Ýaqyttyń kerýeni adymdap alǵa bassa da máni men mańyzyn joımaı, quny quldyramaıtyn rýhanı baılyqtar bolady. Biz úshin bul eń áýeli – qazaq tili bolýy shart. Tirshilikte tilden artyq qazyna joq. Onyń baılyǵy salt-dástúrmen sabaqtasyp, tamyry tarıhpen bite qaınasyp, ólmeıtin hám ómirsheń qalpynda qala bermek. Kez kelgen memlekettiń keleshegine baıandy baǵdar berip otyratyn osy bir qundylyqtyń baǵasyna jete aldyq pa? Joq, tilge degen mahabbat tildiń ushynda qalyp qoıdy ma?
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda qazaq tiliniń keler keleshegi men bolar bolashaǵyna aıqyn aına bolarlyqtaı myna bir jaıtqa toqtalǵan edi.
«Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin. Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimiz dańǵaza jasamaı, jumyla jumys júrgizýimiz kerek. Sondaı-aq til úlken saıasattyń quraly ekenin de umytpaǵan jón», degen bolatyn Prezıdent.
Iá, memlekettiń mereıin tasytyp, abyroıyn asyratyn qashanda onyń tili. Sebebi til sol halyqtyń ádet-ǵurpyn áspetteýge, tarıhyn tarqatýǵa, shejiresin shertýge, ótkenin ólshep, bolashaǵyn boljaýǵa múmkindik beretin birden-bir qural deýge bolady. Alysty jaqyndatyp, jaqyndy janashyrǵa aınaldyratyn qundy quraldy qurmettep, bolashaqtyń boıyna sińirý adamzattyń aryna júktelgen qasıetti paryz.
Ana tiliń – aryń bul,
Uıatyń bop tur bette.
О́zge tildiń bárin bil,
О́z tilińdi qurmette! – degen Qadyr aqynnyń qara óleńi qanatty sózge aınalyp, qaǵıda bolyp qalyptasqaly qashan. Memlekettik tildiń mereıin asyrýdy memlekettiń ishinen, qoǵamdyq qoldanystan bastaǵanymyz jón.
Ana tildiń aryna daq túsirmeı, kerisinshe onyń kemeldenýi sol memleketti mekendeıtin turǵyndarǵa baılanysty bolmaq. Qazaq tiliniń qazirgi jaı-kúıi, memlekettik mekemelerdiń ınternet resýrstarynda qoldanylý aıasy qaı deńgeıde ekeni jaıly osydan eki jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazeti «Memlekettik saıttar ataýy nege memlekettik tilde emes?» degen saraptamalyq maqala jazǵan bolatyn. Maqalada jýrnalıst Úkimet quramyndaǵy 16 mınıstrliktiń tórteýi óz saıttaryn oryssha jazǵanyn atap kórsetedi.
«Úkimet quramyndaǵy 16 mınıstrliktiń tórteýi óz saıttaryn oryssha ataýdy jón kórgen eken. Máselen, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi – mz.gov.kz (Mınısterstvo zdravoohranenııa), Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi – mcx.gov.kz (Mınısterstvo selskogo hozıaıstva), Mádenıet jáne sport mınıstrligi – mks.gov.kz (Mınısterstvo kýltýry ı sporta), Ishki ister mınıstrligi – mvd.gov.kz (Mınısterstvo vnýtrennıh del). Úsh mınıstrlik qazaq tiline basymdyq bergen. Olar: Ádilet mınıstrligi – adilet.gov.kz, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi – enbek.gov.kz, sondaı-aq Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi – diakom.gov.kz. Qalǵany túgeldeı aǵylshyn tilinde. Mundaǵy kz degenimiz – bul saıttyń qaı elge jatatynyn kórsetetin birinshi deńgeıli domendik ataý bolsa, gov – saıttyń Úkimetke qarasty ekendigin bildiretin ekinshi deńgeıli domendik ataý», delingen maqalada.
Bul bireýler úshin túkke turǵysyz bolyp kórinse de, qazaq tiliniń qaryshtap damýyna, qoldaný aıasynyń keńeıýine aıtarlyqtaı keri áserin tıgizýi bek múmkin. Kóshede, ártúrli saýda oryndarynda, jarnamalarda ketip jatqan tildik qateler, qate aýdarmalar, barlyǵy memlekettik tildiń abyroıyna nuqsan keltirmeı qoımaıdy. Osy rette Nur-Sultan qalasynyń Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy men Nur-Sultan qalasynyń kásipkerler palatasy birlesip «Til tazalyǵy – barshaǵa ortaq is» atty sharany qolǵa alǵany belgili. Ol tildi qoldaný salasyndaǵy zańnamanyń saqtalýyn qadaǵalaýǵa, zańnamany buzǵandardyń jaýapkershiligin kúsheıtýge, memlekettik tildi qoldanýdyń mártebesin ósirýge, syrtqy jarnama men kórneki aqparat mátinderinde kezdesetin qatelikterdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Ǵasyrlar boıy qazaqtyń ult retindegi mádenı tutastyǵyna eń negizgi uıytqy bolǵan onyń ǵajaıyp tili» degen oramdy oıy bar.
Osy rette biz sóılesken fılolog ǵalym Erden Qajybek eger qazaqstandyqtar bir-birimen memlekettik tilde sóılesip, ony barlyq salada qoldansa, qazaq tili halyqaralyq deńgeıge kóterile alatynyna senimdi.
«Biz búgingi tańda ult – memleket degen túsinikke jettik. Al Qazaqstanda – bir memleket, bir el, bir halyq. Sondyqtan «ultaralyq» uǵymyn memleketaralyq, halyqaralyq dep túsiný kerek. Iаǵnı qazaq tilin halyqaralyq til deńgeıine kóterý kerek. Altyn Orda, Deshti Qypshaq kezeńindegi tarıhı kezeńderden bastap, ǵasyrlar boıy qazaq tili halyqaralyq qatynas tili bolyp keldi. Sondyqtan bul tájirıbe burynnan qalyptasqan. Bolashaqta qazaq tili ǵylymnyń, óndiristiń, ınnovasııanyń, ekonomıka men mádenıettiń halyqaralyq tili bola alatynyna senimdimin», dedi A.Baıtursynuly atyndaǵy til bilimi ınstıtýtynyń dırektory E.Qajybek.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» jáne «Aiqyn» gazetterine bergen suhbatynda qazaq tili máselesine qatysty suraqtarǵa jaýap bergen bolatyn. Suhbat barysynda Prezıdentke memlekettik tildi damytý úshin qandaı sharalar atqarylý kerektigi týraly suraq qoıylǵan edi.
«Qazaqtyń tili – qazaqtyń jany! Halqymyzdyń tarıhy da, taǵdyry da – tilinde. Mádenıeti men ádebıeti de, dili men dini de – tilinde. V.Radlov aıtqandaı, qazaq tili – eń taza ári baı tildiń biri. Til ótken tarıhpen ǵana emes, búgin men bolashaqty baılanystyratyn qural. Menińshe, tildiń tuǵyry da, taǵdyry da besikten, otbasynan bastalady. Otbasynda ana tilinde sóılep ósken búldirshinniń tilge degen yqylasy tereń, qurmeti bıik bolady. Osy turǵyda, balabaqshalarda, mektepterde memlekettik tildiń mártebesin kóterýdi nazarda ustaý qajet. Biz memlekettik tildiń mártebesin kóterý baǵytyndaǵy jumystardy úzdiksiz jalǵastyra beremiz», degen-di Prezıdent.
A.Baıtursynuly atyndaǵy Bilim akademııasynyń dırektory Ulan Erkinbaı bolsa, elimizdegi tildi damytý psıhologııasyn ózgertý kerek dep esepteıdi.
«Tilimizdiń ultaralyq, halyqaralyq deńgeıdegi dárejesi, jalpy básekelestik qabileti artýy úshin birqatar jaǵdaılar eskerilýi qajet dep esepteımin. Qazir bilim básekesinde, aqyl-oı júıesinde, bilim salasynda kúrdeli ózgerister, kúrdeli básekelestik orta qalyptasyp otyrǵany belgili. Onyń barlyǵy ulttyq tilge negizdeletini málim. Osy turǵyda birneshe faktorǵa toqtalyp ótkim keledi. Bizde eń aldymen óz elimizdegi tilimizdiń lıngvıstıkalyq kartasyn daıyndaýymyz kerek. Bul jóninde túrli ǵalymdardyń aıtqany usynystar deńgeıinde qalyp kele jatyr. Eger qazaq tiliniń lıngvıstıkalyq kartasy memlekettik deńgeıde daıyndalsa biz áleýmettik, ekonomıkalyq, geografııalyq, óńirlik deńgeıde barlyq tildiń jaǵdaıattary, qoldanys beınesi kóz aldymyzǵa keler edi. Ekinshiden qazaq tiliniń dıplomatııalyq qabileti ǵasyrlardan málim. Sheksiz deýge bolady. Jáne de bılik basyndaǵy birinshi deńgeıdegi basshylardyń qazaq tiliniń dıplomatııalyq til ekenin nasıhattap, barlyq jerde qazaq tilinde sóıleýi talap turǵysynan durys dep oılaımyn. Úshinshiden, tildiń jalpy damýy tabıǵı jaǵdaıda básekelestik ortada bolǵandyǵy durys. Sebebi osy úshinshi faktorǵa qosa ketetin bir nárse, bizdiń memlekettik tildiń damýyn qadaǵalaıtyn túrli komıtetter, basqarmalar, uıymdar bar. Biraq olardyń barlyǵy tildiń janashyry deńgeıinde qalyp otyr. Olarda zańdyq, basqadaı da quzyrettilik joq. Eger olarda zańdyq quzyrettilik bolmasa ondaı basqarmalardyń bári bizdiń tilimizdiń keri ketýine áser etýi yqtımal. Sondyqtan tilimizdi tabıǵı básekelestik jaǵdaıda qaldyryp, memleket bul jaǵdaıda qoldaýdyń jarııalylyq túrin emes, ekonomıkalyq nemese basqa da básekelik túrin qolǵa alǵan durys», deıdi Ulan Oraluly.
Sonymen qatar ol tildi úırenýdiń, úıretýshilerdiń ulttyq biryńǵaı sertıfıkasııasy jasalý qajet degen oıdy ortaǵa saldy.
«Sebebi qazir básekelestik ortada, til úıretý ortasynda qazaq tiliniń qajettiligi kózge uryp tur. Biraq ozyq metodıkalardy jalpy halyq ala almaı jatyr. Úırenýshiler ozyq ádisnamany qaıdan alaryn, qaı muǵalimniń, qandaı ortalyqtyń myqty ekenin bilmeıdi. Sondyqtan til mamandarynyń, jalpy kez kelgen til úıretýshi mamandardyń biryńǵaı ulttyq standartty sertıfıkasııasy bolýy kerek sııaqty. Osy ulttyq standarttan ótken mamandardyń til úıretý deńgeıi qoǵamda ashyq bolýy qajet. Sonda ǵana myqty ádiskerler, myqty ortalyqtar, myqty baǵdarlamalar ártúrli básekelestik ortaǵa túsedi jáne birden qoldanysqa enedi. Sebebi qazir túrli salada qazaq tilin jedel úıretýge suranystar artyp keledi. О́kinishke qaraı qazir til basqarmalary osy suranysqa jaýap bere almaı otyr. Qoryta aıtqan kezde, memlekettik tildi qoldaý kerek, janashyr bolý kerek degen psıhologııadan arylǵan abzal. О́ıtkeni osyndaı uranmen bizdiń shırek ǵasyrdan astam ýaqytymyz ótip ketti. Deı turǵanmen, memlekettik turǵydan «kerek» degen psıhologııanyń ornyna naqty is-áreket qalypty jaǵdaı bolýy tıis degen ustanymdy bekitý kerek sııaqty. Eger siz bızneske qatysty qazaq tilinde kitap nemes jýrnal izdeseńiz jáne ony tapsańyz baǵasyna qaramaı satyp alasyz. Iаǵnı bul bizdiń tilimizdiń damýyn, básekelestik ortaǵa túsýin qalypty jaǵdaı retinde qarastyrýy kerek. Osyndaı taqyrypta jumys istep júrgen biraz azamattardy bilemin. Ol kisiler qazaq tilindegi kontentti sapaly ónim retinde jasap jatyr. Jáne kez kelgen salada osyndaı ustanym bolýy kerek. Tildi kóteremin degennen góri, is-áreketpen, sapaly jumystar atqarǵan jaǵdaıda ǵana til ultaralyq tilge, halyqaralyq deńgeıge ózdiginen jetedi. Qazirgi aqparattyq zamanda siz eger paıdaly, mazmundy bir jańashyl ıdeıany nemese mátindi, jobany ortaǵa ákeletin bolsańyz, ol avtomatty túrde halyqaralyq, ultaralyq deńgeıde qoldanysqa enedi. Biz tildi damytýǵa osy turǵydan qaraýymyz kerek. Sol sebepti naqty iske kóshken durys. Osyny da eskerý qajet. Qysqasha aıtqanda, bizdegi tildi damytý psıhologııasy ózgeretin ýaqyt jetti», dedi Ulan Erkinbaı.
