Dáriger Teraevıch

HIH ǵasyr kásibı medısınanyń qo­ǵamdyq ómirge baıaý enip, aýyq-aýyq boı kórsetetin juqpaly aýrýlardan tu­­tas aýyldardyń qynadaı qyrylǵan qıyn kezeń bolǵany tarıhtan belgili. Kásibı dári­gerlerdiń jetkiliksizdiginen aýrý bel­­gilerin áý bastan dóp basyp anyqtaý, indet oshaqtaryn oqshaýlaý jáne qajetti em qoldanýdyń bolmaýynan epıdemııalar jerimizde keń taraǵan-dy.

Osy oraıda myńdaǵan adamdardyń ómi­­rin qıyp, halqymyzdyń ósimine aı­tar­lyqtaı nusqan keltirgen oba, sheshek, ty­rysqaq jáne t.b indetterdiń oırany tý­raly aqparattardy zamana aınasy kór­kem týyndylardan da keziktiremiz.

HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy ha­lyq arasynda az da bolsa kásibı dá­ri­­ger­­­­­­lerdiń jumys isteı bastaýy, den­saý­lyq salasyndaǵy aýyr ahýaldyń edáýir­ jaqsara túsýine oń yqpalyn ja­sa­dy. Sol bir qıyn kezeńde sany at tóbe­lin­deı ǵana bolyp, syrqat jandarǵa qar­lyǵashtyń qanatymen sý sepkenindeı kó­mek kórsetken toptyń arasynan Sezarı Teraevıch te tabylǵan-dy.

Halqymyzda «Jaqsynyń jaqsyly­ǵyn aıt, nury tasysyn» degen sóz bar. Osy turǵyda, tulǵanyń qazaq jerinde at­qarǵan kópqyrly qyzmetin búgingi býynǵa tanystyrý, tarıh aldyndaǵy, ar-ojdan aldyndaǵy paryzymyz, min­detimiz.

Sezarı Teraevıch (polıaksha Cezary Terajewicz) qazaq halqymen taǵdyrlas po­lıak ultynyń perzenti. Uzaq ǵasyr­lar Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa aıma­ǵyndaǵy áleýetti memleketter qata­rynda bolǵan Rechpospolıtanyń HVIII ǵasyrdyń sońǵy shıreginde álsirep, polıak jerleriniń Reseı, Prýssııa jáne Aýstrııa syndy alpaýyt kórshileriniń ýysynda ketkendigi belgili. Teraevıch tarıhı polıak jerleriniń reseılik bóli­ginde, anyǵynda Vılen gýbernııasynda 1833 jyly dúnıege kelgen. Shyǵý tegi bo­ıynsha aqsúıek teginen (shlıahta).

Bolashaq dáriger 1858-1863 jyldary Máskeý ýnıversıtetiniń medısına fakýltetinde bilim alady. О́zi qalaǵan mamandyǵyn orda buzar otyz jasynda támamdap, dáriger atanǵan Sezarı ómi­riniń sol bir sáti polıak halqynyń ult azattyǵy úshin jappaı qolǵa qarý al­ǵan, 1863-1864 jyldardaǵy «Qańtar kó­terilisine» sáıkes keledi. Eliniń azat­tyǵy jolynda dáriger retinde kó­te­rilisshiler qatarynan tabylǵan Teraevıchti de osy bir oqıǵanyń keleshek sal­dary aınalyp ótpeıdi.

Kóterilis aıaýsyz basyp janyshtal­ǵan­nan keıin jazalanǵan myńdaǵan qan­dastarynyń qatarynda Sezarı de isti bolyp, ımperlik bıliktiń sheshimimen Si­birge, aldymen Tobyl gýbernııasynyń Týrınsk, sońynan qazaq mekenderine ir­geles Tara qalasyna jer aýdarylady. Adam taǵdyrynda áste kezdeısoqtyq bol­masa kerek. Jas azamattyń osymen qur­dymǵa ketti degen qyzmet joly endigi jerde soǵan deıin ózine beımálim óńir­men baılanysty qalyptasady.

Bılik tarapynan salynǵan tyıymǵa qa­ramastan, S.Teraevıch osy bir shalǵaı eldi mekende em izdegen barlyq syrqat jandarǵa qolynan kelgen kómegin aıamastan, kásibı medısınalyq qyzmet kór­sete bastaıdy.

Teraevıchtiń biliktiligi men adal­dy­ǵyn laıyqty baǵalaǵan qala turǵyn­dary bılikten onyń zańdy negizde medı­sınalyq praktıkamen aınalysýyna ruq­sat berýin surap, petısııa tapsyrady. Petısııa astynda ondaǵan adamnyń qoly qoıylǵan-dy. Dárigerlerdiń jet­kiliksizdiginen bılik jer aýdarylǵan Se­zarıge medısına salasynda zańdy qyz­met kórsetýge ruqsatyn beredi.

Tarada dáriger Teraevıchtiń bedeli óte joǵary bolǵandyqtan ony qalada qal­dyrý ımperlik bılik tarapynan qaýipti dep baǵalanady. Nátıjesinde «kóte­ri­lisshi dáriger» tıisti organdar ta­ra­­py­nan udaıy qatań baqylaýda bolady.

Reseıdiń eýropalyq bóliginen shal­ǵaı, klımaty qatal osy bir shaǵyn qala­shy­ǵynda ótkizgen jyldar Sezarıdi adamı turǵydan em izdegen syrqattardyń, sony­men qatar kómekke muqtaj, turmysy tó­men jandardyń muńyn uǵýǵa, al kásibı tur­ǵydan jan-jaqty tolysa túsýine sep bo­lady.

1870 jyl Teraevıch úshin jaqsy ja­ńalyq­tardan bastalady. О́z «qylmy­sy­nyń jazasyn» ótegen dáriger Aqmola ob­lysynyń ortalyǵy Aqmola qalasyna ýez­dik dáriger laýazymyna qyzmetke keledi. Nátıjesinde Saryarqa jerinde to­ǵyz jyldaı jumys atqarady. Ýezdik dáriger bola júre jergilikti qazaq hal­qynyń ómirimen jete tanysady. О́zine júktelgen mindetterdi abyroımen atqa­ryp, eldiń alǵysyna bólenedi.

1879 jyl Sezarı ómirindegi erekshe kezeń edi. Sol jyly ýezdik dáriger laýa­zymynda Semeı qalasyna aýysqan Teraevıch shańyraq kóteredi. Qyzmetinen demalys alyp, týǵan jerine de baryp qaıtady. О́zin uzaq jyldar kórmegen týystarynyń yqpaly ma, álde ózge sebepter túrtki boldy ma, eline jaqyn bo­lý maqsatynda Sezarı otbasymen Re­seıdiń Rıazan gýbernııasyna qonys aýdaryp, jergilikti dáriger (orys.Zem­skıı vrach) retinde qyzmet atqarady. О́mi­riniń kelesi on jyldyq kezeńinde tur­mysy aýyr qatardaǵy aýyl dárigeri bol­ǵan Teraevıch búırek syrqatyna shal­dyǵady. Degenmen dertine shıpa izdegen syrqattarǵa kómek kór­setýin bir sátke de doǵarmaıdy. Jan­­­­­­­qııar­lyq eńbegi ar­qyly qarapaıym ha­­lyqtyń alǵysyna bó­lenedi. Týǵan jerine jaqyn aýmaqta qyz­met etkenimen, dárigerdiń qazaq dalasyna ańsary aýady da turady.

Aqyry, 1883 jyly Teraevıch О́s­kemen qalasyna qyzmet aýystyryp, on­da óz ǵumyrynyń sońǵy kúnderine deıin ómir súredi. Alǵashqy jyldary qalalyq jáne ýezdik dáriger retinde ju­mys istese, 1900 jyldan О́skemen ýezi – 1-ýchaskesiniń dárigeri laýazymyn at­qarady. Málimet boıynsha, 1898 jyly dá­riger Sezarı Teraevıch «shtattaǵy ke­ńesshi» (orys. Statskıı sovetnık) azamattyq sheninde bolǵan.

Teraevıch jumys istegen jyldary О́s­kemen qalasynyń júıeli damýy óz jal­ǵasyn tabady. 1868 jyldan ýezdik qala mártebesin alǵan shaharda araǵa ýaqyt sala Erler ýchılıshesi, Marıın áıel­der ýchılıshesi jáne birqatar kásip­kerlik nysandary salynady.

Patsha ókimeti kezeńinde Shy­ǵys Qazaqstan óńirinde saıası kóz­qa­ras­­­ta­ryna baılanysty jer aýdaryl­ǵan «halyqshylar» (orys. narodnıches­tvo, narodovolsy) men polıaktar kóp­tep sanalatyn. Olardyń arasynda da túrli mamandyq ıeleri kóp edi. Rý­hanı jáne ustanym turǵysynan jaqyn bol­ǵandyqtan Sezarı Teraevıch О́s­ke­mendegi alǵashqy kezden-aq atalǵan top ókilderimen tyǵyz baılanysta bola­dy.

Dáriger, saıası jer aýdarylǵandar negizgi bóligin quraǵan jergilikti zııaly qaýymnyń bastamalaryn qyzý qoldap, jer­gilikti mádenıet oshaqtarynyń, áleýmettik nysandardyń negizdelýine yq­pal etedi. Teraevıch ásirese saıası aı­daýdaǵy tanymal ǵalym, ólketanýshy, Abaı­dyń dosy – Evgenıı Mıhaelıspen ete­ne jaqyn edi. О́z kezeginde qos tul­ǵanyń bir-birine degen erekshe qurmeti, ótkir ázilderi sol kezeńdegi óskemendik zııa­ly ortalarda keń áńgimelenetin-di.

1896 jyly músheleriniń deni saıa­sı jer aýdarylǵandardan turǵan «Ha­lyqtyq bilim berý jónindegi qam­qorlyq qoǵamynyń» bastamasymen oqyr­man zaly bar О́skemen kitaphanasy ashy­lady. Bul osy kúngi A.S.Pýshkın atyn­­daǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq kitap­hanasy.

Al densaýlyq saqtaý salasyna keler bolsaq, О́skemenniń bekinis bolǵan ke­zeńinen áskerı gospıtal jumys istegeni belgili. Biraq HIH ǵasyrdyń 80 jyldaryna deıin eldi mekende qala tur­ǵyndaryna arnalǵan emdeý mekemesi bol­maǵan edi. Tıisinshe lazarette tek áskerıler ǵana emdelgen.

Tarıhı málimetterden HIH ǵasyrdyń 70 jyldarynyń basynan qalada turaqty negizde 1 dáriger jáne 1 medbıke (akýsher qyzmetinde) jumys istegenin oqı­myz. Alaıda, qala turǵyndaryna arnal­ǵan 7 oryndyq alǵashqy emdeý me­ke­mesi tek 1884 jyly ashylady. Al qa­la­daǵy alǵashqy dárihanany saıası jer aýda­rylǵan Vasılıı Inkov ashady.

Sezarı Teraevıchtiń ómiri men qyz­metine oralar bolsaq, ol О́skemenge aýys­­qan alǵashqy kúnderinen-aq ja­ńa qyz­metine qulshyna kirisedi. Dári­ger­lerdiń ótkir turǵan jetkiliksizdigi jaǵ­­daıynda ýezd ortalyǵynyń ózinde de, odan tys aýmaqtarda da jumys atqa­rady.

Teraevıchtiń ýezd dárigeri laýazy­myn­daǵy jyldary óńirdiń Katonqaraǵaı aýylynda, araǵa ýaqyt sala О́skemen ýeziniń 3-ýchaskesinde qazaq halqynan shyqqan alǵashqy kásibı dárigerlerdiń biri, Tom ımperatorlyq ýnıversıtetiniń tú­legi – Ámire Aıtbakın qyzmet etken bo­latyn. Bul eki tulǵany ózara jaqsy tanys boldy dep tolyq senimmen aıta ala­myz. Oǵan negiz: birinshiden, sol kezeńde óńirde joǵarǵy medısınalyq oqý ornyn bitirgen dárigerler saýsaqpen sanar­lyqtaı bolýy, ekinshiden, olardyń bir ýezde jumys isteýi. Qos tulǵanyń baılanystary ózge bir maqalanyń ta­qyryby atanýǵa ábden laıyqty bol­ǵandyqtan dáriger Teraevıchke qaıta oıy­sar bolsaq, Shyǵys Qazaqstandaǵy eń­bek jolynda Sezarı óziniń sátti júr­gizgen em-domynyń, qajyrly eńbeginiń, adaldyǵy men usaq detaldarǵa deıin mán beretin uqyptylyǵy arqyly qarapaıym halyqtyń alǵysyna ıe bolady.

Qarjy jetimsizdigine qaramastan qalalyq emhananyń múmkindikterin arttyrýǵa udaıy kúsh salady. HIH ǵ. 90- jyldarynyń basynda burynǵy salyq ınspektory S.Pýzyrev óz úıin emhana fondyna tapsyryp, nátıjesinde, emdeý mekemesi keńeıe túsedi.

Joǵaryda kórsetilgendeı HIH ǵa­syr­­daǵy dárigerlerdiń basty mindet­teriniń biri keń taralatyn epıdemııalarmen kúres-tin. Sóz bolyp otyrǵan júz­jyldyqtaǵy qaýipti indetterdiń biri tyrysqaq aýrýy edi. Qolda bar resmı málimetterge qaraǵanda tyrysqaqtyń qazaq dalasyna taralýy alǵash 1829-1830 jyldary tirkelgen. Hıýadan kelgen indet Ortalyq Azııaǵa Parsydan engen bolatyn. Nátıjesinde indet shar­pyǵan qazaqtardyń tutas aýyldary qy­nadaı qyrylady. Araǵa ýaqyt salyp 1848-1849 jyldary eldiń ońtústik aýdan­darynda tyrysqaq qaıta óris alady. Juqpaly aýrý 1871 jyly da boı kór­setken.

1891-1892 jyldary Qazaqstanda tyrys­qaqtyń kezekti taralymy tirkel­gen.

HIH ǵasyrdyń 90 jyldary qazaq jerleri úshin qurǵaqshylyqqa toly bolady. Nátıjesinde Aqmola, Torǵaı, Oral, Semeı, Syrdarııa oblystarynda astyq tamyryna deıin kúıip ketedi. Bul týraly «Sıbırskıı vestnık» gazeti Ertis boıynda ashtyqtyń bastalǵandyǵyn atap ótip, «negizgi tutynys taýarlaryna baǵanyń kóterilgendigin» málimdegen.

О́ńirde oryn alǵan aýyr jaǵdaı О́skemen ýezin de aınalyp ótpedi. Ýezge tyrysqaq indetin dalaly aımaqtarda bolǵan kópester ala keledi. Jumys shash etekten bolǵanymen tutas ýezge nebári eki dáriger ǵana qyzmet kór­se­tetin. О́ziniń alpysqa taıaǵan jasyna qaramastan Teraevıch barlyq syr­qat­tardy aralap, qajetti emin jasap, pro­fılaktıkalyq sharalardy eskertip otyr­­dy. Biraq ózi saqtanbastan súzek aýrýyn juqtyryp, sonyń saldaryn ǵumyrynyń sońyna deıin tartady. Bir syrqat ekinshisiniń ýshyǵýyna sebep bolady. Dárigerdiń syrqaty ásirese 1901 jyldyń qysynda qatty asqynady. Onyń densaýlyǵynyń aýyrlyǵyn ýezd bas­­­shysynyń: «Jalpy onyń jýyq arada jazylatyndyǵynan úmittenýge bola ma, álde onyń syrqaty belgisiz ýaqytqa sozyla ma? Bul týraly málimet men Teraevıchke kómekke baǵyttaǵan dáriger Jılınskııdiń qysqa ýaqytta, juqpaly aýrýdyń paıda bo­lýyna baılanysty Qarqaraly qalasyna jol júrýine baılanysty kerek» degen málimetinen ańǵarýǵa bolady. Sońynda, uzaq jyldar aıdaýda bolǵan, aǵzasy álsiregen S.Teraevıch 1901 jyldyń 5 mamyrynda ókpe syrqatynyń asqynýynan dúnıe salady.

Bilikti dáriger, adal ári meıirban jan­ S.Teraevıchtiń qazasy tutas Shyǵys Qa­zaq­­stan jurtshylyǵynyń qabyrǵasyn qaıystyrady. Marqumnyń ósıetine sáıkes, onyń jerleý rásimi azamattyq negiz­de atqarylyp, oǵan qalyń qala jurt­shylyǵy qatysady. Sezarı Terae­vıch syndy seriginiń, pikirlesiniń qazasy Evgenıı Mıhaelıske de óte aýyr tıip, ol kóz­kór­genderdiń málimetinshe, qaıǵydan uzaq ýaqyt boıy aryla almaǵan eken.

Dáriger týraly zamandastarynyń pikir­leri qundy. Solardyń biri B.Gera­sımov: «ol óte joǵary bilimdi ári ǵy­lym­nan alystamaǵan, tamasha dáriger edi...ótkir oıly jan edi....О́skemendegi orys saıası jer aýdarylǵandary, jer­gi­likti zııalylar Teraevıchke úlken qur­metpen qaraıtyn» delingen málimet qal­dyrǵan.

Keńestik kezeńniń zertteýshisi G.Men­drına óz eńbeginde S.Teraevıch týraly «nátıjeli emimen, qajyrly eńbegimen, rııasyzdyǵymen jáne uqyptylyǵymen ózinen keıin jaqsy atyn qaldyrdy» de­gen toqtamǵa keledi.

S.Teraevıch 1901 jylǵy 8 mamyr kúni qalalyq zıratqa jerlenip, onyń beıi­ti tarıhı eskertkishke aınalady.

Otbasyna keler bolsaq, Teraevıch tekti áýlettiń ókili bolǵandyqtan sol dástúrdi ustanyp, óz perzentterine de sapaly bilim, sanaly tárbıe bergen jan. Túrli derek kózderine sáıkes Teraevıch­ten bir ul jáne bir qyz taraǵan. Joǵa­ry oqý ornynda oqyp júrgen uly ákesi dú­nıe salǵan jyly týberkýlezden qaıtys bolady.

Al qyzy Peterbýrg konservatorııa­synda bilim alǵan. Derek kózderiniń ju­tań­dyǵyna baılanysty otbasy múshe­leriniń esimderin anyqtaý múmkin bolmady. Bir anyǵy, Teraevıchtiń qazasynan keıin onyń jubaıy men qyzy Vılen gýbernııasyna qonys aýdarǵan.

Halyq danalyǵy: «Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi» deıdi. Osy oraıda bilikti dáriger, qoǵam qaıratkeri, zamanynda eńkeıgen qarttan eńbektegen balanyń ómirine deıin arasha túsken abzal jan Sezarı Teraevıchtiń aty umy­tylmaq emes. Dárigerdiń qazasynan beri arada 120 jylǵa jýyq ýaqyt ótse de onyń tulǵasyna, qyzmetine arnalǵan maqa­lalardyń aragidik jaryq kórýi sózi­mizdiń dáleli.

 Jandos ÁÝELBEKULY,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

 VARShAVA (Polsha)