1 qyrkúıekte jańa mekteptiń tabaldyryǵyn 800 bala attady. Aralas mektep bolǵan soń, 218 oqýshy qazaq synybyna, 431 bala orys synybyna bardy. Onyń syrtynda mektepke daıarlyq synybynyń esigin 150 bala ashqaly otyr. Olar 2 qazaq, 4 orys synybyna barady. Al mektep janyndaǵy shaǵyn ortalyqqa 3 topqa bólingen 3 jastaǵy 75 baldyrǵan qabyldanbaq. Arnaıy baǵdarlama boıynsha bilim alatyn ınklıýzıvti 13 bala da 800 oqýshynyń esebine kiredi. Bul jańa mekteptiń ereksheliginiń biri.
Jańa turǵyn aýdanda zamanaýı jańa mekteptiń boı kótergeni, árıne qýanysh. Bilim uıasynyń dúrildep ashylý saltanaty ótti. Bir qyzyǵy, mektepte orys balasyn tabý qıynǵa túsedi, orys, qazaq synyptarynda otyrǵannyń bári qara domalaqtar. Al qazaq balalary barǵan orys synyptarynyń sany qazaq synyptarynan eki ese kóp! Mektep tabaldyryǵyn tuńǵysh attaǵan qara domalaqtardyń 2 synyby ǵana memlekettik tilde, 5 synyby orys tilinde bilim alǵaly otyr. Bilim uıasynyń ashylý saltanatynda mektep basshylyǵy ssenarıı boıynsha alǵashqy qońyraýdy birge soǵýǵa bir orys baldyrǵan tappaı qınalǵanyn qaıtersiń?
– Qazaq tilinde sóılesem de, oıymdy erkin jetkize almaımyn. Erteń balama sabaq túsindire almaımyn ba dep júreksinemin. Ol orys balabaqshasyna, stýdııaǵa barǵan. О́ziniń qalaýymen orys synybyna apardyq. Biraq ulym qazaq tilinde eptep sóıleıdi, tildi úıde úıretemiz, dombyra úıirmesine jazamyn, umytpaıdy ǵoı, – dep ata-ana Gúlsim Ahmetova ózin de, ózgeni de aldarqatyp sóıleıdi. Balasyn mekteptegi orys synybyna jetektep kelgen ata-analardyń barlyǵy biriniń aýzyna biri túkirip qoıǵandaı: «ózimiz qazaq tilin túsinbeımiz, erteń úıde balamnyń sabaǵyn qadaǵalaı almaımyn, sosyn ol sabaqqa úlgere almaı qalady, odan da orys tilinde bilim alsyn», deıdi.
– Mektep muǵalimdermen tolyq qamtyldy. Biz jumysqa turýǵa kelgenniń bárin qabyldaı salǵanymyz joq. Qalalyq oqý bólimi bergen eki býda ótinishterdiń arasynan iriktep, tańdap turyp aldyq. Muǵalimderdiń 56 paıyzy joǵary jáne birinshi sanatty mamandar. Maǵan olardyń arasynda: «Orys tilinde bilim alýǵa jazylǵan bir synypty maǵan berińizshi, 3-4 aıdan qaldyrmaı qazaqsha saıratamyn» degen muǵalimder boldy, oǵan ata-analar kónbedi. Meniń ishim ýdaı ashıdy, biraq olarǵa ne deıin? «Qaraqtarym-aý, balany qazaq synybyna bermedińder me?» dep usynys retinde aıtyp kórdim, biraq olar óz tańdaýyn jasady, – deıdi mektep dırektory Janar Kýshanova.
Jańa zamanaýı mekteptiń 2-shi jáne 4-shi qazaq synybyna eki balasyn aparǵan ata-ana Sáýle Baraqovanyń pikiri óz turǵylastarynan tym ózgesheligi kóńilge úmit uıalatty. Sáýle ana tilinde sóılegende ózińdi jańyldyrady, orysshaǵa onsyz da aǵyp tur.
– Mekteptiń aralas bolǵanyn ýaıymdap júrmin. Orys synyby kóp, tildik orta oryssha bolyp ketetin boldy. Arasynda orys ulty bolsa birsári, ylǵı qazaq balasy orys tilinde sóıleıdi, – deıdi Sáýle qynjylyp. Qazaq tilin jaqsy sóılegenine qarap, Torǵaıdyń týmasy shyǵar dep turǵanbyz. Sáýle qashannan qazaǵy joqqa tán Denısov aýdanynan eken. Bul óńirde sonaý 80-90 jyldary qazaq kórýdiń ózi muń bolatyn. Dál sol kezde Sáýle orys mektebin bitiripti.
– Qostanaı qalasyndaǵy pedagogıka kolledjine kelgende bir aýyz qazaqsha bilmeıtinmin. Senesiz be, 2-3 jylda sóılep kettim. Mende ana tilge degen ashtyq, yntyzarlyq, patrıotızm boldy. Qazaq tili úshin qınaldym da, jyladym da, biraq maqsatyma jettim. Qazir úıde qazaq tilinde sóılesemiz. Balanyń qazaq tiline degen yntasy tek ata-anasynyń yqpaly arqyly qalyptasady, – deıdi Sáýle. Degenmen qazaq tiline shorqaq ata-analardyń balany orys synybyna berýine baılanysty jurtshylyq pikiri ekige jarylady. Ásirese, bastaýysh synyptar baǵdarlamasy kúrdeli, ata-ana ony úıde balamen birdeı oqıdy. Til bilmeıtinder kómekshi bola almaıtynyn jasyrmaıdy. Ekinshileri til bilýge umtylmaıtyn ata-analardy kinálaıdy. Qıyny da osy. Tildi umytqandarda ulttyq namys, patrıottyq sezim de bilte shamnyń jaryǵyndaı álsireı beredi-aý, shamasy.
Qazir ata-analardyń arasynda óziniń qazaq tiline shorqaqtyǵymen qosa, qazaq mektebiniń múmkindigine senimsizdikpen qaraıtyndar da joq emes. Oblys ortalyǵyndaǵy orys mektepterinde «Ultym, jurtym, qazaǵym!» dep sóılegende qabyrǵasy qaıysatyn kisilerdiń balalary, nemereleri az oqymaıdy. Mundaı kórinis keıbir aralas ult ókilderi kóp turatyn aýdandarǵa tán. Mysaly, Qarabalyq aýdany ortalyǵynda M.Seralın atyndaǵy mektep alaqandaı ǵana aýyldyń shetine taman, kolledjdiń ǵımaratyna ornalasqan eken. Bıylǵy oqý jylynda onda 200-ge jeter-jetpes bala oqıdy. Bul Qarabalyqta qazaq balasynyń joqtyǵynan emes. Olardyń kópshiligi orys mektebine barady. Qazaq mektebi shette dep, kópshiligi balasyn ortalyqtaǵy orys mektebine beredi eken. Ekinshi sebep-syltaý – ata-analardyń qazaq tiline shorqaqtyǵy. Oblystaǵy 504 mekteptiń 241-inde, ıaǵnı árbir ekinshi mektep qazaq tilinde bilim beredi degen málimet aldamshydaı kórinedi. Aqıqatyna kelgende, Qostanaı-Torǵaı óńirindegi barlyq mektepte oqıtyn 105 myńdaı oqýshynyń tek 30 paıyzy ǵana bilimdi memlekettik tilde alady.
Sonymen qatar óńirdegi barlyq bilim uıasynyń 68 paıyzy shaǵyn jabdyqtalǵan mektepter. Onyń basym kópshiligi bastaýysh mektepterde 5 bala, negizgi mektepte 41, orta mektepte asyp ketkende 200 bala oqıtyn alys aýyldarda ornalasqan. Qansha sylap-sıpap aıtsaq ta, búgingi aýyl mektebindegi bilimniń deńgeıin qala mektepterimen salystyrýǵa bolmaıdy. Aýyldarda ınternettiń jyldamdyǵy qaladaǵydaı emes. Eń bastysy, úzdik muǵalimder aýylǵa bara bermeıdi. Endi qarańyz, sol mektepterdegi oqýshylardyń 70 paıyzy qazaqsha oqıdy. Aýyl mektebiniń jaǵdaıy osylaı, al qaladaǵy mektepterde álgindeı orys tiliniń yqpaly qazaq tilinde bilim alatyn balany dúbára urpaqqa aınaldyratyn túri bar.
Basqasyn aıtpaǵanda, Torǵaıdyń Qyzbelindegi qazaq mektebinen Fazylhan Báıimbetov, Qaraobadaǵy qazaq mektebinen О́mirzaq Sultanǵazın sekildi álemdik deńgeıge kóterilgen fızık, matematık qos ǵalym túlep ushqan edi. Qazaq tiliniń qasıeti, qazaq mektebiniń áleýeti qaıdasyń?!
QOSTANAI
