Iаdrolyq qarýsyz álem jáne jahandyq qaýipsizdik úshin Nazarbaev syılyǵy tapsyryldy

Qazaqstan ıadrosyz álemge qaraı nyq qadam basýǵa jol ashty

Saltanatty sharaǵa Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jáne sheteldik dıplo­ma­tııalyq ókildikterdiń basshylary qatysty.

Aldymen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sóz alyp, bul is-sharanyń sımvoldyq máni zor ekenin, bıyl Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly shart­qa jáne Ha­lyq­aralyq Atom energııasy jónindegi agent­tigine (MAGATE) qosyl­ǵanyna 25 jyl tol­ǵanyn, sondaı-aq Or­talyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly sharttyń kúshine engenine 10 jyl bolǵanyn atap ótti.

– Bizdiń basqosýymyz mańyzdy oqı­ǵa­larmen tuspa-tus kelip otyr. Qazaq­stan qarý-jaraq arsenaly jaǵynan álem­degi tórtinshi el sanalǵanyn bilesiz­der. Qazir biz ıadrolyq memleketter qa­tarynan álemdik antııadrolyq qozǵalys­tyń jahandyq kóshbasshysyna aınal­dyq. Bul Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti Nursultan Nazarbaevtyń dana basshylyǵymen júzege asty. Osy maqsatqa jetý joly kúrdeli boldy. Bizdiń halqymyz jantalasa qarýlaný men ás­kerı synaqtardyń zardaptary qandaı bo­la­tyndyǵyn jaqsy biledi. О́ıtkeni Keńes Odaǵyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń úshten ekisi elimizde jasalyp keldi. Qazaqstan ıadrosyz álemge qaraı nyq qadam basýǵa jol ashqan kóptegen bastamany kóterdi. Atap aıtsaq, Nursultan Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly Jarlyǵynyń tarıhı máni bar. Polıgon jumysynyń saldarynan myńdaǵan jergilikti turǵyn men tabıǵatqa orasan zor nuqsan keldi. Bir termoıadrolyq bomba Japonııadaǵy Hırosımaǵa tastalǵan bombadan 26 ese kúshti bolǵanyn túsingen mańyzdy. Radıoaktıvti qaldyqtar 100 myńdaǵan sharshy shaqyrymǵa taraldy. Áli kúnge deıin ıadrolyq synaqtardyń saldaryn sezinip kelemiz. KSRO-nyń jekelegen áskerı laýazymdy tulǵalary men saıası elıtalarynyń qarsylyǵyna qaramastan, Elbasynyń qazaq jerindegi polıgondy jabýy – naǵyz erlik. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstan álem boıynsha zymyrandyq-ıadrolyq áleýetke ıe bolǵandardyń biri boldy. Bizde 1400 ıadrolyq oqtumsyǵy bar 100-den astam qurlyqaralyq ballıstıkalyq zymyran ornalasty. Jappaı qyryp-joıý qarýyn ustap turý úshin barlyq áleýetimiz de bolǵan edi. Sol kezdegi Qazaqstannyń ıadrolyq áleýeti Fransııa, Ulybrıtanııa jáne Qytaıdyń jıyntyq kúshinen de asyp túsetin. Keıbir elderdiń jaýapsyz basshylary bizdiń Tuń­ǵysh Prezıdentimizdi ony saqtap qalýǵa ılan­dyrýǵa tyrysty. Degenmen Elbasy Nursultan Nazarbaev mundaı qarýǵa ıe bo­lý túbegeıli qaýipsizdiktiń kepili bolmaı­tyn­dyǵyn aıtqan edi, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný jáne ony taratpaý salasyndaǵy biregeı saıasaty álemdik tarıhta teńdessiz ekenin aıtyp, biraq bul tájirıbeni barlyq el qoldanbaı otyrǵanyna qynjylys bildirdi. Sondaı-aq ol BUU derekteri boıynsha búginde álemde 15 myń ıadrolyq qarý saqtalyp otyrǵanyn, onyń ishinde júzdegen ıadrolyq qarý sanaýly sekýnd­tarda iske qosylýǵa qaýqarly ekenin aıtty.

Osy rette Memleket basshysy Taıaý Shyǵystaǵy, Koreı túbegindegi jaǵdaılar, Irandyq ıadrolyq baǵdarlama boıynsha birlesken jalpyǵa ortaq is-qımyldar jos­pary, Orta jáne qysqa qashyqtyqtaǵy zymyrandardy joıý týraly sharttyń taǵdyry anyq bolmaı turǵany týraly sóz qozǵady.

– Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti ádil túrde búkilálemdik qoǵamdastyq tarapynan antııadrolyq qozǵalystardyń kóshbasshysy retinde moıyndaldy. Ol ıadrolyq kúshterden arylýǵa, jahandyq jáne aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge orasan úles qosty. Osy jyldary Nursultan Nazarbaev birqatar eleýli bastama kóterdi. Olar halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi mańyzdy faktorlarǵa aınalyp otyr. Bul – Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaqty qurý týraly shart, elimizdiń aýmaǵynda MAGATE qamqorlyǵymen halyqaralyq Tómen baıytylǵan ýran bankiniń qurylýy, Qazaqstannyń ırandyq ıadrolyq problemany retteýdegi deldaldyq mıssııasy. Osynyń bári jahandyq turaqtylyq pen senimniń irgetasyn aıtarlyqtaı nyǵaıta tústi. Áli de bolsa álemde qaýipti shıelenis baıqalyp otyr. Bul týraly Elbasy óziniń «Álem. XXI ǵasyr» atty manıfesinde aıtyp ótken edi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Osylaı sózin sabaqtaǵan Memleket basshysy Iаdrolyq qarýsyz álem jáne jahandyq qaýipsizdik úshin Nazarbaev syılyǵy bıyl eki adamǵa birdeı tabystalatynyn málimdedi. Osy jolǵy syılyqty MAGATE-niń Bas dırektory bolǵan, marqum Iýkııa Amanoǵa jáne Iаdrolyq synaqqa jalpyǵa birdeı tyıym salý týraly sharty uıymy (IаSJTShU) Daıarlaý komıssııasynyń atqarýshy hatshysy Lassına Zerboǵa berý týraly sheshim qabyldandy.

– Memleketter arasyndaǵy ózara qurmet pen senim jahandyq deńgeıdegi ıadrolyq qaýipsizdiktiń kepili. Sony­men qatar biz halyqaralyq quqyq qaǵı­dat­taryna súıene otyryp, belsendi dıalogty damyta berýimiz qajet. «Jumyla kótergen júk jeńil» degendeı, aldymyzda turǵan jumystardy birge atqarýymyz kerek. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń antııadrolyq bastamalary bul úderisterdiń mańyzdy baǵdary bola beredi dep senemin. HHI ǵasyr beıbitshilik pen jańarý ǵasyry, búkil adamzat úshin ilgerileý ǵasyry bolsyn. Osy jolda barshańyzǵa tabys tileımin, – dedi Prezıdent.

Adamzattyń amandyǵy úshin jalpyǵa ortaq kelisimshart kerek

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 29 tamyz tek Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil álemniń antııadrolyq qozǵalysy úshin tarıhı kún ekenin atap ótti.

– 1991 jyldyń dál osy 29 tamyzynda meniń Jarlyǵymmen álemdegi eń iri Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵanyn bilesizder. Ol kezde Keńes Odaǵy ornynda turǵan, áskerı adamdardyń barlyǵy kúshinde bolǵan. Solardyń qarsylyǵyna qaramaı, Qazaqstan osy máseleni sheship, halyq­tyń kóńilinen shyqty. Bul halqymyz úshin 40 jyl boıy kútken tarıhı sheshim edi. 1949 jylǵy 29 tamyzda Qazaqstanda Keńes Odaǵynyń birinshi atom bombasy jarylyp, orasan zor ekologııalyq jáne adamı tragedııaǵa ákep soqtyrdy. 40 jyl ishinde polıgon­da 456 ıadrolyq synaq ótkizildi. Kem degende 500 myń adam radıasııa zalalyn tartty. 2009 jylǵy 2 jeltoqsanda BUU Bas Assambleıasynyń 64-sesııasy Qazaqstannyń bastamasy boıynsha 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalady. Bul kún 2010 jyldan beri búkil álemde atalyp kele jatyr, – dedi Elbasy.

Tuńǵysh Prezıdenttiń aıtýynsha, Qazaqstan beıbitsúıgishtik ındeksi bo­ıynsha álemniń 163 memleketiniń ishinde 64-oryndy ıelendi. TMD elderiniń arasynda birinshi orynda tur. Sondaı-aq ıadrolyq qarýdan azat el bolýǵa degen umtylys qazaqstandyqtardyń jalpyulttyq sana-seziminde mańyzdy komponentke aınaldy. Qazirgi tańda Qazaqstan halyqaralyq qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń moıyndalǵan donory bolyp sanalady.

– Búgingi barlyq syn-qatermen betpe-bet kelip otyrǵan jahandyq qoǵamdastyq ózara salıqaly baılamǵa kelip, ǵalamsharymyzdyń bolashaǵy úshin ortaq dıalog jasaýǵa umtylý kerek. Bul dıalog barlyq ıadrolyq derja­vanyń basshylary bir ústeldiń basyna otyryp, kelissóz júrgizetin bolsa, nátı­jeli bolmaq. Men bizdiń elordada AQSh, Reseı, Qytaıdyń jáne basqa da ıadrolyq derjavalardyń basshylarymen kez­desip, ýaǵdalastyqqa qol jetkizýge resmı usynys jasadym. Adamzattyń taǵdy­ry úshin alpaýyt elderdiń jaýapker­shilikti moıyndaryna alǵan mundaı jaǵdaılar tarıhta talaı bolǵan. Birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin de, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin de solaı bolyp, nátıjesinde BUU quryldy. Qazir bas qosyp, basty máselelerdi sheshetin ýaqyt keldi. О́ıtkeni barlyq janjaldar kelissózdermen aıaqtalady, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Sonymen qatar Elbasy ıadrolyq qarý negizinde strategııalyq turaqtylyqtyń kóner­gen tujyrymdamasyn qaıta qaraý qajettigin aıtyp, ıadrolyq qarýla­nýdy qadaǵalaýdyń jańa júıesin qalyp­tas­tyrýdy, ıadrolyq qarýlanýdy toqtatý boıynsha jalpyǵa ortaq kelisimshart ázirleý turǵysynda kelissózder júr­gizýdi usyndy. Sondaı-aq ol óz erkimen ıadrolyq qarýdan bas tartqan, ıadrosyz mártebesi bar memleketterge qaýipsizdik kepili berilýi tıis ekenin basa aıtty.

– Iаdrolyq klýb músheleri jappaı qyryp-joıý qarýlary salasyndaǵy saıa­sat­taryn túzetý esebinen mindet­temeler men shekteýler qabyldaýy tıis. Bul rette olardyń ıadrolyq keshen­der­di jańǵyrtýǵa qoldaý kórsetý­diń dástúrli tájirıbesinen tejelýi mańyz­dy. Aýmaqtarynda polıgon­dar orna­lasqan memleketterge polı­gon­dardyń ınfraqu­ry­lymdaryn joıýdy usynamyn. Qazaq­stannyń tájirıbesi bar. Ol Reseıde de, AQSh-ta da bar. Biz olarmen bólisýge daıynbyz. Álemniń barlyq memleketteri tarapynan Iаd­rolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly shartty ratıfıkasııalaý qajet. Álemge ıadrolyq qarýdy ıelený men taratýǵa qarsy is-sharalardyń naqty jumys isteıtin mehanızmi kerek. Bul qatań mehanızm BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tıisti qararlarymen bekitilýi tıis. Dúnıejúzilik aýqymdaǵy mundaı shartty BUU qabyldaǵan. Munan keıin de Úndistan men Pákistan ıadrolyq mem­leketke aınaldy. Sondyqtan biz qabyl­daǵan bul sharttyń qatań sharalar tetik­teri BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tıisti qara­rymen kúsheıtilýi tıis, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Nazarbaev syılyǵy antııadrolyq qozǵalysqa serpin beredi

Osy ataýly kúnniń mańyzyna keńi­nen toqtalǵan Elbasy Qazaqstan adam­zattyń, memleketterdiń beıbit ómir súrý armanyn júzege asyrýǵa umtylǵan tulǵa­lardy erekshe qurmetteıtinin atap ótti. Syılyqty taǵaıyndaý jónin­degi komıtettiń sheshimimen tolyq keli­se­tinin aıtqan Nursultan Nazarbaev Iаdrolyq qarýsyz álem jáne jahandyq qaýipsizdik úshin Nazarbaev syılyǵyn óz qolymen Lassına Zerbo men marqum Iýkııa Amanonyń jubaıy men baýyryna tapsyrdy.

BUU Bas hatshysy Antonıý Gýtterısh saltanatty sharaǵa qatysýshylarǵa arnap vıdeoúndeý joldap, onda álemdi ıadrolyq qarýdan azat etý halyqaralyq uıymnyń basym baǵyttarynyń biri ekenin, osy iste qajyrly eńbegi men adaldyǵy jáne Iаdrolyq qarýsyz álem jáne ja­handyq qaýipsizdik úshin arnaýly syılyq taǵaıyndaǵany úshin Qazaqstan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa zor rızashylyǵyn jetkizdi. Sondaı-aq BUU ókili ıadrolyq qarýǵa qarsy kúreste qaıratkerlik tanytqan Lassına Zerbo men marqum Iýkııa Amanonyń mundaı ataqqa ábden laıyq ekenin aıtty.

Iýkııa Amano MAGATE-ni toǵyz jyl boıy basqaryp, halyqaralyq qaýip­siz­dikti nyǵaıtýǵa, ıadrolyq qarýdy tarat­­­paýǵa aıtarlyqtaı úles qosty. Onyń Qazaqstanda agenttiktiń tómen baıy­­tylǵan ýran bankin qurý jóninde sheshim qabyldaýda jáne ony iske asyrýda je­tekshi ról atqarǵany daýsyz. Iran ıad­rolyq baǵdarlamasy boıynsha jal­pyǵa birdeı is-qımyl jospary týra­ly kelisimdi júıeli júzege asyrýy joǵary baǵalanyp otyr. Iýkııa Ama­no­nyń damyp kele jatqan elderdegi qater­li isik aýrýlarymen kúres jónindegi MAGATE qyzmetiniń basym baǵytynda sińir­gen eńbegi atalyp ótti. Buǵan qosa onyń sý resýrstaryn basqarý jáne azyq-túlik qaýipsizdigi salasyndaǵy ıadrolyq ǵy­lym­dy qoldaný bastamasy nazarǵa alyndy.

Lassına Zerbo IаSJTShU júzege asyrýǵa, Halyqaralyq monıtorıng júıe­sin qurý boıynsha jumysty túgelge jýyq (97%) aıaqtaýǵa eńbek sińirdi. Ol atalǵan uıym aıasynda kórnekti qaırat­kerler tobyn jáne jastar tobyn qurýǵa bastamashy boldy. Lassına Zerbo geofızıka ǵylymynyń doktory bolǵan­dyqtan, jańa perspektıvti tehnologııa­lar men ádisterdi qoldanýǵa basa nazar aýdaryp keledi. Ol – Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy keńesiniń teń tóraǵasy jáne Afrıkanyń energetıka, ǵylym, tehnologııa, damý, beıbitshilik jáne qaýipsizdik salasyndaǵy birqatar zertteý ortalyǵynyń múshesi.

Iаdrolyq qarýsyz álem jáne jahan­dyq qaýipsizdik úshin Nazarbaev syıly­ǵyn Elbasy Nursultan Nazarbaev 2016 jyl­dyń 10 qazanynda taǵaıyndady. Bul syılyq ıadrolyq qarýdy tarat­paý­ǵa, qarýsyzdandyrýǵa, ıadrolyq synaq­tardy toqtatýǵa, ıadrolyq energııany beıbitshilik maqsatta paıdalanýǵa qos­qan zor úlesi úshin, beıbitshilik pen dostyqty, halyqtar arasyndaǵy senimdi, teńdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan belsendi qyzmeti úshin beriledi. Taıaý Shyǵys elderinde ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurýǵa qoldaý kórsetkeni jáne 1,5 mln sı­rııalyq bosqyndy qabyldaǵany úshin Ior­danııa koroli II Abdalla atalǵan syı­lyqtyń alǵashqy ıegeri atandy. Syılyq koroldiń 2017 jylǵy 31 qazan men 1 qarasha aralyǵynda Qazaqstanǵa sapary barysynda resmı túrde tabystaldy.