Áýe qaýipsizdigi – ulttyq qaýipsizdik

Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:20

Oıpatty jerdiń tumany oılandyrady

Kókshetaý – Almaty baǵytyndaǵy jolaýshylar ushaǵynyń apatqa ushyrap, adamdardyń qaza tabýy qabyrǵa qaıystyrar qaıǵy bolyp, barshany qınap otyr. Apat aıtyp kelmeıdi, ómir bar jerde ólim bar desek te, qaıtalanǵan oqıǵa oılandyrýǵa tıis. Osyndaı jaılardan alar sabaqtyń biri  áýejaılardyń hal-kúıi, ornalasqan mekeni bolsa kerek.

Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:20

Oıpatty jerdiń tumany oılandyrady

Kókshetaý – Almaty baǵytyndaǵy jolaýshylar ushaǵynyń apatqa ushyrap, adamdardyń qaza tabýy qabyrǵa qaıystyrar qaıǵy bolyp, barshany qınap otyr. Apat aıtyp kelmeıdi, ómir bar jerde ólim bar desek te, qaıtalanǵan oqıǵa oılandyrýǵa tıis. Osyndaı jaılardan alar sabaqtyń biri  áýejaılardyń hal-kúıi, ornalasqan mekeni bolsa kerek. Redaksııamyzǵa osy kúnderde qatar kelgen eki pikirdiń de ıeleri negizinen bir oıdy ortaǵa salady – Almaty áýejaıyn qaladan alys­taý, tuman torlamaıtyn tusqa, Qapshaǵaı mańaıynan salý jónindegi kezinde kóterilip, qarjy qıyndyǵyna baılanysty júzege aspaǵan usynysty qaıtadan qaraýdyń kókeıge qonymdylyǵyn aıtady. Úkimet deńgeıinde ǵana sheshim tabýy múmkin memlekettik máselege tıisti oryndar nazar salady dep senemiz.

Sońǵy kezde elimizde bolǵan áýe apattary bárimizge oı salatyny anyq. Bul bizdiń ulttyq qaýipsizdigimizdi nyǵaıta túsip, áýe qatynasyndaǵy jaýapkershilik talapqa basa nazar aýdartady.
Men ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda bolǵan ushaq apatyn basymnan ótkergen janmyn. Sol kezde de biz mingen áýe kóligi Almaty mańynda, tumandy aýa raıynyń saldarynan apatqa ushyrady dep habarlanǵan edi. Mine, osyndaı jaıttardan keıin kisige oı keledi. Negizi Almaty qalasy oıpatty jerge ornalasqan. Oıpatty jerden tuman arylmaıdy. Bir kezderi osyndaı sebepterge baılanysty Almaty áýejaıyn basqa jerge kóshirip, Qapshaǵaı mańynan jańa áýejaı salý máselesi kóterilgen edi. Jáne ol jerde tuman bolmaıtyndyǵy da dáleldengen-di. Sol áńgime qarjyǵa kelip tirelgennen keıin umyt bolyp qaldy. Menińshe, Almaty áýejaıyn Qapshaǵaı mańyna kóshirý máselesi oryndy qozǵalyp, ol búginde ýaqyttyń ózi talap etip otyrǵan qajettilikke aınalǵanyn moıyndaýymyz kerek.
Halyqaralyq talaptarǵa súıener bolsaq, áýejaılar qala aýmaǵynan alshaq jerde ornalasýy kerek. Almaty áýejaıy bir kezderi qatelikpen salynǵan nysan edi, endi sol qatelikti túzeter kez keldi. Qazirgi áýejaıdyń turǵan jeri – Alataýdyń baýraıy, alyp qalanyń yqtasyny. Mundaı jerde tuman seıilmeıdi. Onyń ústine áýejaı mańynda aýmaǵy úlken eki birdeı qoqys alańy bar. Ol degenińiz, túrli qustar kóp qonaqtaıtyn jer degen sóz. Búgin tumannyń sebebinen bolǵan áýe apatynan kóz jumǵan bozdaqtarymyzdy aza tutyp otyrmyz, erteń qustardyń kesirinen halyq taǵy da qaıǵy jutýy kerek pe?!
Damyǵan eldermen ıyq tirese alatyndaı sapaly áýejaı soǵý qolymyzdan keledi jáne ony bizdiń búgingi ekonomıkalyq jetistikterge jetken jaǵdaıymyz da kóteredi. Muny bir deńiz. Ekinshiden, biz bir bılikke baǵynǵan birtutas elmiz, sondyqtan da ulttyq qaýipsizdik bolyp tabylatyn áýe qatynasy da bir qolǵa baǵynýy tıis, ol – memleket bolýy kerek! Bizde áýe qatynasyn birneshe kompanııa atqaratynyn, aýa raıyna qatysty ushý reısteri toqtatylǵan kezde keıbir kompanııalardyń ushaqtary qarjy tabý úshin táýekelge baryp, aspanǵa kóterilip jatatyny týraly teledıdardan halyq qalaýlylary da aıtyp jatyr. Taǵy da bir másele, sol áýe kompanııalary qarjy únemdep eski ushaqtar satyp ákeledi, sony tyıý kerek. Memlekettik turǵydan qatań talap qoıyp, eski ushaqtardy paıdalanýǵa jol bermegen jón. О́ıtkeni, adam ómirinen eshteńe qymbat emes.
Almaty áýejaıy tumanǵa baılanysty keshegi ushaqtyń qonýyna ruqsat bermedi deıdi. Nege ol oblys ortalyǵy Taldyqorǵanǵa baryp qonbaǵan? Nege mynaý turǵan Bishkek áýejaıyna burylmaıdy? Taldyqorǵan men Bishkekten jolaýshylardy Almatyǵa jetkizýdi shyǵynǵa sanap, adam ómirine jaýapty ekendikterin eskermegendigi qalaı?! Bul jerde jeke menshik kompanııa­lar ushaqtaryna jaǵarmaıdy ólshep beretindigi taǵy da oıǵa orala beredi. Qarjyny oılap, shyǵynnan qashyp, adam ómirine atústi qaraıtyn kompanııalardy jaýapty qyzmet oryndary qatań qadaǵalaýǵa alýy tıis dep esepteımin.
Halyqaralyq uıymdarǵa múshe bolyp otyrǵan elimizge sheteldik qonaqtar kúnde kelip jatyr, buıyrtsa EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizemiz, onyń syrtynda elimizdi, jerimizdi kórýge aǵylyp kelip jatqan týrıs­ter de barshylyq. Kúni erteń shetelderde Qazaqstannyń áýe qatynasy týraly jaǵymsyz pikir qalyptassa, ol álgindeı jeke menshik kompanııalardyń emes, elimizdiń abyroıyna nuqsan kelmeı me?! Sondyqtan da, Almaty áýejaıyn alyp megapolıske irgeles Qapshaǵaı mańyna kóshirý ýaqyt talaby ekendigin nazarǵa alyp, ulttyq qaýipsizdik máselesi retinde tııanaqty sheshimin tabýy tıis degen oı bar.
Sábıt DOSANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty.
ALMATY.

Qapshaǵaıdan qosymsha áýejaı salý kerek

Ushaq apaty jóninde ártúrli pi­kirler aıtylyp jatyr. Bireýler áýe kemesi kompanııasyn synap, «aq­­sha tabýdyń sońyna túsip, ushaq­tarynyń tehnıkalyq sapa­sy­na jete kóńil bólmeıdi, benzındi únem­deıdi» dep synap ta jatyr. Ol synnyń qanshalyqty du­rys, burysyn arnaıy qurylǵan úki­mettik sarapshy top anyqtaı jatar.
Meni kóp oılandyryp, tol­ǵandyrǵan jaı – Kókshetaýdan ushyp shyqqan ushaq Almaty áýe­jaıyna aman-esen jetti ǵoı. Tehnıkalyq aqaýy nemese benzıni jetimsiz bolsa, ol mejeli jerge jete alar ma edi? Al onyń qo­nýy­na Almaty áýejaıy nege ruq­sat etpedi? Osy suraq meni qat­ty mazalady. Tumandy jeleý etkenimiz jón be? Tuman bir bıyl emes, jylda kezdesip júrgen joq pa? Ekinshi suraq: Almaty áýejaıynda tumandy kúni, ıaǵnı qıyn jaǵdaıǵa baılanysty ushaq qonatyndaı qosalqy alańqaıdyń joǵy qalaı?
Menińshe, eń úlken kemshilik – Almaty áýejaıynyń búgingi kún talabyna jaýap bere almaı­tyn múshkil haline baılanys­ty. Ana jyldary Qapshaǵaı qa­lasy mańynda qosalqy áýejaı sa­lyn­baqshy degen qýanyshty habardy gazetter men kógildir ekran jurtqa jarııalaǵan edi. Tipti, orynyn da belgilep, qazyǵyn da qaqqan-dy. Keıin qarjynyń tapshylyǵynan qurylys júrgizilmeı qaldy.
Endi, Qudaıǵa shúkir, eńsemizdi tiktep, es jıdyq emes pe? Tipti bó­lingen qarjyny ıgere almaı jat­qandar da barshylyq qoı bú­ginde, ókinishke oraı. Onyń ús­ti­ne Almaty kún sanap, jyl sa­nap ósip, turǵyn halqynyń sany mıllıonnan asyp ketkeli qa­shan? Endeshe, almatylyqtarǵa qosal­qy áýejaıdyń salynýy kezek kúttirmeıtin mańyzdy shara dep bilemin.
Tumandy kúni «Almaty áýe­jaıy qabyldamaı jatyr» dep kútýshi zaldarda qanshama jolaýshylar sarylyp otyrady. Sóıtip, olar altyn ýaqyttaryn da, densaýlyqtaryn da joǵaltady.
Biz tabıǵatqa qarsy shyǵa almaımyz, ol múmkin emes. Tumandy ydyratyp, qalaǵan jaǵymyzǵa qaraı yǵystyrý qolymyzdan kelmeıdi. Muny umytpaı, qabilet-múmkindigimizge qaraı áreket etkenimiz abzal.
Men sheteldiń 48 memleketinde bol­dym. Sondaǵy baıqaǵanym, olar­dyń kópshiliginde áýejaılar qa­la­dan 70-80 shaqyrym shalǵaıda or­nalasqan. Mysaly, Domodedovo Máskeýden 50 shaqyrymdaı jerde. Jolaýshylardy qalaǵa tasyl­maldaıtyn kólik máselesi oń she­shilgen. Eshkim sarylyp kútip, azap shekpeıdi.
Qazir Qapshaǵaı qalasy mańynan zaman talabyna jaýap beretin qosalqy áýejaı salýǵa memleketimizdiń shamasy jetedi. Ol salynsa, ózin-ózi aqtaıtyny ekibastan belgili. Bul ekonomıkamyzǵa da, halqymyzǵa da paıdaly. О́ıtkeni, onyń tabysymyzǵa tabys, damý qarqynymyzǵa jańa ekpin ákeleri sózsiz. Taǵy bir eskerer jaǵdaı, EKSPO-2017-niń ashylýy qurmetine ózimizdiń qalalarymyzdan da, shetelderden de jankúıerler mıllıondap kelmek. Olardyń talaıy Astanadan qaıtyp ketpeıtini, joly túsip turǵanda tabıǵaty ásem Almatyny tamashalaıtyny, Medeýge, Shymbulaqqa, Sharynǵa barǵysy keletini de belgili.
Olardyń kóńilderiniń shat, me­reıleriniń ústem bolýyn da oı­la­ǵanymyz abzal. Eger alys­tan kel­gen syıly qonaqtarǵa jaqsy jaǵ­daı jasap, qurmet kórsete alsaq, abyroıymyzǵa abyroı qo­sy­lary, mereıimizdiń bıik bolary sózsiz. Sondyqtan, Qapshaǵaı ma­ńy­nan jańa áýejaıdyń salynýyn qolǵa almaı bolmaıdy. Bizdiń bul ti­legimizdi Úkimet eskerip, tıis­ti qorytyndy shyǵarady degen se­nimdemiz.
Múslim DAIYRBEKOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ALMATY.