Jekemenshik túrme azaptaýdyń aldyn ala ma?

Elimizde sottalǵandardyń adam retindegi quqyqtaryn qor­ǵaý, densaýlyqtaryn saqtaý, tipti qamap ustaýǵa baılanysty halyq­­aralyq talaptardan keıin bir jyldary qylmystyq-atqarý júıesi Ádilet mınıstrliginiń quzyryna berilgen ýaqyt ta boldy. Biraq bul talpynys nátı­je bermeı, atalǵan júıe kóp uza­maı Ishki ister mınıstrligine qaı­taryldy.

Al 2010 jyldyń basynda elimizde sheteldik tájirıbeler negizinde jekemenshik túrme salý týraly áńgime qozǵaldy. Keıin mundaı mekemelerdi memleket-jekemenshik áriptes­tigi negizinde salý týraly usynystar aıtyldy. 2017 jyly sol kezdegi Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qa­symov mundaı jobanyń tym qymbatqa túsetinine kóz jet­kizip, joǵaryda atalǵan usynys qabyldanbaı qaldy. Sóıtip áýeli Shymkent, sodan soń Nur-Sultan, Petropavl, Qyzylorda, Oral jáne Qaraǵandy qalala­rynda MJÁ arqyly salynýy tıis bolǵan mekemeler týraly áńgime odan ári órbı qoıǵan joq. Elimizdegi esepteýler boıyn­sha bir túrme salýǵa shamamen 20 mlrd teńge qajet bolady dep eseptelingen-di.

Sonymen jekemenshik túr­me­niń artyqshylyǵy nede edi? Eń bastysy –  únemdilik. Shetel­dik tájirıbe boıynsha jeke­menshik túrme ıeleri bar­lyq shyǵystardy, onyń ishinde sottalǵandardy as-sýmen qam­ta­masyz etýden bastalatyn bar­­lyq shyǵyndy óz moıny­na alady. Sonymen qatar adam quqyqtaryn qorǵaıtyn uıym­dar da sottalǵandardyń quqyq­taryna baılanysty belgilegen talaptardyń oryndalýyn ba­qylaýdy ońaı júzege asyrady.

Oǵan qosa, túrmelerdi udaıy jańǵyrtyp otyrý, sot­tal­ǵandardy ustaý men kúzetý jáne basqa da shyǵyndary memleket­ke ońaı júk bolmaıtyny ras. Sottalǵandardy ha­lyq­aralyq talaptarǵa saı kúndelikti tamaq­tandyrýdyń ózi qatardaǵy otbasylardyń óziniń shyǵynynan joǵary bolyp jatady. Máselen, sottalýshynyń keshki asynda bir túıir et bolmasa nemese oǵan túski asynda jemis-jıdek be­rilmese – halyqaralyq ólshemderde onyń adam retindegi quqyǵynyń buzylǵandyǵy.

Sottalǵandardyń ál-aýqatyn jaq­sartýǵa jýyrda Zarechnyı aýy­lyndaǵy kolonııada bolǵan azap­taý oqıǵalary qoǵam nazaryn aýdarǵany ras. Ortalyq Azııa­daǵy halyqaralyq túrme refor­masy ókildigi dırektorynyń oryn­basary Janna Nazarovanyń aıtýyna qaraǵanda, sońǵy úsh jyl­da IIM qarasty mekemeler­de  azaptaýǵa baılanysty 53 de­rek anyqtalǵan. 13 jaǵdaıda qyl­mystyq-atqarý júıesi meke­melerinde, 33 ret ishki ister organdarynda osyndaı qylmys tirkelgen. Sonymen qatar sottal­ǵandardy bir-birine qarsy paıdalanyp, urǵyzý, azaptaý derekteri de kezdesip turǵan.

Jalpy, halyqaralyq táji­rı­bede mundaı zańsyzdyq­tar­ǵa jol bermeýdiń birden-bir joly retinde jekemen­shik túrmelerdiń bási joǵary. Bul saladaǵy eń mańyz­dy máselel­erdiń biri – sot­talǵandar­dyń eńbek kúshin paı­dalaný. Iаǵnı mekeme aýma­ǵynan jumys oryn­daryn ashyp, básekege qabiletti ónim óndi­rilse, budan barlyǵy da utar edi. Jazasyn óteýshi ýaqytyn «ólti­rip» qana qoımaı, tabys tabady, kásipke beıimdeledi. Bul daǵdy oǵan ómirlik azyqqa aınalýy da múmkin. Al kásipkerge keregi – tártipke moıynsunǵan jumysshy. Bul áriptestiktiń paıdasy joǵary bolǵanymen, áli kúnge rettelmeı keledi. 

Osy oraıda Ishki ister mı­nıstri Erlan Turǵymbaevtyń aı­týyna qaraǵanda, qylmystyq-atqarý júıesi salasynda bir­qatar jańa bastama júzege asyp jatyr. Atap aıtar bolsaq, Qazaqstandaǵy sottalǵandarǵa týǵan-týystarymen qashyq­tyqtan beınebaılanys jasaý qol­jetimdi bolmaq. Qazirgi ýaqyt­ta qanatqaqty joba Aqmola ob­lysynda iske qosylǵan.

Sonymen birge IIM sot­talǵan­darǵa qajetti taýar­lar­dyń elek­­trondy dúkenin iske qosý baǵy­tynda jumystar júr­gizýde. Sol úshin Sizoshop.kz  jáne Vnimaniye.kz ınternet-dúkenderi quryldy. Sonyń arqasynda sot­tal­ǵandar kún­delikti tutyný­ǵa qajetti ruqsat etilgen taýarlar tiziminen qa­jetti taýardy, týys­qandary men jaqyn-jýyq­taryn shaqyrmaı-aq satyp ala alady.

Qylmystyq atqarý júıesi komıtetine qarasty mekemelerdiń bárinde sottalǵandardy eńbek­pen qamtý – eń basty nazar aýda­rylatyn isterdiń biri. So­nyń arqasynda qazir barlyq sottalǵandardyń 75%-y, ıaǵnı jazasyn ótep jatqan 14,6 myń adamnyń 11 myńǵa jýyǵy eń­bek­pen qamtylyp otyr. Osy maqsatta QAJ mekeme­leriniń óndiristik bazasyn damytý jáne jańartý sharalary qabyldanyp jatyr. Qazirgi kúni sottalǵandar metall buıym­daryn jasaý, jıhaz jasaý, qury­lys materıal­daryn óndirý, tigin­shilik sekildi sehtarda eńbek etý­de. Tipti, túzeý mekemelerine sha­ǵyn jáne orta bıznes ókilderi belsendi túrde tartylýda. Olar túrmelerde óz óndiris oryndaryn ashyp, 3 myń sottalǵandy eńbekpen qamtyp otyr. Budan bólek búginde 63 sottalǵan óz bıznesin ashyp, atap aıtqanda nan, makaron, konservi ónimderin shyǵarýda. Mine, sońǵy atalǵan jańashyldyqtardyń barlyǵyn álem elderinde jeke­menshik túr­me ıeleri yń-shyńsyz júzege asyrýda.

E.Turǵymbaevtyń aıtýy­na qaraǵanda, jyldan-jylǵa elimizde túzeý mekemeleriniń sany qysqaryp keledi. Salada júrgizilgen izgilendirý jumys­tarynyń nátıjesinde «túrme turǵyndary», ıaǵnı sottalǵandar qatary 2009 jyldan beri eki esege qysqarǵan. Jalpy, qazir elimiz boıynsha pentıtensıarlyq salada 86 mekeme jumys isteıdi. Sottalǵandar sanynyń azaıýyna baılanysty sońǵy 5 jylda 12 mekeme, sonyń ishinde bıyldyń ózinde 4 mekeme jabylǵan.

Jekemenshik túrme júıe­sin damytý AQSh-ta bastalyp, Eýropa men Azııanyń kóp­tegen damyǵan memleketinde birizdendirilgen.  Al bizdiń elde osy tektes basta­manyń óziniń ǵumyry qysqa boldy.