AITV juqtyrǵandardyń 10 paıyzy em qabyldamaıdy

Bıylǵy 6 aıda elimizde AITV ınfeksııasyn juqtyrǵan 1759 jańa jaǵdaı tirkelip otyr. Bul naýqastardyń 31,6%-y paren­te­raldy, ıaǵnı qan arqyly, 64%-y jynystyq jolmen vırýs juqtyrǵan. Demek, taǵy da osyn­shama adam jazylmaıtyn aýrý­dyń sheńgeline tústi degen sóz.

Árıne, mamandar túrli sharalardy jasap jatyr. Alaı­da, dál osy dertten saqtan­ý­da kóp jaǵdaıda adamǵa ózinen basqa eshkim jaqsylyq jasaı almaıdy. Bul aýrý endigi jerde moraldyq turǵyda azǵyn­da­ǵan jandarǵa jiberilgen jarat­qannyń jazasy emestigine jurt­tyń kózi jetse de, qoǵam osal adamdarsyz bolmaıtynyn da umytpaý kerek.

Osy arada Almaty qalasy men Almaty obly­synda AITV-ahýaldy jas­­tarǵa arnalǵan alǵashqy resýrs­tyq ortalyq jumysyn basta­ǵa­nyn aıta ketken jón. Ortalyq AITV-ahýaldy jastar men AITV juq­tyrýǵa beıim osal toptardy psıho­áleýmettik turǵyda qol­daý­dy kúsheıtip, áreketterdi ju­myl­dyra túsý úshin Qazaq derma­to­logııa jáne ınfeksııalyq aýrýlar ǵylymı ortalyǵynyń bazasynda ashyldy. Atalǵan ortalyqta psıholog-mamandar jastarǵa óz dıagnozyn qabyldaýǵa, osy dertpen ómir súrýge beıimdelýge, ózderindeı jan­darmen ózara kómek tobyna qatysýǵa, «teń teńine» qa­ǵı­­daty boıynsha keńes alýǵa múm­kindik beredi. Resýrstyq orta­lyq ınfeksııanyń aldyn alý úshin jáne durys minez-qulyqty dáripteý jolynda barlyq jastarmen jumys isteıdi.

Bul máselede qıyn­nyń qıyny – qaıǵyly jaǵdaıǵa jol bermeý úshin, ata-analarǵa balasynyń osy dertke ushy­ra­ǵanyn jetkizý. AITV juq­tyrǵan jastardyń áke-sheshesi men jaqyndaryna mamandardyń keńesi men qoldaýy aýadaı qajet. О́ıtkeni órkenıetti qoǵamnyń ózi de bul ınfeksııaǵa qatysty bir kezde qoǵamda qa­lyp­tasqan teris túsinikter men kemsitýden arylǵan joq. Son­dyq­tan ata-analardyń basym kópshiligi AITV ınfeksııasynan bólek, basqa aýrýlardy oılap taýyp, naǵyz dıagnozy boıynsha aýrýyn balalardan jasyrýǵa májbúr bolady.

– AITV juqtyrǵan jas­­óspirimder men jastarǵa durys adamı qarym-qatynas, ortaq belsendilik, psıhologııalyq qoldaý qajet. Kóktemde respýb­lı­kalyq kósh­bas­shy­lyq­tyń mektebin ótkizgen kezde osyǵan taǵy da kóz jetkizdik. Bala­lardyń ózderine degen senimi artty. Qulshynys paıda boldy, ómirlik josparlary aıqyn­daldy, – deıdi Qazaq dermatologııa jáne ınfeksııalyq aýrý­lar ǵylymı ortalyǵynyń dırek­tory Baýyrjan Baıserkın.

23 799 adam tirkelgen

Oǵan qaramastan, AITV ınfek­sııasynyń taralýyn aýyz­­dyqtaýdyń, jaǵdaıdy baqy­laý­dyń jalǵyz joly – aldyn alý. Máselen, Qazaqstanda AITV-ǵa shaldyqqandardyń 10%-y antı­retrovırýstyq terapııa qabyl­da­maıdy. Bir jaǵynan, bul – olardyń óz tańdaýy.

Qazir Qazaqstanda AITV ınfeksııasymen ómir súrip júrgen 23 799 adam bar. AITV-ahýaldy adam óz densaýlyǵyn qalypty jaǵ­daıda ustap, vırýstyń zalalyn azaıtý úshin kúndelikti terapııany ala otyryp, tolyq ómir súre alady.

Qazaqstandaǵy JITS, týberkýlez jáne bezgekpen kúresýdiń jahan­dyq qory grantyn júzege asyrý toby jobasynyń ult­tyq úılestirýshisi Tatıana Davlet­galıevanyń aıtýynsha, AITV-nyń zııanyn azaıtý úshin bul vırýspen bastapqy kezeńde kúresý jáne aldyn alý jumystaryn júrgizý asa ma­ńyz­dy.

Barlyq júrgiziletin aldyn alý jumystary DDU usynysy boıynsha qadaǵalanady. Elimizde senim pýnktteri jumys isteıdi, onda AITV ınfeksııasynyń aldyn alý máseleleri jóninde túrli keńes beriledi. Aqparattyq-bilim berý materıaldary usynylady, AITV-ǵa ekspress-testileý júr­gi­ziledi jáne shprıster almasý júzege asyrylady. Eń bastysy, árkim der kezinde emdeýdi bastaý úshin óziniń AITV statýsyn bilýi tıis.

Dúnıege deni saý bala ákele ala ma?

Endigi jerde AITV sozyl­maly dert retinde qarastyry­la­tynyn da umytpaǵan jón. AITV-men ómir súretin adamdar el qatarly eńbek etip, deni saý bala týyp, baqytty bola alady. Olardy deni saý adamdardan ajyratatyn jalǵyz nárse, olar ómir boıy antıretrovırýstyq terapııany qabyldaýlary qajet. 1998 jyldan beri Qazaqstanda bul em tegin beriledi. AITV juq­tyrǵandardyń 10%-y ǵana an­tıretrovırýstyq tera­pııa­ny qa­byldamaıdy jáne bul kóp­tegen elderge qara­ǵan­da tó­men kórsetkish emes. Mysa­ly,­ 2018 jylǵy málimett­erge súıen­sek, reseılik AITV juq­tyr­ǵandardyń jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 40%-y antı­re­tr­ov­ı­rýsqa qarsy em almaıdy.

Al AITV-ahýaldy áıelder deni saý balany dúnıege ákelýi ábden múmkin. Anadan balaǵa ınfeksııa úsh jaǵdaıda beriledi: júktilik kezinde, bosaný kezinde jáne balasyn emizgen kezde. Degenmen AITV-ahýalymen júkti bolǵan áıelderge aldyn alý sharalaryn tıimdi júrgizgenniń nátıjesinde deni saý balalar dúnıege keledi.

Erekshe belgileri joq

Bul derttiń erekshe belgileri joq. Ony syrtqy belgiler arqyly anyqtaý múmkin emes. Tipti sımptomdarsyz ótýi múmkin. Esesine ımmýnıtet birtindep, jyldar boıy álsireı beredi. Sondyqtan AITV ınfeksııasy kópjyldyq, az sımptomdy aǵymyndaǵy «baıaý» vırýstyq ınfeksııalar tobyna jatady. Aǵzada vırýs bar-joǵyn bilýdiń jalǵyz senimdi joly – AITV-ǵa test tapsyrý.

О́kinishke qaraı kez kelgen aqparat qoljetimdi zamanda áli de AITV-ny aýa arqyly juǵýy múmkin dep oılaıtyn adamdar bar. AITV aýa, tamshy, sý jáne turmystyq jolmen berilmeıdi. Tipti vırýstyń taralýyna qan sorǵysh jándikter de qatyspaıdy.

Qysqasy, AITV-ny aýyz­­dyqtaý úshin vırýsty erte anyq­­taýǵa baǵyt­tal­ǵan ju­mys­tar jalǵasyp jatyr. Alaıda, ma­mandardyń basty mindeti – el turǵyndarynyń 90%-y óz mártebesin bilýi qajet. Son­da ǵana biz erte me, kesh pe osy vırýsty bir ret jáne máńgilikke joıa alamyz. Búgingi tańda Qa­zaq­standa óziniń AITV statýsyn bilgender sany 76%-dy quraıdy. Demek, qalǵan óz ahýalynan habarsyz naýqastardyń 24%-y basqa­larǵa vırýs juqtyrý qaý­pin joǵa­rylata túsedi.

Búgingi tańda Qazaqstanda AITV ınfeksııasy indeti sho­ǵyr­laný satysynda tur. Halyq arasynda AITV-nyń taralýy 0,1%-dan aspaıdy.

Esepke alýda qandaı qıyndyqtar bar?

AITV statýsymen ómir súrip jatqandardyń jasy negizinen 15-49 jas aralyǵynda. Aýrý juqtyrǵan zeınetkerlik jastaǵy adamdar da joq emes. Bul – der kezinde emin bastamaǵan nemese egde jasqa deıin óz ahýalyn bilmeı kelgender. Zııandy tómendetý baǵdarlamasyn tabysty iske asyrý ıneksııalyq esirtkini qoldanǵan kezde AITV ınfeksııasynyń qan arqyly berilý úlesin tómendetýge múmkindik berdi. Aldyn alý baǵdarlamalaryna úkimettik emes sektor belsendi tartylady. JITS-tyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres jónindegi ortalyqtar ÚEU-men birlesip halyq arasynda salamatty ómir saltyn, jynystyq mádenıetti, nashaqorlyqpen kúresti nasıhattaıtyn túrli buqaralyq is-sharalar uıymdastyrady.

Ne desek te, árbir adam óz densaýlyǵyna jaýapty, son­dyqtan táýekel faktor­la­ryn basqarýdyń aldyn alý jáne júıeli tásili mańyzdy. Bıo­tehnologııalar men far­ma­ko­lo­gııa­nyń damýyna qaramastan, osy aýrýmen kúrestiń túpkilikti quraly tabylmaǵandyqtan, ázir­ge mamandarǵa qalǵan bir­den-bir pármendi qural – ha­lyqty aǵartý jáne aqpa­rat­tandyrý bolyp sanalady. Álemdik deńgeıde AITV ın­feksııasynyń tara­lýyn ba­qylaýdyń eń tıimdi sharasy emdeý jáne aldyn alý is-shara­larynyń úılesimi ekenin umyt­paǵan abzal.

ALMATY