Qońyrtaý meteorıti

Kórshi jurttyń aıtýynsha, meteorıt túskennen keıin kól­diń sýy burynǵydan ózgerip, ta­zaryp qalsa kerek. Al qazaq jerine osyndaı meteorıt tús­ken be? Túsipti. Árıne bul jaıt ǵa­lymdar, geologtar bolmasa, jalpy jurtqa belgili emes.

Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanyndaǵy Jamanshyń já­ne Qaraǵandy oblysyndaǵy Sholaq degen jerlerge tús­ken astroblemalary azdap zert­telgen de kórinedi. Al Qos­ta­naı oblysynyń Qamysty aý­danyndaǵy Sheńberkóldiń «Qo­ńyrtaý astroblemasy» dep atalatyn meteorıt sy­nyǵy qulaǵan oryn ekenin qos­tanaılyqtar da asa bile ber­meıdi. Ol ǵalymdar tarapynan da nazarǵa iline qoımapty.

Aýmaǵy edáýir sheńber ja­zyqtyń bul kúnde kóldiń ke­ýip qalǵan tabany sekildi shóp basyp ketken eńis jerden esh aıyrmashylyǵy joq. Ol týraly eshkim alabóten eshnárse oılamaıdy. Geolog aǵaıyndardyń ókili N.Skrıabın men G.Bersenev ótken ǵasyrdyń 60-jyldary osy aralyqta barlaý júr­gizý kezinde lıtosferada sırek kezdesetin qubylysqa tap bo­lady. Ádette jer qyrtysy 20 metr, keı jerleri, tipti 10 metr qalyńdyqty qurap jatady. Al dál osy Sheńberkóldiń aýmaǵynda 200 metr tereńdikke deıin topyraq qyrtysynyń borpyldaq, jumsaq ekeni anyq­talǵan. Zertteýshiler geologııa­lyq, paleobotanıkalyq, aero­fo­totúsirilim materıaldarynyń bir-birimen baılanysyna jáne ǵylymdaǵy basqa da gıpotezaǵa súıenip, bul meken aspan denesi qulaǵan oryn degen baılamǵa toqtapty. Ǵylymı boljam bo­ıynsha, Olıgosen-mıosen dá­ýirinde meteor synyǵy qula­ǵanda dıametri bir shaqyrym shuńqyr bolyp úńireıip qalady. Qandaı kúshpen soǵylǵan de­ńiz!..

Endi ol nege «Qońyrtaý as­t­ro­blemasy» atalǵan? Bul – óńirdegi eń bıik núkte. Ol jerde bıik taýtóbe bolýy da múmkin. Geofızıkterdiń aıtýynsha, óte ystyq temperatýradaǵy jul­dyz jaryqshaǵy sol tóbeni jer­men-jeksen etken. Al odan shashyraǵan ushqyndar jeti-segiz shaqyrymǵa deıin atqylap, shoı tas bolyp qatyp qalady. Sol mańda shashylyp jatqan tastar da kádimgi tastardan erek­she, qojyrlanyp, kádimgi aq­balshyqtan ılep qatyryp tastaǵan sekildi. Osyndaı ǵy­lymı boljamdardy alǵash 1992 jyly V.Voınov pen A.Bra­gın «Toporkov oqýlary» jına­ǵy­nyń birinshi sanynda jarııalady.

Taldykól negizgi mektebin­degi jaǵyrapııa jáne bıologııa pánderiniń muǵalimi Roza Dos­muhamedova jetekshilik etetin oqýshylardyń bastamashyl toby osydan birer jyl bu­ryn áleýmettik ıdeıalar men bastamalar jármeńkesinde rý­hanı, tarıhı-mádenı qun­dylyqtardy saqtaý jáne damytý atalymy boıynsha «Geo­logo-ekologıcheskaıa eks­kýrsııa: «Kýngýrtaýskaıa astroblema oze­­ra Krýglogo» taqyrybymen je­ńimpaz atandy. Ustaz ben oqý­shylardyń maqsaty bıik. Olar ólkeni ta­nýmen qatar, Úki­met aldy­na kóktemde-kúzde qustar damyldaıtyn Qońyr­taý me­teorıti túsken aýmaqty ta­bı­ǵı memlekettik rezervat etý máselesin qoıýdy jáne Qo­ńyr­taý tasynyń zerttelýin suraýdy alyp shyqqysy keledi. Eger Qońyrtaý meteorıti zert­teletin bolsa, ǵylymnyń bir­neshe salasy, ekologııanyń ja­handyq máseleleri boıynsha mańyzdy maǵlumattar alynar edi dep úmit­tenedi.

Qostanaı oblysy,

Qamysty aýdany