Eń bastysy, úsh kún boıy tolassyz júrgen aýqymdy jıynda shartaraptan kelgen shıpagerler paıdaly da qyzyqty maǵlumattarǵa qanyǵyp, ózderine qajetti dep tapqan sheberlik dáristerine qatysýǵa qol jetkizdi.
Úndi medısınasyndaǵy «Aıýverda» men «Ioga» seksııasynyń ózi túrli taqyryptarǵa taratylyp, medısınadaǵy bıdiń shıpalyq róli baıandaldy. Sol sııaqty staroverlerdiń medısınasy, fıtoterapııa, manýaldy terapııa, osteopatııa men emdik ýqalaý, apıterapııa, dástúrli qytaı jáne koreı, uıǵyr medısınasy, gırýdoterapııa, gomeopatııa, etnostyq medısına syndy 8 seksııa jumys istedi jáne seksııalarǵa bólingen taqyryptardyń ózi de ǵylymı turǵyda jan-jaqty qarastyryldy.
–Qazirgi tańda dúnıe júzinde dástúrli medısına men halyqtyq medısınanyń róli men tanymaldylyǵy artyp kele jatqany baıqalady. Álemniń kóptegen elderinde jergilikti turǵyndar úshin halyqtyq medısına medısınalyq-sanıtarlyq kómektiń negizgi jáne qoljetimdi túri bolyp sanalady. Birqatar elde halyqtyq medısına – dástúrli medısına degen ataýǵa ıe. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń 2014-2023 jyldarǵa arnalǵan halyqtyq medısına salasyndaǵy strategııasynda halyqtyq medısına men dástúrli medısınany jaqyn jyldarda damytýdyń baǵyttary anyqtalǵan. Iаǵnı, strategııa halyqtyq jáne dástúrli medısınanyń áleýetin paıdalanýda DDU-ǵa múshe memleketterdiń qoldaýy men kúsh salýyn qarastyratyn negizgi maqsattardy aıqyndaıdy. Strategııada ónimderdi, dástúrli medısına mamandarynyń tájirıbesi men qyzmetin baqylaý arqyly halyqtyq jáne dástúrli medısınany qaýipsiz ári tıimdi paıdalanýǵa úlken mán berilgen. Sondaı-aq DDU-ǵa múshe memleketter óz elderindegi halyqtyq jáne dástúrli medısınaǵa baılanysty jaǵdaılardy saraptap, elekten ótkizip, odan keıin onyń saıası sharalaryn, tártibi men jetekshiligin jasap, engizip otyrýǵa tıisti ekeni aıtylǵan, – deıdi UǴA akademıgi, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń «Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy ulttyq saraptaý ortalyǵynyń» klınıkalyq farmakology Raısa Kúzdenbaeva.
Dástúrli medısınanyń eń mańyzdy mindeti – naýqasqa der kezinde bilikti mamannan kerekti medısınalyq kómek alǵan kezde paıdasynyń bolýy. Qazir DDU-ǵa múshe memleketter strategııany júzege asyrý barysynda naqty bir tabystarǵa jetip otyrǵanymen, túıtkilder de joq emes. Bul máseleler halyqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtýda dástúrli jáne halyqtyq medısınanyń rólin barynsha keń túsinip, qarastyratyn tıisti normatıvtik qujattardy qabyldaý arqyly sheshilmek.
–Demek, bul máseleler bizdiń elimizdi de aınalyp ótpeıdi. Sebebi adam emdeýdiń yqylym zamandardan kele jatqan ádisi áli de resmı túrde Qazaqstanda densaýlyq saqtaý júıesiniń bir bóligi retinde baǵalanyp otyrǵan joq. Sondyqtan da bir jaǵynan bul konferensııa sáıkes sheshimder qabyldaý úshin medısına salasy basshylarynyń nazaryn aýdarýdy kózdeıdi, – dedi «Komplementarlyq jáne dástúrli halyqtyq medısınasy mamandarynyń qoǵamy» RQB prezıdenti Nazıgúl Qońyrtaeva.
О́z kezeginde «Jas-Aı» halyqaralyq medısına ortalyǵynyń bas dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Jasan Zekeıuly: «Uly dala emi – tarıhy kúrdeli, qatpary tereń, kıeli ǵylym. Álemniń ataqty ǵalymdary moıyndaǵan Uly dala emi túrleri tek Shyǵys medısınasynyń ǵana emes, búkil álem medısınasynyń qazynasyna aınalyp otyr. Konferensııanyń maqsaty – rýhanı qundylyqtardy, etnostyq-dástúrli medısına ádisterin jańǵyrtý, Qazaqstan halqynyń ómirin uzartý, sondaı-aq etnostyq-dástúrli medısınaǵa qatysy bar ár sala mamandaryn biriktirý», dedi.
Máselen, qazaq halyq medısınasy resmı túrde Qytaıda materıaldyq emes mádenı muralardyń memlekettik kategorııalary tizimine engen. Úrimjidegi Shyńjań medısınalyq ýnıversıtetinde qazaq halyq medısınasy tolyq oqytylady eken. Bul týraly habar taratqan «Sınhýa» agenttigi qazaq halyq medısınasy fakýltetinde qazaqtar ǵana emes, uıǵyr, tatar jáne qyrǵyz stýdentteri de dáris alatyny týraly jazady. Sondaı-aq fakýltette qazaq halyq medısınasynyń shejiresi, adamnyń tabıǵatpen, jan-janýarlar, ósimdikter álemimen ózara qarym-qatynasynyń fılosofııasy jáne dertti anyqtaý men emdeý joldary keńinen oqytylady. Qytaılar da qazaq halyqtyq medısınasyna úlken qyzyǵýshylyq tanytady.
–Oqý úderisinde arnaýly oqýlyqtar men oqý quraldary jáne 5 ǵasyr buryn jazylǵan, qazaq halyq medısınasynyń kópǵasyrlyq emdeý tájirıbesine negizdegen О́teboıdaq Tileýqabylulynyń «Shıpagerlik baıany» kitabynan traktattar qoldanylatyny jazylǵan, – deıdi akademık Raısa Kúzdenbaeva.
Sonyń ishinde qazaq halyq medısınasynda kóbinese ósimdikter men jan-janýarlardyń maıyna baılanysty em túrleri keńinen tanymal bolǵany, kóshpendi ómir saltyn ustanǵan qazaqtar ańshylyq pen mal ósirýdiń san- ǵasyrlyq jolynda ań-qustardyń túrli aǵzalaryn ártúrli dertterge óte tıimdi paıdalana bilgeni de naqty sıpattalady. Al ósimdikter men shópterdiń qandaı emdik qasıetterge ıe ekenin tereń meńgergen qazaqtar adamdardyń árbir aǵzasy men onyń qyzmetin jetik bilip qana qoımaı, kez kelgen keselden emdep otyrǵan. Árıne adam emdeýdiń ejelgi ádisteri qazirgi zamanaýı medısınadan aıyrmashylyǵy aıtarlyqtaı bolǵanymen, dala shıpagerleri erekshe baıqampazdyq pen ómirlik tájirıbege súıenedi.
Sondyqtan da osy zamannyń oqymystylary da, medısına maıtalmandary da adam densaýlyǵyn nyǵaıtyp, túrli dertpen kúresýge keshendi túrde kelý kerektigin túsinip otyr. Kózdegen maqsatqa jetý úshin dárigerler endigi jerde dástúrli medısınany joqqa shyǵara almaıdy.
Oǵan qosa, dástúrli medısınanyń ózin týrızm men tabystyń kózine aınaldyryp otyrǵan elder bar ekenin de joqqa shyǵarmaýymyz kerek. Máselen, osy konferensııada etnostyq medısına týraly sóz bolǵan kezde Úndistannan kelgen mamandar 800-ge tarta ózindik tili bar úndi bıiniń emdik áserleri týraly baıandasa, qazaqtar «Qara jorǵa» men «Búrkit» bıin alǵa tartty.
Qysqasy, qazir Qazaqstanda da shóptiń emdik qasıetterin tamasha qoldanyp otyrǵan fıtoterapevter, súlik salatyn, ınemen, núktelik ýqalaýmen emdeıtin tájirıbeli mamandar kóptep tabylady. Olardyń arasynda oralman aǵaıyndardyń úzilmegen tájirıbesi men tabysty áreketin de atap ótken artyq bolmaıdy.
Endigi jerde, óz kezeginde dástúrli jáne halyq emshileriniń qyzmeti qaýipsiz ári kepildi bolý úshin, olardyń joǵaryda atalǵan salalary ókilderiniń qyzmetin qadaǵalap, úılestiretin strategııalyq jospar jasalýy tıis. О́ıtkeni adam emdeımin dep paıda úshin túrli qadamdarǵa baratyndardyń mysaly qaı kezde de tabylady. Al kerisinshe, qolynda altyn ınesi, shıpaly shóbi, epti qoldary bar dástúrli medısına ókilderine olardyń ónimderi men qyzmetin jetildirý jolynda naqty kómek pen qoldaý qajet bolyp jatady. Sondyqtan da halqymyzdyń densaýlyq salasyndaǵy qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin quzyrly basqarý organdaryn qurýdyń qajettiligi kórinip tur. Oǵan qosa, halyq medısınasynyń qaıta jandana bastaǵan túrleri densaýlyq saqtaý júıesindegi áriptestikte qosymsha artyqshylyqtarǵa ıe bolyp, olardyń halyqaralyq deńgeıde aqparat-tájirıbe almasýǵa jol ashý qajettigi aıqyn kórinis taba bastaǵan.
Ulttyq konferensııany uıymdastyrýǵa «Komplementarlyq jáne dástúrli halyq medısınasy mamandarynyń qoǵamy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi muryndyq bolǵan-dy. Osy arada komplementarlyq, ıaǵnı halyqtyq medısına men dástúrli medısınanyń arajigin ajyrata ketken jón, desti mamandar.
–Dástúrli medısına – bul álemdegi barlyq ulttardyń tarıhymen birge jasasqan, eń mańdaıaldy, halyq densaýlyǵyna qorǵan bola bilgen, san ǵasyrlar synnan ótken, úzdik emdeý tásilderin qoldana biletin medısına. Al komplementarlyq medısına dástúrli medısınaǵa qaraǵanda adam sanasy, jany jáne tániniń tabıǵı úılesimdi jarastyǵyn basty nysan retinde qaraıdy. Sondaı-aq adam denesin tutas qalpynda, 12 múshesimen birge basqaryp otyratyn jan kanaldarynyń bolatynyn dáleldeýden jalyqpaý kerek, – deıdi Jasan Zekeıuly.
Qalaı desek te, elimizde birinshi ret ótkizilgen «Uly dala emi» atty I ulttyq konferensııasynyń mańyzyn atap ótý kerek. Táýelsizdik bederinde dástúrli medısına salasynda tájirıbe jınaqtaǵan shıpagerlerimiz shartaraptan kelgen dástúrli medısına ókilderimen dıdarlasa otyryp, qandaı máselelerdi jolǵa qoıý qajettigin túsindi. Bul kúnderi halyqaralyq konferensııanyń qarary naqty usynys-tilekter boıynsha jetildirý ústinde.
ALMATY
