen, tártipke salynǵan bolý kerek. Sonan keıin ǵana ol adamnyń dúnıege, dúnıeniń adamǵa etken áseriniń nátıjesi bolyp shyǵady. Sonda ǵana ol ýaqytyna qaraı dúnıedegi bar nárselerge sáıkes bola alady. Lenın: «Bar nárse óziniń ýaqytynda ǵylym. Bir kezde ǵylym bolǵan nárse, ýaqyty ótken soń ǵylym qalady. Bir kezde ǵylym sanalmaı júrgen nárse, ýaqyty kelip ǵylym bolady», – deıdi. Bul pikirdi Gegel de tipti ashyq aıtqan. Ol: «Ne nárse bar bolsa, ol oıǵa sııarlyq; ne nárse oıǵa sııarlyq bolsa, ol dúnıede bar bolady. Biraq ýaqytynyń ózgerýimen bar nárse, aqylǵa sııarlyq nárse joqqa aınalady, aqylǵa sımaıtyn bolady da joq nárse, aqylǵa sımaıtyn nárse barǵa aınalady, aqylǵa sııatyn bolady», – deıdi.
Mine, munan Abaı pálsapasynyń dúnıedegi kórinisterdiń bárin bir teksermeı, olardy bir-birimen baılanystyryp, qarsylastyryp teksermeı, tek ústen, árqaısysyn jeke alyp tekseretini kórinedi.
Sondyqtan Abaıdyń dúnıetaný ádisinen úlgi alýdyń keregi joq. О́ıtkeni Abaıdyń dúnıetaný ádisi bizdiń ádisimizge úılespeıdi. Onyń dúnıetaný ádisi – jorýshyldyq, qııalılyq. Bizdiń dúnıetaný ádisimiz – zatshyldyq dıalektıka. Qazaqstannyń jas jurtshylyǵy sony úırený, bul jóninde Abaıdan úlgi almaı, Marks, Plehanov, Lenınderden úlgi alý kerek.
Abaıdyń qoǵamǵa kózqarasy
Endi Abaıdyń qoǵamǵa kózqarasy týraly azyraq sóılep óteıik. Abaı 19- ǵasyrdyń aıaq kezinde rý jurtshylyǵyn jaqtaıdy, sony kúsheıtýge tyrysady, óziniń rýbasylyǵyn saqtaý úshin kúresedi. Biraq oǵan eshkim qosylmaıdy, eshkim járdem bermeıdi. Elde ózine dos, járdemshi taba almaıdy. Sonan soń Abaı:
«Kóńilim qaıtty dostan da, dushpannan da
Aldamaǵan kim qaldy tiri janda?
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Paıda úshin bireý joldas búgin tańda,
Ol turmas bastan jyǵa qısaıǵanda», - deıdi. Jurttan kúder úzip, ony nól qylyp kórsetedi. Qoǵam nól deıdi.
«Edınısa jaqsysy
Ergen eli beıne nól.
Edınısa nólsiz-aq,
О́z basyndyq bolar sol.
Edınısa ketkende
Ne bolady óńkeı nól» deıdi. Sóıtip, barlyq kúsh-qudiret edınısada, edınısa bolmasa, óńkeı nól eshqaıda bara almaıdy deıdi.
Árıne, bul durys emes, óıtkeni Abaısyz-aq qazaq eli el bolyp jasap keledi. Birsypyra dáýirdi basynan keshirdi.
Abaı kópshilikti óziniń degenine júrgize almaı, kópshilik ony óziniń degenine júrgizdi. Kópshiliktiń joly, baǵyty durys boldy. Sondyqtan Abaı kópshiliktiń turmysyna yńǵaılasty, solardyń yǵyna erdi. Bir ózi eshqaıda kete almady, eshnárse isteı almady. Buǵan Abaıdyń qazaqtyń rýshyldyq, jurtshyldyǵyn saqtap qala almaǵany dálel bola alady. Sondyqtan qoǵam Abaı aıtqandaı nóldiń jınaǵy emes, adamnyń, edınısanyń jınaǵy. Qoǵam jeke-jeke adamnan qurylady. Biraq mundaı birlesý qoǵam haıýandarda da bolady ǵoı. Adam qoǵamnyń onan aıyrmasy bolý kerek qoı. Adam balasynyń qoǵamy haıýandar qoǵamynan bir-birine áser etýinen ǵana aırylady. Jeke kisilerdiń tarıhtaǵy orny, mańyzyna biz Abaısha emes, ózimizshe baǵa beremiz. Adam óz ortalyǵynyń jemisi bolǵandyqtan ol qoǵamǵa birsypyra áser etedi deısiz. Abaı da keıinirek jańa jaǵdaıǵa úırenip alǵan soń, qazaq eline birles, oqý-bilim úıren, birlesseń, sharýashylyǵyńdy órkendetseń, el bolasyń dedi. Sóıtip, sol kezdegi jańa ósip kele jatqan saýda kapıtalynyń jyryn jyrlaıdy. Qazaq zııalylarynyń qazirgi ustap júrgen pikirin (buǵan tańdanýǵa bolmaıdy) arman qyldy. Sondyqtan olar Abaıdy, onyń pálsapasyn maqtaıdy. Abaıdy zatshyl aqyn dep túsindiredi.
Qorytyndy pikir
Mine, joǵaryda sóılegenderge qarap, biz Abaıdyń pálsapasyn ár nárseni bir kókseıtin, túrli baǵyttan quralǵan baıshyl, qudaıshyl pálsapa dep aıta alamyz. Bul pálsapa osy kúnge sheıin qazaqtyń qalyń eńbekshileri men zııalylardyń arasynda keń oryn alyp keldi. Kitap, dápterlerge jazylyp, baıandamalar mysal retinde sóılenip keldi. Buǵan eshkim munyń qalaı demedi, qarsy bolǵan joq. Bul munan 5-6 jyl buryn bolsa, ol uıat, ol úlken kúná bolmas edi. О́ıtkeni ol ýaqytta eńbekshiler ústemdigi jańadan ornap, endi nyǵaıyp kele jatyr edi. Endi oktıabr tóńkerisi 11 jasqa shyǵyp, Qazaqstan halqynyń turmysynda ózgeris bolyp otyrǵan kezde bul – úlken uıat, úlken kúná. Sondyqtan Qazaqstandaǵy partııa uıymynyń salt-sana maıdanyndaǵy mindetiniń biri abaıshyldyqty joıý bolý kerek. Onyń úshin partııa, keńes jurtshylyǵynyń mádenıet maıdanyndaǵy kúshiniń bárin jınap alyp, Abaıdyń pálsapasyna, Abaıdyń jolyn qýyp júrgenderge qarsy kúres ashý, ony tezdetý kerek.
Ilııas Qabyluly
