Dostyq pen seriktestiktiń jańa kezeńi

– Beıbit Bákiruly, áýeli Memle­ket basshysynyń QHR-ǵa jasaǵan memlekettik sa­pa­rynyń mańyzy men erek­she­likterine toqtalsańyz.

– Bul sapardyń tarıhı mańyzy zor. Muny Tuńǵysh Pre­zıdent – Elbasy Nursultan Na­zarbaev bastaǵan joǵary deń­geıdegi kezdesýler dástúriniń jal­­­ǵasy deýge bolady. Osyǵan deıingi qol jetkizilgen barlyq ýaǵdalastyqtar men nátıjeler negizinde bul sapar Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynasynyń ja­ńa kezeńin ashýǵa baǵyttaldy. О́ıtkeni bıyl Qytaı Halyq Res­pýblıkasynyń qurylǵanyna 70 jyl tolyp otyr. О́z kezeginde Qazaqstan zamanaýı damýdyń 30 jyldyq kezeńine daıyndyq ús­tinde. Osy mereıtoılarǵa eki el dostyqtyń, strategııalyq serik­testiktiń jáne bir­lesken damýdyń jańa kókjıegine senimdi túrde qadam basyp keledi.

Osyǵan oraı Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qy­taıǵa sapary ol jaqtaǵy saıası, iskerlik jáne aka­­demııalyq orta ókilderimen jan-jaqty baı­­­lanys ornatýdy qamtydy. Mem­­­leket basshysynyń sapary baǵ­dar­la­masynyń asa mańyzdy tarmaǵy onyń QHR Tóraǵasy Sı Szınpınmen kezdesýi boldy. Bul kezdesý óte jyly jáne dos­tyq ráýishte ótti.

Eki memleket basshylary tal­qylaǵan negizgi taqyryptarǵa eki tarap úshin eń ózekti máseleler ar­qaý boldy. Máselen, olardyń arasynda «Nurly jol» men «Bir beldeý – bir jol» bastamasy, naqty birlesken jobalardy iske asyrý, qarjy salasyndaǵy yn­tymaqtastyq, taýar aınaly­myn arttyrý, tranzıttik-kólik­tik ále­ýetti damytý jáne taǵy bas­qa­lar bar. Memleket basshylary son­daı-aq aǵymdaǵy halyqaralyq kún tár­tibindegi negizgi máseleler bo­ıynsha ustanymdarynyń uqsas­ty­ǵyn salystyryp kórsetti.

Qazaqstan men Qytaı kóshbas­shylary­nyń bul joǵary deńgeıdegi kezdesýi osy jyly ekinshi ret ótkenin atap ótkim keledi. Qasym-Jomart Toqaev pen Sı Szınpın bıyl maýsym aıynda Bish­kekte ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sammıti kezinde ekijaqty kelis­sóz júrgizgen edi.

– Siz óz sózińizde Memleket basshy­synyń QHR-dyń aka­de­mııalyq ortasymen kezdes­kenin atadyńyz. Mun­daı is-sharanyń ekijaqty ynty­maq­tastyq úshin mańyzy qandaı?

– Qazaqstan Prezıdenti Beı­jiń qalasynda QHR-dyń «aqyl-oıy» to­ǵysqan jetekshi ortalyǵy – Qytaı qoǵamdyq ǵylymdar aka­­demııasy qa­byrǵasynda eki­jaqty qarym-qaty­nastar týra­ly keńeıtilgen baıandama jasa­dy. Qazaqstan qarqyndy damyp, barlyq jańa múmkindikter ashylýda. Sondyqtan bizdiń kósh­bas­shynyń elimizdiń damý baǵyty já­ne Qazaqstan-Qytaı qarym-qa­tynastarynyń keleshegi týraly kóz­­qarasyn egjeı-tegjeıli usy­nýy mańyzdy boldy.

Akademııadaǵy bul is-sharaǵa QHR-dyń damý jolyn aqylǵa salyp, saraptama júrgizip júrgen túrli ortalyqtardyń ókilderi qa­­tysty. Olardyń barlyǵy óz deńgeıinde Qytaı basshylyǵyna Qazaqstan týraly jáne onyń da­mýy men kooperasııanyń yq­tı­mal baǵyttary boıynsha sarap­ta­malyq baǵalar men boljamdar daıyndaıdy. Sonymen qatar ǵa­lym­dar men sarapshylarǵa qosa, atalǵan kezdesýge QHR-daǵy TMD elderiniń elshileri, ShYU Bas hatshysy, QHR Kommersııa mı­nıstrliginiń, QKP OK nasıhat bóliminiń jáne halyqaralyq bó­liminiń ókilderi jáne taǵy bas­qalar shaqyryldy.

Osylaısha bizdiń Prezıdent min­berde mazmundy sóz sóılep, qazirgi Qazaqstandy jáne onyń bastamalaryn joǵary kásibı aýdıtorııa aldynda keń aýqymda ta­nystyrdy. Bizdiń elimiz týra­ly shetelde obektıvti jáne dál túsinik qalyptasqany óte ma­ńyz­dy. Osyndaı ortadaǵy tike­leı dıalog Qazaqstannyń bet-be­de­rin ashyp kórsetý turǵysynan sapardyń mańyzdy bóligi boldy. Bul – óte tıimdi jalpyálemdik tá­jirıbe.

– Memlekettik sapardyń QHR-dyń 70 jyldyǵy qarsa­ńyn­­da ótip jatqany erekshe atal­­­dy. Buǵan nege basa mán be­rildi?

– Iá, Qazaqstan Prezıdentiniń QHR-ǵa memlekettik sapary osy eldegi úl­ken tarıhı is-sharalar aıasynda ótti. Qytaıdyń ózine tán sosıalızmdi ornatýy, eldiń jańǵyrýy, 40 jyl boıy júrip kele jatqan joly shyn máninde álemdik deńgeıdegi iri jetistiktermen ata­lyp ótedi. Qytaıdyń álemdik IJО́-degi úlesi qazir 18 paıyzdan asady. Elestetip kórińizshi, 1990 jyly QHR-dyń álemdik sha­rýashylyqtaǵy salmaǵy nebári 2 pa­ıyzdy quraǵan. Al búginde biz­diń shyǵystaǵy kórshimiz jahan­dyq ekonomıka boıynsha álemde ekinshi orynda tur.

Qytaıda ınnovasııalar men jańa tehnologııalar tez engizilýde, ǵylymǵa quıylatyn ınvestısııa­lar ulǵaıýda. Bú­ginde bul el teh­nologııalar men ınno­va­sııa­­lar salasyndaǵy dástúrli kósh­­bas­­shy­lardy basyp ozyp, ǵy­ly­mı patentter alýǵa ótinimder sa­ny boıynsha birinshi orynǵa shyq­ty. Osylaısha qazirgi za­man­ǵy QHR óz damýynda múldem jańa jolǵa tústi. El álemniń basqa da­myǵan memleketterimen qatar iri halyqaralyq ınvestorlardyń úshtigine endi.

Búginde Qytaı damýynyń mo­deli ózgerip jatyr. Uzaq ýaqyt boıy «álem­dik fabrıka» retinde qabyldap úıre­nip qalǵan iri eksporttaýshydan bul el taýarlar men qyzmetterdiń iri tuty­ný­shysyna aınalýda. Bir mezgilde ish­ki suranysty yntalandyrýǵa jáne jo­ǵary tehnologııalyq ónim óndirýge mán beriledi. Sonymen qatar 1,4 mıllıard halqy bar QHR – qazirgi kezeńde álem­degi áleýeti joǵary eń iri tutyný na­ryǵy. Buǵan orta tap sanynyń artýy jáne halyqtyń kedeıliginiń júıeli túrde tómendeýi yqpal etedi. Osylaısha QHR-men eko­nomıkalyq ózara is-qımyl múm­kindikteri arta beredi.

Qytaı óziniń 5 myń jyldyq tarı­hynda árdaıym tańǵaldyra bildi. Mun­daı qyrynan áli de tan­ǵan joq. Sarapshylar ortasynda «Bizdiń Qytaı týraly oıymyz qalyptasyp úlgergenshe, Qytaı tezirek ózgeredi» degen jaqsy pikir bar. Onda osy iri eldiń qarqyndy ósýi keń kórinis tapqan.

Al Qazaqstan úshin bul úlken ózge­rister QHR-dyń tatý kórshisi jáne strategııalyq seriktesi re­tinde erekshe mańyzǵa ıe. Bas­qasha jetkizetin bol­saq, qazirgi zamanǵy Qytaıdyń damýyn­da­ǵy barlyq jańashyldyqtar – Qa­zaqstannyń serpindi damýy úshin jańa múmkindik. Olardy tek durys paıdalaný kerek.

– Joǵary deńgeıdegi kelis­sózderdiń qorytyndysy bo­ıynsha qabyldanǵan Birlesken málimdemede Qazaqstan men Qytaı jan-jaqty strate­gııa­lyq se­rik­testikti damytýdy jal­­ǵastyra be­re­tini kórsetildi. Bul is júzinde neni bil­diredi?

– Iá, eki memleket basshyla­ry­nyń Birlesken málimdemesinde jańa kezeńde Qazaqstan men Qy­taı «ózara tıimdilik, myzǵymas dostyq, ózara senim men ortaq syn-qaterler aldynda keń aýqym­dy áriptestik» – máńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktestik» formatyn­da baılanystaryn ny­­ǵaıtatyny aıtyldy. Men osy tusta resmı til men dıp­lo­­ma­tııa­lyq termınologııadan aýdar­ǵanda bul shyn máninde neni bil­diretinin egjeı-tegjeıli aıt­qym keledi.

Birinshiden, nege «máńgilik»? Qazaq­stan men Qytaı – tatý kór­­­shiler, son­dyqtan taǵdyry­myz­ǵa oraı jáne geo­grafııalyq jaǵynan bizge áý bastan ózara qa­rym-qatynasta bolý buıyrǵan. Sondaı-aq Uly dala eli men As­panasty eliniń halqy birneshe myń jyl boıy tyǵyz baılanysta ómir súrip keledi. Munyń bári tarıhı shejireler men mura­ǵattarda jazylǵan. Biz bolashaqta da jaqsy kórshiler retinde ómir súrýge tyrysamyz.

Ekinshiden, «jan-jaqty stra­tegııalyq seriktestikti» qaras­tyraıyq. 27 jyl ishinde Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynas keń ári teńdestirilgen sıpatqa ıe boldy. Eki el syndarly saıası dıalog júrgizip, eko­nomıkanyń barlyq salasynda tyǵyz jumys isteıdi jáne gý­manıtarlyq ózara is-qımyldy damytady. Osylaısha bizdi baılanystyrmaıtyn sala joq. Búginde Qazaqstan men Qytaı bir-birine kórshi jáne seriktes retinde óte mańyzdy. Sondyqtan bizdiń qa­rym-qatynasymyz strategııalyq dep atalady.

Úshinshiden, «ózara tıimdilik, myz­­ǵymas dostyq, ózara senim» uǵy­­my Qazaqstan men Qytaı bir-biri­niń ulttyq múddelerin qur­­­met­teı­ti­nin, sondaı-aq biz­diń memleket­terimizdiń she­ka­­­­ra­­­­larynyń belgi­len­gen myz­­­­ǵy­­mastyǵy men aýmaq­tyq tu­tas­­­­­tyǵynyń qaǵıdatyn mo­­ıyn­­­­­­­­daıtynyn bildiredi. Bul óz ke­ze­ginde teń áriptestik qa­ty­nas­tardy odan ári damytý úshin senim­di atmosfera qalyptastyrady.

Sońynda «ortaq syn-qater­ler aldyndaǵy keń aýqymdy árip­testik» degenimiz bizdiń elder tu­raqtylyqty nyǵaıtý jáne óńir­lik qaýipsizdikti qoldaý boıynsha, onyń ishinde BUU, AО́SShK jáne ShYU sııaqty uıymdar je­lisi boıynsha ózara is-qımyl­dy jalǵastyratynyn bildiredi.

Bizdiń elder óńirdegi jáne jal­py álemdegi beıbitshilikke, turaq­tylyq pen ósip-órkendeýine birge úles qosýǵa nıetti. Osylaısha eki­jaqty yntymaqtastyqtyń jańa kezeńinde Qazaqstan men Qytaı taǵy da eń joǵary deńgeıde negizge alynatyn jaǵdaılardy rastady. Sonyń arqasynda bizdiń Qytaımen uzaq ýaqyt boıy jaqsy jáne ózara tıimdi qarym-qatynasymyz damyp keledi. Bul birlesip ilgerileý úshin óte mańyzdy.

– Al bul memlekettik sapar­dyń eko­nomıkalyq kún tártibi qandaı boldy?

– Osy jyldar ishinde biz­diń elderimiz arasyndaǵy ekono­mıkalyq baılanys­tar men ózara is-qımyl serpindi jáne alýan túrli boldy. Biz shyn máninde kóp nársege qol jetkizdik. Biraq onyń jalpy kólemine qaramastan, Qazaq­stan men Qytaı ekonomıkalyq ynty­maqtastyǵynyń áleýeti áli tolyq júzege asyrylmaǵanyn aı­tý kerek. Sondyqtan árbir sapar eń joǵary deńgeıde ekijaqty eko­nomıkalyq baılanystardyń taǵy bir jańa qyryn ashady jáne jańa bastamalardy iske asyrýǵa múmkindik beredi. Bul joly da solaı boldy.

Qazaqstan men Qytaı úkimet­teri, son­daı-aq naqty uıymdar deń­geıinde 10 kelisimge jáne eki­jaqty ózara is-qımyldy damytýǵa baǵyttalǵan bas­qa da resmı qu­jatqa qol qoıyldy. So­nyń ishin­de mańyzdy qujattyń biri – Qa­zaqstan Respýblıkasy Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasy Úkime­tiniń arasyndaǵy «Nurly jol» jańa ekonomıkalyq saıasaty men «Jibek jo­lynyń eko­nomıkalyq beldeýi» qu­ry­lysyn ushtastyrý jónindegi yn­ty­maq­tastyq josparyn júzege asy­rýǵa baılanysty ózara kómek týraly memorandým. Osy negizde eki el arasyndaǵy taýar aınalymynyń qury­lymyn ártaraptandyrý, saý­da ósi­miniń jańa kózderin izdeý, onyń ishin­de transshekaralyq elektrondy saýda, ınnovasııalyq kooperasııany da­mytý, sondaı-aq qosymsha qun salyǵy joǵa­ry ónimder saýdasyn yntalandyrý ar­qyly eki tarap saýda salasyndaǵy ynty­maqtastyqty keńeıtýdi josparlap otyr.

Úılestirý jónindegi jospardy iske asyrý Qazaqstan men Qy­taıdyń halyqaralyq júk ta­sy­maldarynda, logıstıkada, óner­kásipte, qarjyda, energetı­ka­da, aýyl sharýashylyǵynda, aq­parattyq tehnologııalar men ǵa­ryshta ózara is-qımylyn odan ári nyǵaıtady. Munyń bári – Qa­zaq­stan ekonomıkasyn damy­týdyń basty salalary.

XXI ǵasyrdyń Jibek joly qury­lysyn odan ári jalǵastyrý Qazaqstan úshin erekshe mańyzǵa ıe. Qytaı kóshbas­shysy 6 jyl buryn bizdiń elordamyz­da óz bastamalaryn atap kórsetti. Is júzinde Qytaımen birlesip kólik dáliz­derin salýdyń arqasynda biz búkil Eýrazııanyń naryqtaryna tikeleı jáne jyldam qol jetkizýge jol ashtyq. Iаǵnı, bizge birden úsh álemdik muhıtqa – Tynyq, Atlant jáne Úndi muhıtyna shyǵý múmkindigi týdy.

– Osylaısha Qytaımen jan-jaq­ty strategııalyq serik­tes­tik biz­diń elimizge naqty eko­no­mıkalyq paı­da keltirip, da­­­­­mý­­dyń jańa múmkin­dik­terin asha­­­­dy dep senimmen aıta alamyz ǵoı?

– Qytaı – Qazaqstannyń iri syrtqy saýda seriktesteriniń biri. Onyń úlesine jalpy taýar aınalymynyń 15,7%-y tıesili. Qytaı birlesken jobalarǵa shamamen 20 mlrd dollar qarjy saldy. Qazirgi tańda Qazaqstan ekonomıkasyna tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi boıyn­sha tórtinshi orynda tur. Inves­tısııalyq yntymaqtastyq áli keńeıtiledi. Bul ekonomıkany ár­­taraptandyrýdy qolǵa alǵan Qazaq­stan úshin óte mańyzdy.

Qytaımen ınvestısııalyq óz­ara is-qımyl – Qazaqstan úshin kapıtal, tehnologııalar tartý jáne elimizdiń eko­nomıkalyq ósýin jalǵastyrýǵa jaqsy demeý. Memleket basshysy Qytaı­daǵy iri bıznes jetekshilerimen kezdesip, bul yntymaqtastyqty ilgeriletýde.

QHR-ǵa sapary barysynda Q.Toqaev jergilikti isker ortamen dóńgelek ústel jıynyna qatysty. Ol óz sózinde Qytaı kompanııalaryn Qazaqstanda 5G jelilerin damytý, «aqyldy qalalar», blokcheın, týrızm, AО́K jáne taǵy basqa salalarda jumys isteýge sha­­qyrdy.

Qytaıdyń ózi – jumys isteýge qo­laıly, daıyn naryq. Memleket bul úshin barlyq qajetti quqyqtyq jaǵdaılar jasaıdy. Memlekettik sapar barysynda qol qoıylǵan birqatar qujat dál osyǵan arnaldy. Máselen, bizdiń Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Qy­taıdyń Saýda mınıstrligimen О́zara túsi­nistik týraly memorandýmǵa qol qoı­dy. Bul qazaqstandyq ónim­­di Qytaı naryǵyna eksport­taý boıynsha jumys isteýge kóbi­rek múmkindikter ashatynyna senim­dimin.

Munaı, gaz jáne basqa shı­kizat bir­te-birte taýsylatynyn jaqsy túsi­nýi­miz kerek. Son­dyq­tan biz úshin agrar­lyq sek­tor­dyń áleýetin damytý jáne aýyl­sharýashylyq ónimderimizdi syrt­qy naryqqa shyǵarý mańyzdy. En­di bizdiń óndirýshiler aıasy keńip kele jat­qan Qytaı naryǵyna ara­la­sýy­myz kerek. Bul – bolashaǵy bar baǵyt. Osy sapar kezinde Qa­zaqstan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Qytaı tarapymen tıis­ti qujattarǵa qol qoıdy. Atap aıtqanda, bul – Qazaqstannan QHR-ǵa eksporttalatyn sút ónim­­derine, jún shıkizaty men zy­ǵyr­ǵa ınspeksııalyq tek­serý, ka­rantındik jáne vete­rına­rııa­lyq-sanıtarııalyq talaptar týraly hattamalar.

Qazaqstannyń ekologııalyq taza azyq-túlik ónimderiniń úlken jetkizýshisi bolýǵa mol múmkindigi bar. Qytaıǵa eksportty kúsheıtý aýyldaǵy bıznesimizdi arttyrýǵa jáne agroónerkásip kesheninde tolyq óndiristik sıkldy damytýǵa jol ashady.

Sonymen qatar Qytaıda et tu­­­tyný turaqty ósip keledi. Bul kór­shi otyrǵan Qazaqstan úshin mal ósirýden bastap et óndirýge jáne eksportqa qaıta óńdeýge deıin keń múmkindikter beredi. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bo­­lady. Barlyǵy qazaqstandyq ón­dirýshilerdiń talaby men bel­sendiligine baılanysty. Tipti QHR-dyń ózi osyndaı bızneske úl­­­ken jaǵdaı jasap otyr.

Kelissózder barysynda Qytaı tarapy Qazaqstandy osy jyldyń qarasha aıynda Shanhaıda ótetin II Qytaı halyqaralyq kórmesi­ne qurmetti qonaq jáne qatysýshy re­tinde shaqyrǵanyn atap ótkim ke­­ledi.

– Qol jetkizilgen ýaǵdalas­tyq­tardy eskere otyryp, jańa kezeńge qadam basqan Qazaqstan men Qytaı qarym-qatynasyn keleshekte qalaı elestetýge bolady?

– Jalpy kezdesýler barysynda tal­qylanǵan máselelerde ózara is-qı­myldyń barlyq baǵyty qamtyldy, bir­qatar mańyzdy ýaǵ­dalastyqqa qol jetkizildi. Son­dyqtan Memleket basshy­sy­nyń QHR-ǵa memlekettik sapary tabysty jáne nátıjeli bolǵanyn senimdi túrde aıtýǵa bolady.

Tutastaı alǵanda, qazir Qa­zaqstan men Qytaı ózderiniń mem­­lekettik da­mýynyń, ulttyq jań­­ǵyrý men mem­leketaralyq qa­tynastardy tereńdetýdiń jańa ke­zeńinde tur. Bul sapardan biz­diń elderimiz tolyq ózara túsinistik pen syılastyqty saqtaıdy, kóp jaǵ­daıda halyqaralyq jáne óńir­lik kún tártibindegi máse­le­lerge uqsas kózqa­rastar men usta­nymdardy ustanady dep qory­tyndy shyǵarýǵa bolady.

Sondaı-aq Qazaqstan men Qytaı bir-biriniń qazirgi jetistikterin joǵary baǵalaıdy jáne eki el­diń saıası jáne ekonomıkalyq da­mýdyń jańa deńgeıine kóshýge umtylysyn qoldaıdy. Atap aıt­qanda, Qytaı tarapy Tuńǵysh Pre­­zıdent N.Nazarbaevtyń dana basshy­lyǵymen táýelsizdik jyldary Qazaq­stan Respýblıkasy qol jetkizgen memle­kettik damýdaǵy, táýelsiz jáne beıbit syrtqy saıa­satty iske asyrýdaǵy úlken jetis­tikterdi joǵary baǵalaıdy.

Qazaqstan óz kezeginde Qy­taı­dyń damýyndaǵy iri jetis­tikterine, ózine tán erekshelikpen sosıalızm qurýyna jáne álemdik ekonomıka men halyqaralyq is­terdegi jańa mańyzdy róline jo­ǵary baǵa beredi.

Bir-birin senimdi seriktes dep biletin eki eldiń budan da úlken nátıjelerge qol jetkizýi úshin bir­lesken jumysty jalǵastyrý ma­ńyzdy bolyp qala beredi. Resmı kezdesýdiń sońynda Qazaqstan men Qytaı kóshbasshylary joǵa­ry deńgeıdegi tyǵyz qarym-qaty­nas­tyń oń dástúrlerin qol­daýǵa beıildiligin rastady.

Qazaqstan-Qytaı qarym-qa­tyna­synyń otyzjyldyq sım­voldyq belgi­sine jaqyndap kele jatqan jańa kezeńde eki el bir-biriniń áleýetin kórip, is jú­zinde yntymaqtastyqty odan ári damytý men nyǵaıtýǵa birge kúsh-jiger salýǵa daıyn.

Áńgimelesken Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»