Qumyrsqanyń kóılegi nemese rýhanı hám ımanı jańǵyrý

Rasynda, Qudaıǵa sansyz shúkir, basymyzda toqshylyq dáýren. Neni qalaısyń, ne kıem, ne jeıin demeısiń, tańdaýǵa qaraı túr-túrimen janǵa kerektiniń bári bar. Biraq ómirdi kezdememen ólshep, adamdy topshylaı almaımyz. Desek te, osynsha qaptaǵan dúnıeniń ortasynda adamdardyń qabaqtary qatýly, júzderi jabyrqaýly. Sonda júrekteri neni ańsaıdy, neni qorek etýde, jyrtyǵyn nemen jamap júr? Jalpy, barshylyq adamzatqa ne berýde, bilemiz be?

О́risimizde erkin óriste­ge­ni­mizge otyz jyl ótti, nendeı jetistikterimiz bar? Allaǵa shú­kir, jetken jerimizden tap­qan tabystarymyz álbette bar­shy­lyq. Alaıda, kózge shoqtaı basylatyn bir ǵana jaıt – halyqtyń rýhanı deńgeıi. Bir adamǵa baqandaı otyz jyl – keshegi kúnin búginimen barynsha salystyryp, ara-jigin anyq­taıtyn ýaqyt. О́z-ózin qaı jaǵynan bolsyn damytyp, otyz­ǵa kelgen urpaǵyna ózin dálel­deıtin ájeptáýir merzim.

Qazir kimdi bolsyn, neni bolsyn, izdegen dúnıeńdi áleýmettik jeli­den tabasyń. Tek, onyń paıda­synan zııany kóbirek. Bir qyzyǵy, jelige baılanǵan jyl­qy­lardaı, qoldary sál qalt etse, kez kelgen otbasy taıly-tuıa­ǵy­men uıaly telefonǵa shuq­shıyp, altyn ýaqyttaryn sarp etedi. Tipti birin biri ańdyǵan mysyq pen tyshqannyń alańyndaı. Týys-týǵan, kórshi-qolań, jek­jat-ju­ra­ǵat, abysyn-ajyn, qaıyn-bal­­dyz, tanys-bilis, synyptas-top­tas, qurby-qurdas, basshy-qosshy, ánshi-kúıshi, bıshi-jyr­shy, synshy-minshi, taǵysyn taǵy­lardyń jıyrma tórt saǵattyq ǵumyry zert­te­le­tin jer. О́zinshe saraptama beretin jappaı taldaý ortalyǵy. Eń soraqysy, jyrqyl men tyr­qyl­dyń, ǵaıbat pen kúnániń ota­ny. Al ondaǵy pikirler aq ıt pen kók ıttiń maıdany. Tipten qynjyltatyny, ómir­lik baqytyn otbasynan emes, ǵalam­tordan izdeıdi. Otbasyda bir birimen shúıir­kelesip sóılesý, qupııa syr­lasý, áńgime, suhbattasý joq­tyń qasy boldy. Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambarymyzdyń jolyn joldaǵan kezindegi ata-babalarymyz óz áýletine asa mán berip, jyr aıtysyp, keleshekti boljap, ótkenin bútindeý úshin, bir-biriniń júzin kórýge, qabaǵyn tanýǵa dóńgelene maldas qurýshy edi. Al búgingi bizder jeke-jeke, óz betteri, dara oı, qupııada. Sol qupııa qapııada qaldyrýda. Mine, halyqtyń óz betimen órbigen je­tis­tik deńgeıi. Sonda otyz jyl­da ońalmasaq, elý jylda qa­laı jańaramyz?

Kóp túkirse kól demekshi, eli­­­­­miz­­­degi meshit ımamdary men ıman­­­dy azamattar bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýda. Jaǵ­daı­syzǵa saıa jasap, kóp ba­laǵa bas­pana turǵyzyp, ál-aýqa­­tyna kómek, kıer kıimi men isher asyna deıin tasyp be­rip jatyr. Qalaı oı­laısyzdar, osy toqshylyq adamdardy jalqaýlandyrǵan joq pa? Eń bolmasa, ózine ómir bergen Alla taǵalaǵa sol ómirin senip tap­­syryp, kúnine bes ret ıilip namaz oqýdy, shúkirshilik etýdi álde­­qandaı zor beınet kóretin tá­riz­di. Halyqtyń sanasy rýhanı jań­­ǵyrýdy nelikten qabyldamaı keledi?

Qazaqtyń uly Tóle bıi úsh aqyl­dy ósıet etti. Sonyń biri – tapqan dúnıeńmen maqtanbaý. Bul óz dáýirindegi bir batyrdyń altyn pyshaǵyn jurtqa maqtana kórsetkende aıtqany. Desek te, búginde báriniń qoly maıly emes. Árıne, baı qýatty bolý nemese jurttan ozý shart emes. Biraq aramyzda búginge deıin myna zamanaýı órkenıetti kórmegen jandar barshylyq. Qymbat kóılek demeıin, pul shúberektiń túsin kórmeı, onyń ıisin sezbeı-aq taza aýa men jazıra dalanyń alaqa­nyn­da qannen-qapersiz tútinin tútetip otyrǵan otbasylar bar. Al olardyń rýhanı tazalyqtaǵy kele­li ósim­tal urpaǵynyń kó­keıin­de ne bar, kim biledi?

Qazir án-sánimen dúnıe tabý­shy­­lardyń qaı-qaısysy bolmasyn, mingen kóligin, syıǵa alǵan gúlin, satyp alǵan shúberegin el aldyna shyǵaryp: «Meniń tapqan dúnıem, jetken shyńym osy» dep, áleýmettik jelini urshyqsha ıirip otyr. Bireýdiń jıǵan dúnıesine jaman­dyq tileýden saqtasyn. Alaıda, bul isterin kimder kórýde, ol basqa­larǵa úlgi me, álde kúlki me? Ol bireýge qýanysh pa, álde qaıǵy ma? Budan kimniń kóńili tasy­dy, kimniń júregi jasydy? Osy jaǵyn nege oılamaıdy? Mun­daıdy turmysy tómen otbasy­lar da istegisi keledi. Olarǵa Alla bermedi, múmkin synaǵy bolar, múmkindigi joq shyǵar. Bile bil­seńizder, budan júrekterge pás­tik uıalaýda, qyzǵanysh pen kóre­almaýshylyq týyndap, taǵ­dyr­lar tolqýda. «Meniń de án aıtqym keledi», «Meniń de qyzym qymbat kóılek kıse eken» nemese «Meniń de ulym kólikti bolsyn» degen oılar sharyqtap, shańyraqtarda oıran salýda. Iаǵnı áıeli kúıeýiniń, kúıeýi bolsa áıeliniń kemistikterin biriniń betine biri basyp, Alla aldynda qunsyz qalyp ketetin qadirsiz dúnıege elikteýden óz bere­ket­terin ózderi alyp, otbasynyń shyrqyn buzyp, jamandyqqa bet alýda. Múmkin kinárat ár adamnyń ózinde shyǵar. Degenmen, taıaqtyń eki ushy bar emes pe, osyndaı jaǵdaılarǵa sebepker bolý negizinde kimge jaqsy? Bálen myńǵa shashyn taratyp, bet júzin ásemdetý máńgiliktiń sulýlyǵyna jatpaıdy. Kezinde aınaǵa qarap, óziniń sán-saltanatyna masattanyp, maqtanyp otyrǵan áıgili Harýn Rashıdke perdeniń artyna jasyrynǵan qyzmetshisi «Sizdiń osy sulýlyǵyńyz máńgilikke saqtalsa ǵoı» degeni bar. Ende­she, eshbir jannyń kóńiline kóleńke bolmaǵan jón. Buǵan din sharı­­ǵa­ty nemese úlken danalyq qajet emes. Júrektegi ýystaı ıman, Qudaı bergen sál sana bolsa jetkilikti. Osy turǵydaǵy pash etilgen maqtan ister Qudaı dúnıe bergenimen, aqyldan kemdeý etkendi kórsetedi. Sonsha jeńil jolmen kelgen dúnıe sonsha jeńil­dikpen tarap, ne tuqymyna, ne ózine paıda bermeıtini tarıh­tan aıqyn. Dúnıesin maq­tan etý, onymen eldiń aldyn­da daralaný – meıirsizdik, qadir­sizdik, mádenıetsizdik. Sharı­ǵat shartynda buǵan tyıym bar. Muhammed (s.ǵ.s) paı­ǵam­barymyz qyzyl sary kıim kııýdi jáne tákap­par­lyqpen elden oqshaýlanyp, ózin kóp­­shi­likten artyq sanaýdy shaıtan isteri ekendigin meńzegen. Hal­qy­myzdyń «Jaman jegenin aıtady» degendeı, ımam Ǵazalı (r.ǵ) «Adam ishken-jegenimen maqtansa, ol adamnyń quny sol taǵamnan shyǵatyn nársege teń» degeni bar. Múmkin osyndaı elikteý, adamı qasıettiń joǵalýy, shynaıy júrekterdiń qaraıýy, túkke darymaı qadirsiz bolýy, basyna qaıǵy-qasiret alyp kelýi, qunsyz dúnıeniń sharyqtap ketýi qııamet belgi­le­ri­nen bolar. Desek te, maqtaný jaman qylyq. О́ıtkeni qazirgi zamanda adamdy eldiń aldyna shyǵaratyn bir aýyz án men bir bettegi sán bolyp qaldy. Sebebi tuqymnan tuqymǵa emes, kóshe kezgen adamnyń taqqa shyǵýy, eldiń kózi úshin jymııa sýretke túsý, baı baıǵa, sý saıǵa degendeı, tabıǵattyń buzylyp, kóringen jerden sý shyǵyp, kórin­gen jerdi ný basyp, keshegi jaıaý adamnyń búginde sálem bermeı qalýy qııamet belgilerinen dep túsindiriledi.

Dintanýshy retinde mektep­ter­ge jıi baryp, ujym qyz­met­ker­leri, oqýshylarmen kezdesip turamyn. Bir kezdesýde «Bul mekteptiń ishinde bir áýlıe bar» degenimde, barshasy onyń kim ekendigine oılanyp, árkim ózin topshylap, aqyrynda tappady. Ol dara qasıetti adam – ony eshkim elemeıdi, eńbegin baǵa­lamaıdy, oǵan basshylar ursyp, oqýshylar mensinbeı qaraıdy. Kıimi qarapaıym, júzi ıgi, qabaǵynda kirbiń, jumysy adal abzal jan. Onyń áleýmettik jelisi joq, balalarynda bastyrmaly eń arzan uıaly telefon. Ol osy mektepte eńbek etetin ana­lar...

 Nurlan qajy BAIJIGITULY,

dintanýshy, ımam

 ALMATY