Áıelderge «aq kvota» kómektese me?

Almatyda «Qazaqstan áıel­­­­deri kúshteriniń alıansy» jo­basynyń bastalǵany jónin­de baspasóz májilisi ótip, Qa­zaq­stan áıelderiniń úkimettik emes uıymdary qordalanǵan má­seleler tóńireginde usta­nym­darymen bólisti. Elimizde halyq­tyń 9,7 mıllıony – názik jandylar (52%). Olar eldiń IJО́-ni ósirýge eleýli úles qosyp, (IJО́-niń shamamen 40%-y), ha­lyq­tyń reprodýktıvti damýyn, sondaı-aq ulttyń ál-aýqatyn qam­tamasyz etip otyr.

Jalpy eldegi genderlik saıasat jaǵdaıy máz emes. Genderlik damý­dyń jahandyq ındeksi (DEF) reıtıngisinde Qazaqstan 2018 jyly «Áıel adamdardyń saıasat­qa qatysýy» ındeksi bo­ıynsha 94-oryndy ıelendi. Ob­lys jáne qala ákimderi arasyn­da birde-bir áıel adam joq, Úki­met­te 1 mınıstr bar.

 Arýlardyń 15%-y er adam jubaıyna qol kóterýge quqyly dep sanasa, aýyldyq jerde árbir besinshi áıel adam turmystyq zorlyq-zombylyqty qalypty jaǵdaı retinde qabyldaıdy. Áli kúnge deıin áıel adamdardyń jala­qysy er adamdardyń ja­la­^­qy­synan ortasha eseppen 30%-ǵa tómen, 57%-y turaqty ju­­mys istemeıdi jáne ózin ózi ju­­myspen qamtyǵandar nemese ju­­myssyzdar sanatyna jata­dy. Kóbinese bul aýyldyq jerler­de­gi áıel adamdar.

Aqıqattyń betine týra qa­raı­tyn bolsaq, «genderlik teń­sizdik» uǵymy kóptegen ha­lyq­tardyń qulaǵyna túrpideı tıe­di. Bul yqylym zamannan kele jatqan salt-dástúrimizge de qaıshy sııaqty kórinedi. Degenmen órkenıettiń kóshi­ne ilesken endigi qoǵamda tirshi­ligimiz ben túsinigimizdiń túbe­geı­li ózgergenin moıyndaýǵa týra keledi. Qazir áıel adam ara­las­paǵan sala qalmady desek te bolady. Oǵan qosa, kez kelgen mem­lekette zaıyrlylyqtyń belgi­si – qyz-kelinshekterdiń otba­synda qamsyz, qoǵamda qaýip­siz, qyzmette eńbeginiń ádil baǵa­lanýy bolmaq.

– Biz birinshi kezekte órke­nıet­­ti, qaýipsiz elde ómir súrgi­miz keledi. Baqytty memleket – baqytty otbasy, al shańyraqtyń shattyǵy birinshi kezekte áıel baqy­tyna baılanysty. Áıel órke­nıetti elde ómir súrgende, qu­qyǵy taptalmaǵanda jáne ma­man, tulǵa retinde qoǵamda óz ornyn taýyp, ilgerileýine múm­kindik bolǵanda ǵana baqyt­ty. Bilimdi áıel degenimiz – bilimdi balalar. Qazir biz qoǵam­da degradasııa bar ekenin kórip otyrmyz. Bilimi, naqty kási­bi joq analardyń, saýatsyz bala­lardyń, jumyssyz er-azamattardyń masyldyqqa, otbasynan ońaı bas tartýǵa beıim ekenin baıqap júrmiz.

Al kóp balaly analardyń kópshiligi ajyrasqan, jaýapker­shi­likti moınyna júktegisi kel­meıdi, oǵan mysal kóp. Osy máse­lelerdi sheshý kerek, – deıdi Qazaq­stannyń isker áıelder qaýym­dastyǵynyń tóraıymy Raýshan Sársembaeva.

Esesine, qazir jas qyzdardyń bir bóligi ózderiniń áleýmettik baspaldaqpen órleýin elestete almaǵandyqtan shetelge ketýge, áke-sheshesine syrttan kúıeý bala taýyp berýge, tym bolma­ǵanda otbasy bar qaltaly er-azamatqa «jaqyndaýǵa» beıim turatynyn da joqqa shy­ǵa­ra almaımyz. Aqparattyq tehnologııalar damyp, qoǵam alǵa qansha qaryshtasa da toqal alý taqyryby toqtaǵan joq.

«Qazaqstan áıelderi kúshteri­niń alıansy» óz kezeginde qorda­lan­ǵan máselelermen bilim arqy­ly kúresýdi jón dep biledi.

– Biz zańnamalyq turǵyda bıliktiń memlekettik jáne atqa­rý­shy qurylymdarynda sheshim qabyldaýda áıelderdiń da­ýysyn 30%-ǵa deıin jetkizýdi, partııa­lyq tizimderge áıelderdi kirgizip, er-azamattarmen teń jaǵdaıda «zebra» qaǵıdasy bo­ıynsha jumys isteýdi usynamyz. Ob­lystyq máslıhattardy ja­saq­­taǵan kezde de teńquqyly (50% áıel jáne 50% erler prınsıpi) bolýy kerek. Sony­men qatar «aq kvota», ıaǵnı aksıo­nerlik qoǵamdar týraly zań­na­ma qarastyrylyp, barlyq kor­po­rasııalardyń Dırektorlar ke­ńe­sinde áıelderge 20% kvo­ta berýdi bekitý kerek, – deıdi Repýtasııalyq menedj­ment agenttiginiń ókili Azıza Shójeeva.

Budan da bólek, alıans áleý­met­tik kásipkerlikti damytýǵa, ásirese 45 jastan asqan áıelder úshin eńbek barysyndaǵy ala­laý­shylyqty joıý týraly mem­le­kettik baǵdarlamalardyń qabyl­da­nýyna yqpal etip, «kóp balaly jáne jalǵyzbasty ata-analar» mártebesin bekitýge kúsh salatyn bolady.

– Qazaqstannyń isker áıelder qaýymdastyǵy burynnan bar­lyq aımaq­tarda, barlyq saıası partııa­­­larda, bıliktiń atqa­rý­shy or­gan­darynda basqa da qoǵamdyq uıymdarda kadrlyq rezerv jasaqtaý úshin áıel-saıasatkerler klýbyn quryp, jumys istep keledi. Qyz-ke­lin­shekter túrli trenıng, semı­narlarǵa qatysyp, óz múd­delerin jyljytý úshin túrli shıelenisterdi sheshý, tur­ǵyn­dar­men jumys isteýdiń ádis-tá­silderin úırenedi. Qazir ne­gi­zinen áıelderdi kásip­ker­lik­ke baýlyp jatyrmyz. Eger ol bıznesin jolǵa qoıyp, ju­mys ornyn qura alsa, alǵa jyl­jıdy, damıdy. Mundaı áıel laýazymdy qyzmetke ta­ǵaı­yn­dalsa, aınalasyna qaraı­dy, tártipsizdikter men keleń­siz­dik­ter­di kóre de, sheshe de alady. О́z kezeginde BUU memlekettik turǵyda sheshimder qabyldaýda áıelderdiń úlesi 30-50% bolý kerektigin usynady, – deıdi Qazaqstannyń isker áıelder qaýymdastyǵynyń tóraıymy R.Sársembaeva.

Qazirgi tańda erler men áıel­­­­derdiń quqyǵy Eýropanyń da­­my­­­ǵan memleketteriniń bar­­ly­­ǵynda teń saqtalady. Al «aq kvota» Skandınavııa elderinde arnaýly zańdarmen beki­tilgen. Bul eldiń qyz-ke­lin­­shekteri otbasy aldynda, bala tárbıesi, mansap jolynda órleý men memlekettiń damýyn­da er-aza­mat­tarmen bir­deı jaýap­ker­shi­likke ıe.

Sonymen búgingi jaǵdaı­dy eskere otyryp, alıans Qazaq­stan­daǵy názik jandy­lar­dyń ómir súrý sapasy men ál-aýqatyn jaqsartýǵa yqpal etýdi kózdep otyr. Uıym usynyp otyrǵan baǵ­darlamada áıelderdiń qu­qyq­­tary men ekonomıkalyq múm­kindikterin keńeıtýge baǵyt­tal­ǵan naqty sharalar bar. Ol:

– Áıel adamdardyń sheshim qabyldaý deńgeıin bıliktiń atqarýshy jáne memlekettik qurylymdarynda 30%-ǵa deıin arttyrý; – Olardy partııalyq tizimge er adamdarmen teń qu­qy­ly jaǵdaıda «Zebra» qaǵıdaty boıynsha usyný; – Oblystyq máslıhattardy teń quqyly jaǵdaıda qurý (50% – er adam, 50% – áıel adam); – «Aq kvota» qabyldaý – Aksıonerlik qoǵamdar týraly Zańda kor­po­ratıvtik sektordyń Dırek­tor­lar keńesinde áıelder úshin 20%-ǵa deıin kvota taǵaıyndaý; – Áleýmettik kásipkerlikti da­my­­týdyń memlekettik baǵ­dar­lamasyn qabyldaý; – Eńbek kemsitýshiligin joıý, ásirese 45 jastan asqan áıelder úshin; – Turmystyq zorlyq-zomby­lyq­pen kúresti kúsheıtý; – «Kóp balaly jáne jalǵyzbasty ata-analar» mártebesin zań­namalyq turǵyda bekitý jáne olardyń eńbek quqyqtaryn ke­ńeı­tý; – Jynystyq sıpattaǵy qýda­laý men alymsaqtyqty joıý («haras­mentpen» kúres) jáne tur­mystyq zorlyq-zom­by­lyq­pen kúres. – Úkimet quramynda Áıel adamdar, balalar jáne otbasy máseleleri boıynsha agenttik qurý.

Qalaı desek te, qazaqstandyq qyz-kelinshekterdiń eko­no­­mıkalyq mártebesi er adamdarǵa qaraǵanda tómen­deý. Jumysbasty názik jan­dy­lardyń basym bóligi (72%) qyzmet kórsetý salasynda jumys isteıdi. Qarjylyq resýrs pen tehnologııanyń jet­pe­ýine baılanysty áıel adamdar múmkindigin keńeıte almaı, áleýmettik kásipkerlik aıasynan shyǵa almaı otyr.

«Sıfrly Qazaqstan» baǵ­darlamasyn júzege asyryp jatqan memlekette XXI ǵasyrda «toqal» ıdeologııasy ór­ken­deý­de. «Qazaqstan áıelderi kúsh­teriniń alıansy» osy máse­le­ler­di sheshýge qulshynyp otyr.

ALMATY