Geronnyń esebin shyǵaryp, Pýshkınniń óleńin aýdarǵan

Seısenbi, 8 qańtar 2013 14:14

Jas  ómirde ótken zaıǵy,

Bolsyn da bir kóńil hosh.

Sharap ap kel, ketsin qaıǵy,

Quı ishelik, izgi dos.

Seısenbi, 8 qańtar 2013 14:14

Jas  ómirde ótken zaıǵy,

Bolsyn da bir kóńil hosh.

Sharap ap kel, ketsin qaıǵy,

Quı ishelik, izgi dos.

Shertshi jyryn tań sáriden

Qyzdyń sýǵa barǵanyn

Meken etken shymshyqty aıtshy,

Kók teńizdiń ar jaǵyn.

Orystyń uly aqyny Aleksandr Sergeevıch Pýshkınniń Saǵıdolla Shaıahmetuly Qojakeldınov aýdarǵan “Qysqy kesh”óleńinen úzindi oqyp otyrmyz. Shabytty aqynnyń júrek túkpirinen tógilgen názik  lırıka kóńildi baýrap, sanany jaýlap alǵandaı.

Daýyl burqaı, kókti qursaı,

Qardy úıirip, soqty údeı

Eńiregen jas baladaı,

Birde ulyǵan bórideı.

Aqyn  ańǵarǵan dúnıeni oıyn ortaıtpaı qaz-qalpynda berý úshin de soǵan para-par talant kerek-aq. Muqym qazaqqa Pýshkın álemin uly Abaı jaıyp salǵan. Abaı aýdarmasyna túsken Pýshkınde de arman joq. Al, búgin tańdanyp, tańdaı qaǵyp otyrǵanymyzdyń sebebi– orys poezııasynyń alybyn qazaq matematıginiń ana tilimizde oıly da tereń sezimmen, ádemi sóılete bilýinde bolyp otyr.

Ol týraly alǵash ret Semeıde turatyn belgili qalamger Medeý Sársekeden estigenmin. “Men ony matematıka álemin tańqaldyryp júrgen talantty ǵalym retinde tanıtynmyn,– degen-di jazýshy aǵamyz.– Bir alqaly jıynda Pýshkındi áýeli oryssha, odan keıin óziniń aýdarmasyn oqydy.  Uly aqynnyń “Qysqy keshin” ózindik  talǵammen, erekshe tolǵanyspen tárjimalapty. Maǵan, erekshe  áser etti de tereń oıǵa qaldym. Uly Abaı, daýylpaz aqyn Qasym esigin  ashqan Pýshkınniń jyr álemine ımenbeı kirý úshin de batyldyq, talant pen kúsh-jiger kerek qoı. Jıyrma ǵasyr beımálim bolyp kelgen Geron esebiniń túıinin tarqatqan talantty matematıktiń boıynda osy qasıetterdiń bári bar eken. Jalpy, myqty matematık pen aqynnyń aıyrmasy shamaly-aý deımin. Ekeýi de qıynnan qıystyrylar qısynǵa júginedi. Arqasy  bar Saǵıdollany kórgende, kúrdeli teńeýdiń túıinin shesherde  shabyt qushaǵynda otyrǵan matematıkti aıtar oıyn bas-aıaǵy jup-jumyr uıqaspen órerde tas-túıin tolǵanysqa berilgen aqynǵa uqsatamyn…”.

Áýeli matematık Saǵıdolla Qojakel­dınov týraly áńgime qozǵaıyq. Búginderi paıǵambar jasyndaǵy Saǵıdolla Shaıahmetuly Besqaraǵaı aýdanyndaǵy Nazar aýylynyń týmasy. Bala jasynan óleń-jyrǵa, ásirese, esepke áýes Sákeń budan qyryq jyl buryn Semeı  pedınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetin úzdik bitirip, áýeli mektepterde ustaz, Semeıdegi halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń fılıalynda oqytýshy bolyp qyzmet atqardy. Qazir Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıteti joǵary matematıka  kafedrasynyń bilgir de bilikti ǵalymy. Qazir onymen muqym ýnıversıtet ujymy maqtanady.

Saǵıdolla ınstıtýt qabyrǵasynda júrgende-aq matematıkalyq kvadrattar, sandar teorııasynyń bir tarmaǵy – dıofanttyq teńdeýlerge  baılanysty ǵylymı tujyrymdar  jasaýǵa talaptanǵan. Joǵary oqý ornyndaǵy  áriptesterin erekshe talpynysymen tánti qylǵan Qojakeldınov sol jyldary kandıdattyq dıssertasııa qorǵap alýyna bolar edi. Biraq, birinshi ǵasyrda ómir  súrgen kóne grek ǵalymy Geron Aleksandrııskııdiń qudiretti iliminiń  ıirimine qalaı túsip ketkenin de baıqamaı qalǵan. Mehanık  Geron geometrııanyń da dúldúli edi. Uly ǵulama aýdany bútin  sandarmen  órnekteletin, bútin sandy jaqtary bar úshburyshtardy tabýǵa, ıaǵnı, barlyq úshburyshtardy sıpattaıtyn jalpy formýlany shyǵarýǵa baılanysty esep qurastyryp ketken-di. Ony sheshýge kóptegen álem ǵalymdary bas qatyrǵan. Tipti, reseılik akademık, HVIII ǵasyrdyń uly matematıgi atanǵan  Leonard Eılerdiń talpynysynan da túk shyqpaǵan. О́ziniń uly ustazy sanaıtyn akademık Tóleýbaı Ydyrysuly Amanov: “Bul bir tyǵyryqqa tirelgen  sandar teorııasynyń kúrdeli máselesi eken”,– degenmen, shákirtiniń tabandylyǵyna qoldaý bildirgen.  Tókeńniń ǵylymı tujyrymdar jasaýdaǵy aqyl-keńesi Sákeńniń ómir boıǵy azyǵyna aınaldy. Resmı  túrde kandıdattyq dıssertasııa qorǵamasa da S.Qojakeldınovtiń Geron esebin shyǵarý jolyndaǵy ǵylymı eńbekterin álem matematıkteri moıyndady, joǵary attestasııalyq komıssııa dosent ǵylymı ataǵyn berdi.  Matema­tıkterdiń halyqaralyq konferensııalaryna Sákeń únemi shaqyrylyp otyratyn boldy. Máskeýlik  ǵylymı jetekshisi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Sergeı Mıhaılovıch Voronın: “Men shyn máninde Qojakeldınovtyń jetekshisi bola almadym, sebebi, ol dıssertasııa baǵdarlamasyn, sheshýge qajetti esepterdi ózi anyqtap, ózi sheshti. Buryn men bul taqyrypty perspektıvasy joqtardyń qataryna qosýshy edim. Al,  Qojakeldınov Geron esebin sheship, ǵylymı logıkalyq tujyrym jasady”,– dep aǵynan jarylyp, moıyndap ketken. “Geron úshburyshtarymen baılanysty keıbir arıfmetıkalyq esepter” shyǵarylsa da, kandıdattyq dıssertasııa taǵy da alty jyl qorǵalmaı qaldy. Sebebi, odaq ydyrady, jetekshisi ómirden ozdy. Qazaqstanda bul taqyryp boıynsha dıssertasııalyq keńes bolmady, qarajattyń joqtyǵy da qol baılady.

– Máskeýge jetekshim Voronınniń jyldyǵyna barǵanda, matematık-ǵalymdar ortaǵa alyp, dıssertasııany qorǵaýyma qolqa saldy. Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqov qarjy jaǵynan kómektesti. Sátti qorǵadym. “Eki myńjyldyq tosqaýyl alyndy” atty monografııam jaryq kórdi. О́mir boıy talmaı izdenip shyǵarǵan Geron úshburyshtarynyń bir túrin uly ustazym akademık Tóleýbaı Ydyrysuly Amanovtyń óziniń, ákesiniń atyn, famılııasyn quraıtyn abbrevıatýrany qoldanyp, “tıan úshburyshtary” dep atadym”, – dep marqaıady Sákeń.

Ol odan keıin de jıyrmadan astam ǵylymı eńbek jazyp, shet elderde shyǵatyn bedeldi ǵylymı jýrnaldarda jarııalap úlgerdi. Keler jyly akademık Amanovqa arnalyp ótkiziletin halyqaralyq ǵylymı konferensııaǵa daıyndalýda.

Jas kezinen jýrnalıst bolýdy armandaǵan Saǵıdolla  gazetke óleń, maqala  jazyp turdy. Osy joldy ustansa da jaqsy qalamger bolyp shyǵýy anyq edi. Ol talaı jyldardan beri Pýshkın óleńderin aýdaryp júr. Bıyl baspadan onyń “Tańdaýly aýdarmalar jáne bir aýdarma týraly pikirler” atty jınaǵy shyqty. Sóz  basyndaǵy óleń joldary sol jınaqtan alynǵan.

–Men Pýshkındi de, Abaıdy da kóp oqydym,– deıdi Sákeń.– Abaı óz tárjimesinde óleńniń ishki sazyn názik uǵynyp, avtordyń túpki oıyn  jete túsinip, meılinshe tolǵanyp, túpnusqa dárejesinde qaıtadan  óleń jazyp, Pýshkındi qazaq tilinde sheshen de sheber sóıletedi. Pýshkınniń “Qysqy keshin” aqıyq aqyn Qasym Amanjolov aýdarǵan. Onda oıdan góri uıqas qýý basym. Máselen,

Nasha vethaıa lachýjka,

I pechalna, ı temna.

Chto je ty, moıa starýshka,

Prıýmolkla ý okna?

Ilı býrı zavyvanem

Ty moı, drýg, ýtomlena,

Ilı dremlesh pod jýjjanem

Svoego veretena?–

degen joldardy Qasym aqyn:

Ári muńdy, ári kúńgirt

Baspanamyz keshqurym.

Aldynda áınek bolyp jym-jyrt.

Nege otyrsyń, kempirim?

Álde, dosym, qajydyń ba

Boran ulyp, buıyǵyp?

Álde talyp qalǵydyń ba

Urshyǵyńdy ıirip”–

dep  aýdarsa men:

Kúńgirt tartqan, muńǵa batqan

Bizdiń sorly baspana.

Bola qaldyń nege jym-jyrt,

Qamqor áje– jaqsy ana?

Álde daýyl gýilinen

Qajydyń ba, serigim?

Joq, urshyqtyń yzyńymen

Qalǵydyń ba, zerigip?”–

dep avtordyń aıtpaq oıyn naqty berýge tyrystym. Qazaq lırıkasynyń has sheberi Qasym aǵamyzdy synaý, alasartý oıymda joq. Osylaı bolsa, qaıter edi degendeı, ulylardyń shyǵarmalaryn baıytýǵa  tamshy­daı bolsa da qosqan úles qoı.  Jınaqqa kirgen maqalamda óz qısynymdy dáleldep shyǵýǵa tyrystym.

…Uly Geronnyń qııamet-qaıym teńeý­lerin baǵyn­dyryp, álem matematıkterin tabyn­dyrǵan Saǵıdolla aǵamyzǵa bul týrasynda da  qarsy ýáj aıta almadyq. Úndemeı júrip, osynshama is tyndyrsa da  “betegeden bıik, jýsannan alasa” tirlik keship jatqan qazaq ǵalymynyń qarapaıymdyly­ǵyna da tánti boldyq. Jat jurttyń aýzyn aıǵa bilegen ǵalymdary ony ulylar qataryna qosyp ta qoıypty…

Ýálıhan TOQPATAEV,
jýrnalıst.

Shyǵys Qazaqstan oblysy.

 28 jeltoqsan 2002 jyl.