Kınolog Ǵabıt pen jeti jastaǵy Sendı
Aqtóbe oblystyq Polısııa departamentine qarasty kınologııalyq qyzmet ortalyǵynyń aǵa ınspektory Ǵabıt Júsipovtiń (sýrette) osy salada eńbek etkenine 7 jyl tolǵan. Qazirgi tańda polısııa kapıtanynyń qaraýynda 3 qyzmettik ıt bar. Solardyń arasynan Sendıdiń orny bólek. О́ıtkeni nemis ovcharkasy kınolog alǵash jumysqa kiriskennen onymen birge «jasasyp» keledi.
– Osy ortalyqqa kelgen boıda basshylyq qolyma birden nemis ovcharkasynyń kúshigin tabystady. Ile-shala ekeýmiz 3,5 aı ýaqyt aralyǵynda Almatydaǵy kınologııalyq ortalyqta adam izin kesý boıynsha arnaýly kýrstan óttik.
Meniń Sendıim qashyp bara jatqan kúdiktini ustaýǵa, ıis arqyly qylmyskerdi anyqtaýǵa mashyqtanǵan. Jalpy, janýardyń tuqymyna qaraı onyń kınologııadaǵy baǵytyn baǵdarlaýǵa bolady. Mysaly, nemis jáne belgııalyq ovcharkalar tiri janmen «jumys istep», jarylǵysh zattardy da taba alsa, labrador men spanıelder esirtkini izdeýge jumyldyrylady. Bulardyń barlyǵy Aqtóbeniń klımatynda ómir súre alady, ystyq pen sýyqqa shydamdy. Mende nemis ovcharkasynan basqa, taǵy eki ıt bar. Biraq baǵyty bólek, olar esirtki men jarylǵysh zattarǵa «ósh», deıdi áńgimelesýshimiz.
Aqtóbe qalasynyń irgesinde ornalasqan ortalyqty mekendeıtin Sendıdiń «jumys ýaqyty» tańǵy saǵat 8-de bastalady. Aldymen ıtti kınolog pen mal dárigeri jiti tekserip, 30-40 mınýtqa jazyq jerge boı jazýǵa jiberedi. Sosyn 1-2 saǵatqa sozylatyn jattyǵý jumystary júrgiziledi. Odan keıin, árıne janýarmen túrli oıyndar ótkiziledi. Osy proseske kýá bolǵan biz – fotograf ekeýmiz ıttiń oıynǵa erekshe yqylasty ekenine, ıesiniń ár pármenin buljytpaı ári tez oryndaıtynyna kýá boldyq. Ol da bala sııaqty: kóńil bólgendi, erkeletip-emirengendi jaqsy kóredi... Keıin bul 1 kúnge jalǵasatyn kánigi qyzmetke ulasady. Táýlik boıy kezekshilikke shyqqan úıretilgen ıt ıesimen birge kelesi kúni demalady. Bul ár kınolog bir aıda 15 kún qoǵamdyq tártipti qorǵap, sonsha merzim tynyǵady degen sóz.
Ittiń azyǵy kúnine eki ret – tańerteń jáne keshke quramy dárýmenge baı, arnaýly jem, sýymen birge beriledi. Azyqtyń bir kúndik mólsheri – 510 gramm. Osy rette barlyq talap-buıryqtardy múdirmeı oryndaǵanda qyzmettegi serigin qalaı erkeletetini jóninde Ǵabıttiń ózi:
– О́zin jaqsy jaǵynan kórsetkende, túrli taǵamdar usynamyn. Mysaly, ıtime anda-sanda súıek, shujyq ákelemin. Sol sııaqty keıbir áriptesterim etti pisirip, sony usaqtap beredi. Keıbireýler úıinen pechene tasıdy...
Bul jerde kınologııa qyzmetiniń ujymdyq jumys ekenin umytpaǵan jón, nátıje bir-birimizge tikeleı baılanysty. Máselen, jyl basynan beri Sendıdiń aralasýymen
2 qylmysty tolyq ashtyq. Osynyń ózi – jaqsy kórsetkish. Tergeý amaldaryna kómektesetin kezderi de kóp. Qalalyq jerde kúdiktini izdep tabý óte qıyn. Kópshiligi kólikpen qatynaıdy – sonyń saldarynan zań buzýshynyń ıisi oqıǵa bolǵan orynǵa qajetti deńgeıde «sińbeıdi». Al jaıaý júrip zań buzǵandardy izdeýge kelgende áńgime basqa, dedi.
Itti aptasyna 2-3 ret jýyndyryp, kútimin jasap, sol arqyly grýmerdiń de mindetin atqaratyn Ǵabıt esinde qalǵan qyzyqty oqıǵanyń joqtyǵyn, tosynnan eshteńeniń bolmaıtynyn aıtady. О́ıtkeni munda qaýipsizdik erejeleri qatań saqtalady, bári josparǵa saı júrgiziledi. Baýyryn endi kótergennen asyrap-baqsa da, ıt úıretýshi mamandar haıýannyń aty – haıýan ekenin bir sátke de esten shyǵarmaıdy. Dese de, baýyr baspaı báribir tura almaısyń...
– Itter 8-10 jasqa deıin sap túzep, qatardan qalmaıdy. Qartaıyp, densaýlyǵy syr bere bastasa, arnaıy komıssııaǵa salynady. Ondaǵylardyń synynan ótse, qyzmet etý ýaqyty uzartylady. Al oǵan jaramasa, dári berilip, máńgilik uıqyǵa ketedi... Sendıim ázirge sergek, boıynda sharshaý baıqalmaıdy. Fızıkalyq jaǵdaıy qyzmetke saı kelmeı qalsa, úıge birjolata alyp ketýge bolady. Biraq men kópqabatty úıde turamyn, qansha qımasam da asyraıtyn jerim joq. Ári ol týraly oılaǵym da kelmeıdi, áli erte, – dep syr aqtardy 31 jastaǵy kınolog.
Jyl saıynǵy eńbek demalysyna shyqqanda, Ǵabıt qaraýyndaǵy ıtterdi kınologııalyq qyzmet ortalyǵyna qaldyrady. 30 kún olarǵa sondaǵy mamandar tek kúndelikti azyǵyn berip, kútimin jasaıdy. Tórtaıaqtylar basqanyń pármenine qulaq aspaq túgili, ol ótkizgen jattyǵýlardy da oryndamaıdy. Adal janýardyń ıesi uzaq demalystan keıin ortalyqqa oralǵandaǵy jaǵdaıdy sózben jetkizý múmkin emes, ony tek kórý kerek! Estý men ıis sezý qabileti erekshe damyǵan ıtter ıesin birneshe shaqyrym jerden sezip, túrli daýystar shyǵaryp, qysqasy, balasha máz-meıram kúı keshedi eken.
Qylmystyń barlyq túrin ashýǵa qatysady
Aqtóbedegi kınologııalyq qyzmet ortalyǵynyń basshysy Sapabek Rahımovtyń aıtýynsha, munda qyzmettik ıtterdiń barlyǵy 6 aılyǵynan bastap Almatydan ákelinedi. О́ńirde 15-ten astam kınolog 40-qa jýyq ıisshil ıtti kútip-baptaıdy. Jyl sońyna deıin ortalyq taǵy
5 kúshikpen tolyǵady dep kútilýde.
Mamandar ıttiń tuqymyna qaraı qyzmet etý salasyn anyqtaıdy. Mindetti túrde kúshiktiń súıekteriniń qurylysy, bulshyq etteriniń damýy, júıke júıesine basa nazar aýdarylady. Eger bir jerinen kemistik baıqalsa, birden qyzmetke jaramsyz dep tanylady. Irikteýden ótkenderdi 3,5 aı kóleminde osy iske baýlımyz. Odan soń, álbette, kúndelikti jattyǵýlar. Ylǵı arnaýly emhanalarǵa qaratyp, ekpe saldyramyz.
Bıyldyqqa bizdiń ortalyqtyń kómegimen 270-ten astam qylmys ashyldy. 100 kılodan astam esirtki zattary tárkilendi. Qyzmettik ıtter urlyq, qaraqshylyq, kisi ólimi, bir sózben aıtqanda, qylmystyń barlyq túrin áshkereleýge atsalysady.
Mundaǵy ıtter birneshe topqa bólinedi: jarylǵysh zattar, oq-dári, qarý-jaraq izdeıtinder, esirtkini tabýǵa mashyqtanǵandar, iz kesetinder jáne odorologııaǵa beıim janýarlar. Árqaısysyna júkteletin tapsyrmalar, júrgiziletin ádis-tásilder bólek, – deıdi Sapabek Rahımov.
Polısııa qyzmetiniń bir tarmaǵy – kınologııada Halyqaralyq uıymdardyń tarapynan qoldanýǵa ruqsat etilgen 20-dan astam ıttiń tuqymy bar. Olardyń arasynan qolǵa úıretilgen, jer-jerde kóptep «qyzmet etetin» nemis pen belgııalyq ovcharkalardy, spanıel, labrador, pıncher, shnaýser, terer, taksa, retrıver, pýdel, t.b. ataýǵa bolady. Oblysta bul tizimdeginiń alǵashqy tórteýi ǵana kezdesedi. Ortalyq basshysy
17 jyldyq eńbek tájirıbesinde Arlan, Baron, Belıs, Zıla atty senimdi serikterdiń minsiz iz kesýshiligi umytylmaıtynyn, olardyń izin jalǵaıtyn alǵyr ıtterdiń ósip kele jatqanyn atap ótti.
Áńgime arasynda «Qazaqtyń tazysy da óte aqyldy. Onyń ıis sezý qabileti myqty damyǵan. Nelikten tól janýarymyz kınologııada qoldanylmaıdy?» – dep saýal qoıǵanymyzda, polısııa maıory munyń olardyń quzyrynda emes ekenin, halyqaralyq kınologııa federasııasy qyzmettik ıtterdiń tuqymynyń tizimin jasaqtaıtynyn jetkizdi. Artynsha aldaǵy ýaqytta tártip saqshylarynyń tórtaıaqty qolǵanattaryn shaǵylystyryp, kúshik alý josparda bar ekenin qosty.
«Kınologtar jan-janýarlarǵa jaqyn bolýy, olardyń «tilin» túsinýi kerek. Sosyn sportpen aınalysýy qajet. Sebebi ıt árdaıym júgirip, oınaıdy, jalpy qozǵalysqa beıim janýar. Soǵan saı, ıesi de belsendi bolǵany jón. Áskerı tártip, sózsiz, erekshe mańyzǵa ıe. Ortalyqta mamandyǵyna qyzyǵýshylyǵy zor, jas jigitter kóp», dep sózin qorytyndylady ol.
Bizdiń elde polıseı-ıtterdi úıretýge ótken ǵasyrda ǵana den qoıylsa, dúnıe júzinde bul áldeqashan qolǵa alynǵan. Ejelgi Grekııa men Rımde atalǵan janýar túrin «tárbıeleýge» baıaǵyda-aq mán berilgen. Kınologııanyń otany sanalatyn Germanııa men Anglııa memleketterinde saladaǵy qazirgi jaǵdaı bárinen ozyq. Ondaǵy arnaýly jasaqtaǵy qyzmettik ıtterdiń sany da bizdikimen salystyrýǵa kelmeıdi.
Adaldyq pen tózimdilikti tý etken janýarǵa dúnıe júzinde kóptep eskertkish qoıylyp, fılmder túsirilgen. Jazylǵan kórkem shyǵarmalar da az emes. Máselen, b.z.b. IH ǵasyrda «Korınfanyń qorǵaýshysy jáne qutqarýshysy» degen belgimen Soter atty ıtke tiri kezinde eskertkish qoıylsa, qıyn-qystaý ýaqytta adamdarǵa vaksına jetkizgen Balto degen ıttiń músini Nıý-Iorktiń ortalyq saıabaǵynda qasqaıyp tur. Japonııanyń Tokıo qalasyndaǵy Sıbýıa stansasynda oryn tepken áıgili eskertkishti de bilmeıtinder kemde-kem shyǵar, ol ıesin 9 jyl kútken Hatıko atty ıtke arnap jasalǵan. Parıj qalasyndaǵy Sena ózeniniń jaǵalaýynda Alpide 40 adamdy qutqarǵan Barrı atty senbernarǵa da osyndaı qurmet kórsetilgen. Sol sııaqty bizdiń Aqtóbe óńirinde de 2014 jyly aýǵan soǵysynyń ardagerleri Beda atty nemis ovcharkasynyń eskertkishin turǵyzdy! Qyzyljar aýylyndaǵy bul eskertkishtiń janynda sýretke túsetinder barshylyq. Qazaq qalamgerleriniń arasynda ıt týraly povest, kórkem shyǵarma jazǵandardyń kóptigin eskersek, «Hatıko» sııaqty erekshe áser qaldyratyn fılmderdiń óz elimizde túsirilýi bek múmkin. Bul aty ańyzǵa aınalyp, ıesin ajaldan arashalap qalǵan ıisshil ıtterge de qatysty. Sebebi jyl ótken saıyn qyzmettik ıtterge degen suranys, tıisinshe qurmet te artpasa, kemip otyrǵan joq.
Aıbek TASQALIEV,
jýrnalıst
AQTО́BE
